De baron was de baas van het machtigste drugskartel
Nemesio Rubén Oseguera Cervantes, bijgenaamd ‘El Mencho’, was ‘Mexico’s meest gezochte drugsbaron’, meldt Los Angeles Times. De oprichter van het Jalisco New Generation Cartel (CJNG) werd zondagochtend gedood tijdens een Mexicaanse militaire operatie in Tapalpa, Jalisco. ‘In het verleden leidde de arrestatie of dood van een kartelleider tot geweld, waarbij facties om de macht vochten. Zondag brak er chaos uit in het westen van Mexico’, merkt de krant op.
Telemundo meldt dat de regering ‘het machtigste en meest gewelddadige kartel van Mexico heeft onthoofd’. The Washington Post ziet de operatie als ‘een groots machtsvertoon nu president Donald Trump de zuiderbuur van de VS onder druk blijft zetten om meer te doen in de strijd tegen de drugshandel’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De VS hadden een beloning van 15 miljoen dollar uitgeloofd voor informatie die zou leiden tot de arrestatie van El Mencho. Ze bestempelden zijn kartel als een terroristische organisatie en rangschikten het als de ‘op twee na gevaarlijkste criminele organisatie ter wereld’, na de Russische maffia en de Triaden, meldt La Jornada. Deze operatie wordt daarom gepresenteerd als de zwaarste klap voor de kartels sinds de arrestatie van ‘El Chapo’ Guzmán in 2016.
De dood van Oseguera ‘heeft de woede van de georganiseerde misdaad in minstens zeven staten van het land losgemaakt’, aldus El Mundo. In Jalisco, Michoacán, Tamaulipas, Guerrero en Colima werden auto’s in brand gestoken om wegen te blokkeren en de lucht boven Puerto Vallarta, een toeristische stad aan de westkust, te verduisteren. Canadese en Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen schortten ook vluchten op naar de luchthaven van Guadalajara, de grootste stad van de staat, waar deze zomer verschillende WK-wedstrijden worden gespeeld. Veel winkels zijn zondag gesloten en scholen gaan maandag niet open.
Ze was voelbaar in een groot deel van Centraal- en Zuid-Mexico
Een aardbeving met een magnitude van 6,5 trof Mexico vrijdagochtend, waarbij twee mensen om het leven kwamen en verschillende gebouwen instortten. Het epicentrum lag in de buurt van San Marcos, in de staat Guerrero, maar ‘de aardbeving was voelbaar in een groot deel van centraal en zuidelijk Mexico’, wat leidde tot ‘preventieve evacuaties’, met name in de hoofdstad, meldt El Universal.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Een vrouw van in de vijftig overleed toen haar huis instortte nabij San Marcos – waar de grootste schade werd gemeld – terwijl een 60-jarige man in Mexico-Stad om het leven kwam nadat hij ten val was gekomen tijdens de evacuatie van zijn huis.
Bijna honderd mensen raakten gewond, van wie vijf kritiek
Ten minste dertien mensen kwamen zondag om het leven toen een trein ontspoorde in de zuidelijke Mexicaanse staat Oaxaca. De locomotief ontspoorde nabij de stad Nizanda, wat paniek veroorzaakte aan boord van de trein, die 241 passagiers en negen bemanningsleden vervoerde, aldus Milenio. Bij het ongeluk raakten bijna honderd mensen gewond, van wie er zesendertig met ernstige verwondingen in het ziekenhuis werden opgenomen. ‘Vijf van hen verkeren in kritieke toestand’, meldt El País.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De oorzaak van het ongeluk was zondagavond nog onbekend. De trein, bestaande uit twee locomotieven en vier wagons, reed op een lijn tussen Salina Cruz (staat Oaxaca) en Coatzacoalcos (staat Veracruz). Deze lijn, die eigendom is van de Mexicaanse overheid en beheerd wordt door de Mexicaanse marine, maakt deel uit van de Interoceanische Corridor van de landengte van Tehuantepec. Deze corridor werd in 2023 geopend om de Mexicaanse Pacifische kust en de Golf van Mexico per spoor te verbinden.
Ze wil opkomen voor vrouwenrechten in een machocultuur
De Mexicaanse president Claudia Sheinbaum maakte woensdag bekend dat ze had besloten haar aanrander, die dinsdag werd gearresteerd, te vervolgen. Terwijl de president op weg was naar een openbare bijeenkomst in de buurt van het presidentieel paleis in hartje Mexico-Stad, benaderde een man haar en raakte haar heup en borst aan, terwijl hij probeerde haar hals te kussen. Door een klacht in te dienen wil Sheinbaum naar eigen zeggen de lichamelijke integriteit van alle Mexicaanse vrouwen verdedigen in een land waar machismo overheerst.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Ze kondigde woensdag aan dat ze zich er hard voor zal maken dat dergelijke daden in alle tweeëndertig staten van Mexico strafrechtelijk vervolgd zullen worden. ‘De intimidatie waar de president gisteren het slachtoffer van was (…) is een verontrustend signaal dat aantoont dat alle vrouwen in het land, zonder uitzondering, blootgesteld worden aan geslachtsgerelateerd geweld’, benadrukt El Universal. ‘Het onderstreept ook de ontoereikendheid van de veiligheidsmaatregelen die zijn genomen om het staatshoofd te beschermen.’
Door de vrijhandelsovereenkomst uit 1994 werd de consumentenmarkt in Mexico overstroomd met ultrabewerkte levensmiddelen uit de VS. Dat heeft niet de welvaart gebracht die beloofd was, maar woekerende diabetes en een obesitaspandemie.
De halve familie van Cecilia Acero is overleden aan diabetes. Haar opa Mario van vaderskant, haar oma Toñita van moederskant en in 2022 na zes martelende jaren van dialyse op achtenzestigjarige leeftijd als laatste haar vader Raúl. Als ze het vertelt, breekt Cecilia’s stem. De tranen springen haar in de ogen, die schuilgaan achter een grote bril met een dik, zwart montuur. Ze is veertig, een antropoloog met donkere krullen en een vriendelijk gezicht. We hebben afgesproken in het kantoor van haar wetenschappelijkonderzoeksinstituut in het noordwesten van de oude koloniale stad San Cristóbal. Door het raam hebben we uitzicht op het berglandschap van de Sierra Madre de Chiapas, bedekt met altijdgroene pijnbomen.
‘Hier zeggen ze dat Coca-Cola goed voor je is,’ zegt ze. ‘Je knapt ervan op, het houdt je wakker en helpt tegen hoofdpijn. Voor mijn vader was cola een soort medicijn.’ In het weekend speelde hij keyboard in een band en in de pauzes dronk hij altijd Coca-Cola, elke avond zeker acht glazen, schat Cecilia. Een glas van 250 milliliter bevat 27 gram suiker, wat gelijkstaat aan bijna negen suikerklontjes. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), het Zwitserse Bureau voor Voedselveiligheid en Diergeneeskunde en de Duitse Obesitasvereniging mag de dagelijkse dosis eigenlijk niet meer dan 50 gram bedragen, anders bestaat op langere termijn het risico van diabetes en ernstige hart- en vaatziekten.
‘s Ochtends was Raúl moe en dronk hij zijn eerste coke om op gang te komen voor zijn werk op de administratie van een school. Voor de lunch nam hij vaak een twee-liter gezinsfles mee, die hij voor het grootste deel zelf opdronk. Toen zijn gezicht, buik, handen en voeten begonnen op te zwellen, kon het probleem niet langer worden genegeerd. In die tijd begon Cecilia Acero met haar onderzoek naar diabetes. Ze wilde begrijpen waarom de lijdensweg van haar grootouders zich herhaalde bij haar vader, waarom mensen met diabetes type 2 in de deelstaat Chiapas zich zo weinig om hun gezondheid bekommerden. Ze bleef haar vader aanspreken op zijn eet- en drinkgewoonten: ‘Anders ga je langzaam maar zeker dood en moeten wij je verplegen.’ Maar zijn verslaving aan de donkere, zoete drank was uiteindelijk sterker.
‘Geef hem toch een colaatje’
Voor Cecilia Acero was het moeilijk te verdragen. Pas toen zijn nieren het begaven, begon hij zijn drinkgewoonten te veranderen. Daar werd hij vaak humeurig van. Als er vrienden op bezoek kwamen, zeiden ze: ‘Geef hem toch een colaatje.’ Zijn toestand verslechterde zozeer, dat hij zich in december 2021 nauwelijks nog kon bewegen. Het was duidelijk dat het zijn laatste kerst zou worden. Op kerstavond kreeg hij zijn laatste glas Coca-Cola, dat maakte nu toch niet meer uit.
Toen haar vader begraven was, overwoog Cecilia Acero met haar onderzoeksproject te stoppen. Als ze het niet eens voor elkaar kreeg een familielid te redden, wat had het dan voor zin? Maar collega’s herinnerden haar eraan dat ze haar onderzoek ook begonnen was om een maatschappelijke verandering tot stand te brengen. Dus ze zette door. Op haar laptop zit een sticker met de tekst: ‘¡Fuera Coca- Cola!’: ‘Weg met Coca Cola!’
Dit verhaal speelt zich af in een streek in het zuiden van Mexico, waar meer Coca-Cola wordt gedronken dan waar ook ter wereld; waar je makkelijker aan een fles van de suiker- en cafeïnehoudende drank komt dan aan een slok drinkwater en waar Coca-Cola door zijn agressieve marketing intussen zo alomtegenwoordig is, dat het zelfs onderdeel van religieuze rituelen is geworden.
Terwijl de markt voor frisdrank in de westerse industrielanden krimpt (VS, Zwitserland) of stagneert (Duitsland), drinken Mexicanen er jaar na jaar meer van. Bijna twee derde van de consumptie per hoofd van de bevolking staat op het conto van Coca-Cola Original met het rode etiket. In Chiapas, waar het berglandschap in het grensgebied met Guatemala overgaat in dicht tropisch regenwoud, drinken de mensen nog aanzienlijk meer frisdrank. Volgens een veel geciteerde studie zou dat in het hoogland dagelijks 2,25 liter per hoofd van de bevolking zijn. Hoe kan dat? En wat zijn de gevolgen?
San Cristóbal is bij bezoekers uit de hele wereld populair. De stad van 220.000 inwoners ligt in een vallei op een hoogte van ruim 2100 meter en is omgeven door heuvels die je in de schemering nauwelijks kunt onderscheiden van de wolken die daar omheen hangen. De stenen huizen in het centrum zijn gebouwd in Spaans-koloniale stijl, de balkons zijn versierd met kunstig bewerkte smeedijzeren balustrades en bloemen. Bijna alles hier heeft kleur: de gevels van de kerken, de kleding van de inheemse bevolking, de bonen op de markt. De enorme macht van Coca-Cola is de meeste van de bijna honderdduizend toeristen die San Cristóbal in 2024 bezochten waarschijnlijk niet eens opgevallen. Zo diep is het corporate design van een van de bekendste merken ter wereld in het collectieve onderbewustzijn verankerd.
Als je vanuit het centrum naar de rand van de stad loopt en er goed op let, zie je het op elke straathoek. Forse rode trucks staan aan de kant van de weg om pallets Coca-Cola, sap, water en melk van FEMSA, de grootste drank- producent van Mexico, af te leveren bij de negentien Oxxo-supermarkten, die eveneens eigendom zijn van Coca-Cola, en bij restaurants en kleine kruideniers. Op de gevels van die bedrijven prijken reclameborden van Coca-Cola, sommige gevels zijn rood-wit geschilderd en voorzien van het karakteristieke logo dat de boekhouder en eerste reclameman van Coca-Cola, Frank Mason Robinson, in 1886 in Atlanta heeft ontworpen. In de winkels staan rode koelkasten met het Coca-Colalogo, waarin frisdrank de meeste ruimte inneemt, met voorop Coca-Cola, dat verkrijgbaar is in blikjes en flessen tot drie liter.
RFK pakt de voedings richtlijnen aan
Gezondheidsminister Robert F. Kennedy Jr. staat op het punt om met zijn ‘Make America Healthy Again’ (MAHA)-agenda de Amerikaanse voedingsrichtlijnen grondig te herzien.
Het vijfjaarlijkse richtlijnenrapport, dat normaal nogal lijvig en complex is, zou onder zijn leiding flink worden ingekort, volgens The Atlantic; mogelijk tot slechts een beknopte vierpaginaoproep: ‘Eet onbewerkt voedsel; eet wat goed voor je is.’ (‘Eat whole food; eat the food that’s good for you.’) De invloed reikt ver; deze richtlijnen bepalen wat er in scholen, het leger en andere federale programma’s wordt gegeten, en sturen de voedingsindustrie. Onder Kennedy’s aansturing zou nadrukkelijk worden ingezet op het beperken van kunstmatige kleurstoffen, ultrabewerkt voedsel en zaadoliën, terwijl meer ruimte ontstaat voor volle zuivel en minder bewerkte ingrediënten. Ondanks zijn controversiële reputatie, bijvoorbeeld als antivaccinactivist, hebben Kennedy’s beleidsambities op het gebied van voeding momenteel de meeste kans van slagen.
De winkeliers krijgen de koelkasten gratis, maar die zijn dan alleen voor de verkoop van Coca-Cola-producten bestemd. Ze zijn voorzien van een zendertje, zodat ze kunnen worden gelokaliseerd en niet privé kunnen worden gebruikt. In Chiapas moet dat een aantrekkelijk aanbod zijn, want het maandelijkse inkomen bedraagt hier ongeveer 5300 peso (238 euro), een derde onder het landelijke gemiddelde. Meer dan 75 procent van de inwoners van San Cristóbal leeft onder de Mexicaanse armoedegrens, in veel dorpen in de hooglanden zelfs bijna 100 procent. De economie van de regio is kleinschalig en informeel en voornamelijk gebaseerd op de verbouw en verkoop van maïs, bonen en koffie.
Het verhaal hoe Coca-Cola in deze plattelandsomgeving voet aan de grond kreeg, kan misschien het best beginnen bij een twee meter hoge betonnen muur in het zuiden van de stad. Daarop zijn twee inmiddels door de regen wat verbleekte afbeeldingen geschilderd. Als twee bladzijden van een boek laten ze zien dat er in dit verhaal een ervoor en een erna is, misschien ook wel een utopie en een dystopie. Op de ene muurschildering is in lichte, vriendelijke kleuren een heuvel geschilderd waaruit bronwater stroomt dat in een rivier uitkomt. We zien een kolibrie, een vlinder en mensen in harmonie met de natuur. Op de andere muurschildering daar pal naast valt meteen de iconische glazen Coca-Cola-fles op, met daarin een rode fabriek. De fles staat in een verdord, in donkere tinten geschilderd landschap. Een man met hoge hoed zit op een vulinstallatie geld te tellen, terwijl een uitgemergelde bedelaar tussen een grafzerk, vuilnis en mestzakken iets eetbaars zoekt.
Als je het moment zou moeten kiezen waarop de bladzijde in dit verhaal is omgeslagen, is dat vermoedelijk de jaarwisseling van 1993-1994. In de vroege ochtend van 1 januari kwamen er een paar duizend guerrillastrijders uit de bergen, die San Cristóbal en vijf andere steden in Chiapas bezetten. Het waren Maya-groepen, waaronder veel vrouwen en jongeren, gewapend met Kalasjnikovs, oude karabijnen en speelgoedgeweren, hun gezichten verborgen onder zwarte bivakmutsen. Ze bezetten het stadhuis, verwoestten overheidsgebouwen, overvielen een militaire basis bij San Cristóbal en kondigden aan dat ze zouden doormarcheren naar de hoofdstad om de regering omver te werpen.
Rechten inheemse volken
Het Zapatistisch Nationaal Bevrijdingsleger (EZLN) is in 1983 opgericht door een kleine groep marxisten en inheemse bewoners van het tropische regenwoud van Chiapas. In de traditie van Latijns-Amerikaanse guerrillagroepen keerden ze zich tegen koloniale uitbuiting en het neoliberale economische model. Ze streefden naar een samenleving waar iedereen toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en werk heeft en waarin de rechten van inheemse volken worden gerespecteerd. Op die eerste dag van 1994 trad het Noord-Amerikaanse Vrijhandelsverdrag (NAFTA) tussen de VS, Canada en Mexico in werking, wat de aanleiding was voor de opstand van de Zapatisten. Zij vreesden dat het de kleine inheemse boeren nog verder in de armoede zou storten.
Een van hun leiders was subcomandante Marcos, iemand die graag pijp rokend en te paard poseerde. Hij bewonderde Che Guevara en Foucault en verwierf zich met zijn strijdvaardige en literaire toespelingen en zijn met ironie doorspekte communiqués een zekere faam bij de wereldpers. Hij zei destijds tegen buitenlandse verslaggevers: ‘Het vrijhandelsakkoord is het doodvonnis voor de inheemse bevolking van Mexico.’ De toenmalige president Carlos Salinas was er daarentegen van overtuigd dat het verdrag het land van de derde naar de eerste wereld zou brengen.
Drie decennia later kunnen we stellen dat dat voor de mensen in Chiapas vooralsnog maar zeer gedeeltelijk is gerealiseerd: door NAFTA is de buitenlandse handel van Mexico weliswaar aanzienlijk toegenomen en zijn er in de industrie in het noorden ook banen gecreëerd, maar tegelijkertijd zijn in het zuiden in de landbouw, die binnen de vrijhandelszone niet concurrerend was, aanzienlijk meer banen verloren gegaan. Het loonniveau bleef laag. Wel werd de consumentenmarkt overstroomd met ultrabewerkte levensmiddelen uit de VS. En dat had gevolgen: terwijl in 1992 volgens de WHO bijna 16 procent van de bevolking te dik was, was dit percentage in 2022 tot 36 procent gestegen. De Mexicanen hadden gehoopt op welvaart en kregen een obesitasepidemie.
Ambivalente relatie
Omdat de regering in januari 1994 onmiddellijk duizenden soldaten naar Chiapas stuurde en de luchtmacht inheemse dorpen liet bombarderen, trokken de Zapatisten zich na twaalf dagen met geringe verliezen terug in de bergen. Twee jaar later kwamen ze met de regering een wet overeen waarin het recht op autonomie voor de inheemse bevolking werd vastgelegd. Deze wet is echter nooit aangenomen, onder meer omdat het dan moeilijker zou worden op inheems grondgebied concessies voor de winning van grondstoffen te verlenen.
Desondanks hebben de Zapatisten tot nu toe in zo’n duizend dorpen een structurele basis gelegd voor democratisch zelfbestuur, waar de Mexicaanse staat niet intervenieert. Hun relatie met Coca-Cola is echter al die jaren ambivalent gebleven. Er zijn berichten dat de rode vrachtwagens gedurende de opstand als enige de frontlinies mochten passeren. Ook tijdens hun ‘encuentras’ werd het toonbeeld van Amerikaans cultureel imperialisme geschonken, wat de aanwezige buitenlandse linkse revolutionairen hoofdschuddend bezagen.
Eveneens in 1994 werd in de westelijke uitlopers van San Cristóbal een vulinstallatie voor Coca-Cola in gebruik genomen. Dat was een belangrijk onderdeel van de expansie van het Amerikaanse concern in Mexico. Reeds het jaar daarvoor had het voor 195 miljoen dollar 30 procent van de softdrinkdivisie van de Mexicaanse drankproducent FEMSA gekocht en het aandeel van de dochteronderneming naar de beurs gebracht. Dit was de opmaat voor miljardeninvesteringen in de reclame, distributie en bedrijfsovernames waarmee het concern Latijns-Amerika wilde veroveren. Het okerkleurige fabriekscomplex waarachter de uitgedoofde en met dicht groen overdekte vulkaan Huitepec tegen de hemel boven Chiapas afsteekt, is met een imposant stalen hekwerk beveiligd. In een persbericht uit 2023 noemde Coca-Cola de bottelarij van FEMSA de meest efficiënte ter wereld. Waar vroeger meer dan twee liter water nodig was om 1 liter Coca-Cola te produceren, zou dat in San Cristóbal slechts 1,17 liter zijn. Maar deze cijfers, afkomstig van het bedrijf zelf, laten buiten beschouwing dat frisdrank niet onder laboratoriumomstandigheden wordt geproduceerd.
De bottelarij pompt dagelijks 1.3 miljoen water op
Als we naar de voetafdruk van water kijken – dat wil zeggen het verbruik en de vervuiling van zoet water in de gehele productieketen – kost de productie van een halve liter Coca-Cola 170 tot 310 liter water. Terwijl het concern zich erop laat voorstaan dat het in San Cristóbal de laatste tijd slechts 82 procent van het water verbruikt dat het mag oppompen, komt in de huizen in de stad het grootste deel van de dag geen water uit de kraan. En als dat wel gebeurt, kun je het beter niet drinken.
Dit is misschien wel de grootste tegenstrijdigheid in het verhaal. Wie daar met de directie over wil spreken, wordt bij de ingang vriendelijk teruggestuurd door een medewerkster in een roze veiligheidsvest: tot hier en niet verder. Het Coca-Cola-imperium is gebaseerd op franchise: een bottelaar koopt een licentie, produceert volgens de voorschriften uit de VS de drank en distribueert die op een regionaal beschermde markt. Sinds 1896 is Coca- Cola in Mexico verkrijgbaar, de eerste bottelarij werd in 1926 geopend in de havenstad Tampico. Tijdens de Olympische Spelen van 1968 in Mexico-Stad, met Coca-Cola als hoofdsponsor, was het land al uitgegroeid tot de op twee na grootste markt, na de VS en Duitsland. Twee jaar later dreigde de net gekozen president Luis Echeverría van de Socialistische Eenheidspartij PRI het Amerikaanse concern te boycotten als het zijn geheime recept, dat tegenwoordig in een kluis in het World of Coca-Cola Museum in Atlanta ligt, niet zou vrijgeven voor de Mexicaanse bottelaars. Een delegatie van Coca-Cola slaagde er echter in Echeverría van zijn voornemen af te brengen.
Dat was vooral te danken aan Vicente Fox, die in 1964 als verkoper bij Coca-Cola was begonnen, en die hij aanvankelijk ook zelf distribueerde, was voor hem een stimulerend middel in de strijd tegen de destijds nog machtiger rivaal Pepsi.
Binnen negen jaar klom hij op tot CEO van Coca-Cola Mexico en introduceerde hij de agressieve verkoopmethodes waarmee het Pepsi binnen de kortste keren had ingehaald. Toen hij zijn functie in 1979 neerlegde en terugging naar de hacienda van zijn familie, had hij de omzet met bijna 50 procent vergroot. Twee decennia later zou Fox terugkeren op het grote toneel, opnieuw ten faveure van het drankconcern. Bij de presidentsverkiezingen van 2000 stelde hij zich kandidaat voor de conservatieve Nationale Actie Partij PAN, waarbij hij niet alleen profiteerde van het feit dat de Mexicanen de 71 jaar durende alleenheerschappij van de PRI en de zwakke economie van het land beu waren, maar ook dankzij een donatie in de campagnekas van, inderdaad, Coca-Cola.
Water
In zijn zesjarige ambtstermijn – herverkiezing is volgens de grondwet verboden – installeerde Fox een goed geoliede draaideur tussen zijn regering, de ministeriële bureaucratie en zijn vroegere werkgever, waardoor meer dan tien personen werden gesluisd die in de loop der jaren de politieke besluitvorming ten gunste van Coca-Cola beïnvloedden. Cristóbal Jaime Jáquez, onder Fox algemeen directeur van Coca-Cola Mexico, werd benoemd tot directeur van de Nationale Watercommissie Conagua. Onder hem verdrievoudigde het aantal waterconcessies voor dochterondernemingen van Coca-Cola. De bottelarij in San Cristóbal kreeg toestemming dagelijks 1,3 miljoen liter water op te pompen zonder dat er noemenswaardige heffingen of belastingen naar de stad of de deelstaat vloeiden.
Water is in Mexico een gevoelig onderwerp. In de grondwet van 1917 werden alle natuurlijke hulpbronnen tot staatseigendom verklaard en in 2012 werd daar het recht op toegang tot voldoende, schoon en makkelijk toegankelijk water aan toegevoegd. Wat echter tot vandaag de dag ontbreekt, zijn concrete bepalingen hoe dat in praktijk moet worden gebracht. De staat, die tijdens de regeringsperiodes van de PRI voortdurend op de rand van faillissement balanceerde en verlamd was door corruptie, is er in grote delen van het land niet in geslaagd een betrouwbare watervoorziening te realiseren. In de periode van economische openstelling van Mexico mislukten ook publiek-private partnerschappen op dit gebied.
Multinationale concerns sprongen in het gat, kregen concessies, haalden water uit de bodem en stopten het in flessen. Na een ernstige choleraepidemie in 1991, die in heel Zuid- en Midden-Amerika twaalfduizend mensen het leven kostte, profiteerden zij bovendien van de zorgen van Mexicanen over hun gezondheid. Zo ontstond in een paar jaar tijd de grootste markt voor flessenwater ter wereld. In 2024 verbruikten de Mexicanen 262 liter gebotteld water per hoofd, in Duitsland en Zwitserland is dat nog niet de helft. Naar schatting controleren Coca-Cola, Pepsi en Danone met hun mineraalwater samen ongeveer 80 procent van de markt.
Britse suikertaks blijkt effectief
Sinds 2018 zorgt de Britse suikertaks ervoor dat fris- dranken minder suiker bevatten en consumenten hun inname fors hebben teruggeschroefd.
De Britse sugar tax (formeel de Soft Drinks Industry Levy, SDIL) is in maart 2016 aangekondigd en in april 2018 ingevoerd als onderdeel van de strijd tegen obesitas. De heffing geldt op frisdranken met toegevoegde suikers: dranken met 5-8 g per 100 ml worden belast met 18 p (pence) per liter (ca. 21 eurocent), dranken met 8 g of meer met 24 p per liter. De opbrengsten zouden aanvankelijk naar sportprogramma’s op basisscholen gaan.
Al vóór de invoering pasten vele fabrikanten hun recepten aan om de belasting te vermijden; meer dan de helft van de frisdranken werd hervormuleerd, aldus The Guardian. Toen de heffing eenmaal van kracht was, daalde het suikergehalte in frisdranken aanzienlijk –met bijna 29 procent tussen 2015 en 2018. Consumenten reageerden ook: kinderen verkleinden hun inname van suikerhoudende dranken met ongeveer de helft en bij volwassenen was dat een derde.
Een studie gepubliceerd in het Journal of Epidemiology and Community Health meldt dat het dagelijk suikerverbruik daalde met circa 4,8 g bij kinderen en 10,9 g bij volwassenen binnen een jaar na de invoering van de belasting. De daling werd vooral bewerkstelligd door de hervorming van producten terwijl consumenten overschakelden op minder suikerhoudende dranken; er was geen aanwijzing dat suiker elders werd gecompenseerd.
Eigenlijk is er in de deelstaat Chiapas genoeg natuurlijk water. Anders dan in grote delen van het land, waar momenteel als gevolg van El Niño voor de tweede keer in vijftien jaar extreme droogte heerst, is in de zuidelijkste deelstaat van Mexico tijdens de regentijd constant veel water gevallen. Het hoogland van Chiapas beschikt over een van ’s werelds grootste grondwaterreserves, maar de mensen hebben daar niets aan. Zij hebben alleen toegang tot oppervlaktewater – en dat is vervuild. San Cristóbal wordt doorkruist door sloten met groene alg, rottende drek en plastic afval. Zij zorgen ervoor dat huishoudelijk afvalwater ongezuiverd in de Amarillo en de Fogótico terechtkomt, rivieren die belangrijk zijn voor de watertoevoer van de stad, maar waar regelmatig coli- en andere bacteriën uit menselijke en dierlijke uitwerpselen in worden aangetroffen. Naast zware metalen uit het lekwater van de nabijgelegen vuilstortplaats.
Plannen voor de bouw van rioolwaterzuiveringsinstallaties in de stad liggen er al jaren, maar ze zijn gestrand, mede door verzet van de bevolking, die nu niets betaalt voor afvalwaterzuivering en bang is voor extra kosten. San Cristóbal is de afgelopen vijftig jaar extreem gegroeid. Omdat daardoor ook de wetlands vlak buiten de stad, die water opsloegen en filterden, de een na de ander verdwenen, is de waterhuishouding volkomen ontwricht. Als je leidingwater drinkt of gebruikt om te koken, kan dat diarree, darmontsteking of nierfalen veroorzaken, wat ook toeristen op pijnlijke wijze moeten ondervinden. Bij een enquête in 2023 onder huishoudens was maar 7 procent van de bevolking van Chiapas van mening dat hun water drinkbaar is.
Weer heel anders is het in het droge seizoen, wanneer vanwege de verouderde en lekkende leidingen overdag geen druppel water uit de kraan komt. Inwoners vertellen dat ze ’s nachts, wanneer er een paar uur wel water uit de leidingen komt, opstaan en water in emmers opvangen om het in elk geval te kunnen gebruiken om de was te doen, schoon te maken en zich te wassen. De meeste huishoudens zijn gedwongen kilometers te lopen naar niet-besmette bronnen of om van hun geringe inkomen water te kopen bij tankwagens.
Coca-Cola FEMSA op zijn beurt betaalt vrijwel niets voor het water dat het oppompt en daarmee, al dan niet onder toevoeging van suikersiroop, zijn flessen vult. De twee bottelconcessies die het concern heeft, kosten elk een belachelijke 2600 peso per jaar, omgerekend 117 euro. Voor het water zelf moet het 10 cent per duizend liter betalen. Niet dat er tegen dit oneerlijke systeem niet is geprotesteerd: in 2017 demonstreerden 1500 mensen bij de fabriek en drie jaar later eiste de burgemeester van San Cristóbal dat de waterconcessie van Coca-Cola FEMSA zou worden ingetrokken. Maar Conagua weigerde: de diepe waterputten zouden geen enkele invloed hebben op de watervoorziening van de bevolking uit oppervlaktewater.
Toekomstige generaties
Valentina is nog altijd verontwaardigd als ze aan de motivering van de federale autoriteiten denkt. Zelfs als nu het grondwater niet wordt gebruikt, is het belangrijk als plan B wanneer de klimaatcrisis Chiapas treft. ‘De mensen die nu deze beslissingen nemen, zijn dan dood. Maar jonge mensen zoals wij en toekomstige generaties zullen eronder lijden,’ zegt de jonge vrouw met haar lange bruine haar en een kleine tatoeage op haar onderarm. Door klimaatverandering worden voor de regio tegen 2050 vaker extreme weersomstandigheden verwacht. Met de regens is er al veel veranderd, ze komen onverwachter en zijn heviger geworden, waardoor er vaker overstromingen zijn. Valentina kent de gevolgen van klimaatverandering en heeft deelgenomen aan een VN-conferentie over biodiversiteit. Uit angst voor represailles wil ze niet dat haar echte naam in de krant wordt gebruikt.
Op een ochtend bespreekt ze met een kleine groep activisten in een achterzaaltje van een café in San Cristóbal hoe de macht van Coca-Cola FEMSA kan worden gebroken. Ze zijn het eens dat de gemeenteraad het goed heeft gedaan door het aanbod van het concern een waterzuiveringsinstallatie te bouwen tweemaal af te wijzen, ook omdat onduidelijk bleef wie verantwoordelijk zou zijn voor de exploitatie en het onderhoud. ‘Door zo’n cadeau aan te nemen, zouden we oneerlijke spelregels hebben geaccepteerd,’ zegt Valentina. ‘Het zou dan lijken alsof ons protest schandalig was.’ Ze kennen de practies van Coca-Cola FEMSA: om zich te wapenen tegen kritiek betaalt het nu eens voor een gemeentelijke watertank, dan weer voor een opvangsysteem voor regenwater. Voor Valentina is één verhaal symptomatisch: een paar jaar geleden liet Coca-Cola FEMSA met veel publiciteit duizenden bomen planten, die vervolgens geen water kregen en dus verdroogden. De activisten protesteren inmiddels niet alleen meer tegen de vercommercialisering van het grondwater, ze proberen mensen ook voor te rekenen welke kosten hun Coca-Cola-verslaving op lange termijn met zich meebrengt.
Al tijdens het presidentschap van Vicente Fox waren er steeds meer signalen dat er met de gezondheid van de Mexicanen iets mis was. Niet alleen het percentage mensen met obesitas nam toe, ook het aantal diabetici en hun mortaliteit schoot omhoog. Wetenschappers ontdekten dat de Maya-bevolking een verhoogde genetische aanleg had voor diabetes type 2. In Chiapas kwam daar de bijzonder ongunstige combinatie van armoede, ondervoeding en obesitas nog bij. Met de gebrekkige medische zorg – 30 tot 40 procent van de diabetici weten niets van hun ziekte en bij twee derde is de bloedsuikerspiegel niet goed ingeregeld – zorgde dat voor ‘de perfecte bom’, zoals Alejandro Calvillo, directeur van de Mexicaanse consumentenbond, het ooit noemde. In nog geen twee decennia steeg het aantal sterfgevallen ten gevolge van diabetes in Chiapas met 219 procent.
Antropologe Cecilia Acero wilde weten waarom de mensen, inclusief haar vader, er zo slecht in slagen hun eetgewoonten te veranderen. ‘Met name ouderen willen niet aan een dieet,’ zegt ze. ‘Ze willen niet worden gezien als zieken, of als mensen die zich geen pleziertje gunnen.’ Vooral mannen vinden het moeilijk hulp te accepteren. Hoe gevaarlijk suikerziekte kan zijn, bleek in het eerste coronajaar toen in de deelstaat vergeleken met het jaar ervoor het officiële aantal sterfgevallen ten gevolge van diabetes aanzienlijk steeg. Want diabetici waren door hun verzwakte immuunsysteem niet alleen vatbaarder voor het coronavirus, maar ook belast met negatieve emoties. ‘Die mensen waren bang, konden niet naar de dokter en zaten eenzaam thuis. Daardoor ging bij velen van hen de bloedsuikerspiegel sterk omhoog,’ zegt Acero. Stress en angst kunnen inderdaad het verloop van de ziekte beïnvloeden of zelfs veroorzaken. Veel Mexicanen lijden echter onder de misvatting dat hun levensstijl er geen invloed op heeft.
Club de Diabéticos
Dat dacht de zeventigjarige Amelia García ook, totdat ze lid werd van de Club de Diabéticos, die bijeenkomt op de binnenplaats van het gemeentelijke gezondheidscentrum van San Cristóbal. Ze draagt elegante zwarte kleren met gouden oorbellen, haar nagels blauw gelakt. Samen met een twintigtal andere senioren doet García kniebuigingen en draait ze met haar heupen, waarna ze dansen op Y.M.C.A. Als de vrouwen elkaar met applaus belonen, laat ze haar rauwe maar hartelijke lach horen. De eigenaardige dorst begon bij haar nadat haar zus was overleden aan een hersentumor. Toen de dokter haar bloedsuiker mat, bedroeg die 360 milligram per deciliter, terwijl 100 normaal is. Amelia García dacht dat de diabetes door haar verdriet was veroorzaakt en deed dus niets aan haar eetgewoontes. Ze was gewend veel vlees te eten en elke dag minstens één fles Coca-Cola te drinken. ‘Het gemene was dat water mijn dorst niet kon lessen,’ zegt ze, ‘maar frisdrank wel.’
Het is goed mogelijk dat ze toen al een tijd diabetes had. Meestal begint het onschuldig, met vermoeidheid of kleine infecties. Het belangrijkste symptoom – een te hoge bloedsuikerspiegel, veroorzaakt door een tekort aan het hormoon insuline – blijft vaak onopgemerkt. Als daar grote dorst en vaak moeten plassen bijkomen, is de ziekte al gevorderd. Steeds meer organen worden aangetast: ogen, zenuwstelsel of het weefsel van de voeten. Je kunt blind worden, er kan een been geamputeerd moeten worden of je kunt, zoals de vader van Acero, je nierfunctie verliezen. Een hoge bloedsuikerspiegel leidt bovendien vaak tot vetafzetting in de bloedvaten, wat een hartinfarct of beroerte kan veroorzaken.
Toen Amelia García zich realiseerde dat ze moest stoppen met vet eten en cola drinken, moest ze huilen. Daarop nam ze haar lot in eigen hand en sloot zich, inmiddels een kwart eeuw geleden, aan bij de diabetesgroep. Hun bijeenkomsten beginnen met een voordracht.
Dokter José Maria Gómez tekent lichaamscellen op het bord om de stofwisseling uit te leggen en vraagt aan de groep: ‘Waarmee zijn de cellen met elkaar verbonden?’ ‘Kauwgom,’ zegt een vrouw lachend. ‘Fout’, zegt de arts: ‘Siliconen natuurlijk.’ Iedereen lacht. Dan vraagt hij: ‘Welke levensmiddelen zijn met het oog op diabetes slecht voor ons?’ De vrouwen antwoorden bijna in koor: ‘La Coca.’
Economische gevolgen van obesitas
Obesitas is allang geen individueel gezondheidsprobleem meer, maar een economische bedreiging van mondiale proporties, schrijft El País.
Volgens de World Obesity Atlas 2023 zullen de wereldwijde kosten van overgewicht in 2035 oplopen tot 4,32 biljoen dollar per jaar – bijna 3 procent van het mondiale bbp. Daarmee is obesitas economisch even ontwrichtend als de coronapandemie in 2020. In 2019 lag de rekening nog op 2,19 procent van het mondiale bbp, maar zonder krachtig ingrijpen stijgt dat percentage naar 3,29 procent in 2060. De schade zit niet alleen in medische behandelingen, maar ook in productiviteitsverlies: ziekte, arbeidsongeschiktheid, verzuim, vroegtijdige pensionering en zelfs voortijdige sterfte dragen allemaal bij.
Tegenover dit groeiende probleem zoeken overheden naar effectieve beleidsinstrumenten. Suikertaksen gelden als veelbelovende maatregel. Het VK voerde in 2018 een succesvolle belasting op frisdranken in (zie kader p. 16). In Latijns-Amerika, waar de obesitascrisis flink toeneemt, heeft Colombia in 2023 de meest ambitieuze gezondheidsbelasting van het continent ingevoerd: een heffing van 10 procent op ultrabewerkte producten, oplopend tot 20 procent in 2025.
De redenering is dubbel: hogere prijzen ontmoedigen consumptie van ongezonde voeding, terwijl de belastingopbrengsten direct ingezet kunnen worden voor preventie en gezondheidszorg.
Amelia Garcia’s bloedsuikerspiegel is inmiddels stabiel 100. Ze eet veel groenten, weinig vlees en drinkt alleen nog ongezoete drank. Ook haar zeven kinderen heeft ze het belang van gezonde voeding bijgebracht – tot nu toe heeft geen van hen diabetes. Zelfs haar man, die vroeger elke dag acht tot tien flessen cola dronk, is daarmee gestopt. Toch blijven ze in hun winkel in Cruztón, iets buiten San Cristóbal, cola verkopen. García heeft daar geen slecht geweten van, iedereen moet zelf uitmaken wat hij of zij eet. Soms verkopen ze wel honderd flessen tegelijk, als het dorpshoofd een bijeenkomst organiseert. En het komt voor dat Coca-Cola FEMSA gratis drank laat uitdelen: als compensatie dat elke ochtend vanaf drie uur vrachtwagens door het dorp denderen om Coca-Cola naar de bergdorpen te brengen. ‘De inheemse bevolking drinkt het namelijk nog veel meer,’ zegt García.
Tijdens een rit door de bergen ten noorden van San Cristóbal rijden we door nevelwoud en passeren graslanden en maïsvelden. Langs de kant van de weg sjouwen inheemse vrouwen jerrycans op hun hoofd naar hun dorpen, waar geen waterleiding is maar wel winkels met koelkasten vol Coca-Cola. Op reclameborden staat in de taal van de inheemse bevolking: Drink je Coca-Cola-water. En: Breng de lege fles terug. Ook zie je hier kleine kinderen al aan flessen lurken.
Agressieve marketing
Marcos Arana beziet dit al een tijdlang met zorg. Hij is arts en directeur van een opleidingscentrum om de gezondheidsvoorlichting aan de inheemse kleine boeren te verbeteren. Tijdens de jaarlijkse algemene vergadering van het moederbedrijf van Coca-Cola in april 2023 heeft hij het woord gevoerd namens een kritische vereniging van aandeelhouders. In zijn verklaring wenste hij de huidige CEO van de Coca-Cola Company, de Amerikaan James Quincey, een goede morgen, waarna hij een onderzoek naar borstvoeding aanhaalde waaruit blijkt dat een derde van de inheemse kinderen al Coca-Cola te drinken krijgt voordat ze één jaar oud zijn. In de hooglanden van Chiapas, waar in veel dorpen meer dan 40 procent van de volwassenen analfabeet is, dringt de agressieve marketing van het concern door tot in de privésfeer. Ze kunnen kleine leningen of commissies krijgen als ze via hun familienetwerk Coca-Cola verkopen. Ariana is ervan overtuigd dat de strategie lijkt op de praktijken van de georganiseerde drugshandel.
Coca-Cola’s verovering van de bergdorpen begon in 1962, toen Salvador López Tuxum, een inheems dorpshoofd, de eerste vergunning verwierf om het in San Juan Chamula te verkopen Hij kwam te paard naar San Cristóbal om de flessen op te halen. In hetzelfde decennium doken de eerste reclameborden op met afbeeldingen van Coca-Cola drinkende inheemse mensen in traditionele kledij. Twee artsen uit de hooglanden vertellen ons dat ze zich nog kunnen herinneren dat in de dorpen gratis cola werd uitgedeeld. Tot een jaar of tien geleden was in de dorpswinkels een fles cola goedkoper dan een fles mineraalwater.
Tot een jaar of tien geleden was in de dorpswinkels een fles cola goedkoper dan een fles mineraalwater.
In de hooggelegen gemeente Chamula, waar we langskomen, heeft Coca-Cola bewust of onbewust een marketingstunt gepleegd. Daar werd de drankonderdeel van de religieuze rituelen van de plaatselijke bevolking, die zich Chamula’s noemt en tot de Maya-gemeenschap van de Tzotzil wordt gerekend. Het gebied werd in de zestiende eeuw door de Spanjaarden veroverd en met geweld gekerstend. In San Juan Chamula hebben de conquistadores een kerk gebouwd en Johannes de Doper tot beschermheilige uitgeroepen. Op iconen wordt hij vaak afgebeeld met een lam om zijn rol als voorloper van Christus te benadrukken. In het stadje lopen schapen vrij rond, ze worden niet gemolken of geslacht, omdat ze als heilige dieren worden gezien. Alleen hun wol wordt gebruikt om kleding te weven en hun mest voor de maïs- en groententeelt. Als een schaap doodgaat, wordt het begraven.
Ook het autonoom bestuurde San Juan Chamula is een bijzondere plaats. Terwijl veel inheemse gemeentes in de deelstaat Chiapas zich zo goed mogelijk tegen de invloed van de georganiseerde misdaad verzetten, is hier de laatste paar jaar het eerste indigene kartel van Mexico ontstaan. De Motonetos controleren de handel in mensen, wapens, drugs en porno in het gebied. Usb-sticks met films waarop ook minderjarige inheemse vrouwen seksueel worden misbruikt, zijn in de straten van San Cristóbal te koop voor omgerekend zes euro. Tegelijkertijd verzetten ze zich uit alle macht tegen invloed van buiten. Veel Chamula’s weigeren naar het ziekenhuis te gaan. Baby’s worden met oude Mayakennis vaak thuis geboren. Als ze ziek zijn, vertrouwen inheemse bewoners op geneeskrachtige kruiden of de werking van rituelen.
Voedsel voor de goden
De Iglesia de San Juan Bautista ziet er van buiten net zo uit als talloze andere katholieke kerken in Mexico. Binnen is fotograferen verboden, waardoor menig toerist al een dag in de cel heeft doorgebracht. De Maya’s geloven dat camera’s de macht hebben hun ziel te stelen. Inmiddels lijkt het verbod onderdeel van een toeristisch concept, en tegelijkertijd moet het een zeer intieme ruimte beschermen. Binnen verlicht een zee van minstens tienduizend kaarsen het schip van de kerk. Ze staan op tafels langs de zijmuren voor de heiligenbeelden en op de met dennentakken belegde grond. Hun geur vermengt zich met de zoetige wierookwolken. De kaarsen verbruiken aan één stuk door de zuurstof uit de warme, zware lucht. Aan het plafond hangen lappen stof, kroonluchters en bossen bloemen. Vooraan bij het koor staat een beeld van Johannes de Doper.
Overal op de grond zitten groepen inheemse mensen bij sjamanen die in het Tzotzil bezweringsformules mompelen. Uit meegebrachte tassen steken de koppen van kippen, die gehypnotiseerd lijken door de kaarsen, de dampen en de rook. Dan grijpt een van de genezers een kip, maakt er rondgaande bewegingen mee boven de brandende kaarsen en strijkt ermee over de persoon die van een spirituele ziekte moet worden genezen of wiens ziel van demonen moet worden bevrijd. Daarna laat hij de kip op de grond zakken, zet zijn voet op haar kop en breekt haar nek. Het dier wordt vastgehouden tot het niet meer fladdert. Deze offerhandeling wordt zo verheven en lucide uitgevoerd, dat het haast iets vredigs heeft. Binnen deze moeilijk te bevatten liturgie van rituelen ontdekken we Coca-Cola-flessen. De drank wordt op de grond rond de brandende kaarsen uitgegoten, maar ook in bekers aan alle deelnemers aan het ritueel geschonken. Wat heeft die hier te zoeken?
Met de zegen van sjamanen werd alcohol in rituelen verruild voor frisdrank
Agustín de la Cruz is de kerkopzichter en probeert het ons uit te leggen. Hij draagt een poncho van schapenvacht en heeft een slecht gebit, zoals veel mensen in Chamula. De la Cruz houdt van Coca-Cola, vroeger dronk hij tien flessen per dag. Maar hij kreeg maagpijn en moest vaak overgeven. Anders dan zijn vrouw heeft hij nooit diabetes gekregen.
‘Coca-Cola is voor ons niet heilig,’ zegt hij. ‘Ook dat verhaal over het boeren is onzin.’
Water als handelswaar
Van de heuvels rond Lima tot de drukke straten van Karachi is het beeld vergelijkbaar: waar de overheid tekortschiet en infrastructuur hapert, grijpen handelaren hun kans.
In de sloppenwijken van Lima kost een emmer water vaak meer dan in de villa’s van de stad. Bewoners zonder aansluiting op het waterleidingnet zijn aangewezen op particuliere tankwagens die op onregelmatige tijden verschijnen en woekerprijzen rekenen, schrijft Le Monde in een indringende reportage. Terwijl de middenklasse onbeperkt de kraan kan opendraaien, betalen de armsten tot tien keer zoveel
voor een basisbehoefte. Het contrast pijnlijk; ‘In een stad waar het recht op water formeel bestaat, druppelt de ongelijkheid dagelijks uit de kraan.’ Ook in Karachi wordt water tot handelswaar gemaakt, schrijft The Guardian. Daar beheerst een ‘watertankermaffia’ de distributie: corrupte netwerken die leidingwater aftappen en tegen hoge prijzen verkopen aan huishoudens zonder officiële aansluiting. Inwoners zijn afhankelijk van een illegaal systeem waarin schaarste een verdienmodel is geworden. ‘Wat in essentie een publieke voorziening moet zijn, verandert zo in een private markt waar burgers gegijzeld worden’, aldus de Britse krant.
In Lima hebben bewoners zich verenigd in wijkcomités om samen water in te kopen en druk uit te oefenen op de overheid, terwijl internationale banken helpen bij de aanleg van nieuwe leidingen, wat veel tijd kost. In Karachi proberen activisten en media de watertankermaffia te ontmaskeren en belooft de lokale politiek hervormingen, maar corruptie en traag bestuur blijven het systeem verlammen.
Op internet staan talloze berichten over deze kerk. Reisjournalisten en bloggers schrijven herhaaldelijk dat de inheemse bevolking cola drinkt om door te boeren boze geesten uit hun lichaam te verdrijven. ‘Soms spellen buitenlandse gidsen je dat op de mouw om hun verhalen interessanter te maken. En toeristen geloven alles,’ zegt De la Cruz.
Eeuwenlang hebben in Chiapas spanningen geheerst tussen de katholieke veroveraars en de inheemse bevolking, wier religieuze praktijken zijn gebaseerd op spirituele ideeën over het geloof en op magie. Steeds weer moesten er compromissen worden gesloten die uiteindelijk leidden tot dit unieke syncretisme. Vroeger werd bij de rituelen pox gedronken, een sterke drank gemaakt uit suikerriet, tarwe en maïs. In de eerste helft van de twintigste eeuw kwamen evangelische groeperingen uit de VS en Engeland naar het hoogland om de Maya-gemeenschappen te bekeren en er sociaal werk op te zetten. Ze maakten de inheemse bevolking duidelijk dat alcohol ongezond en satanisch is en dronkenschap in de kerk ongepast. Zo vond met de zegen van de sjamanen aanvankelijk plaatselijke limonade haar weg in de rituelen. Niet koolzuur was doorslaggevend, maar de zoetige geur van de drank die als voedsel voor de goden diende, zegt De la Cruz. En zo maakte de interventie van een paar missionarissen voor Coca-Cola de weg vrij naar de inheemse geloofspraktijk.
In de jaren zeventig braken er conflicten uit tussen religieuze groeperingen en werden duizenden protestantse inheemse bewoners met geweld verdreven uit plaatsen als San Juan Chamula, ook omdat de katholieke leiders niet wilden afzien van hun inkomsten uit de verkoop van alcohol en Coca-Cola. En zo valt er nu in de supermarkten van Chamula een soort tweede syncretisme te bewonderen. Kleuren en logo hebben de winkels schaamteloos gejat van de Oxxofilialen van Coca-Cola-bottelaar FEMSA, net als hun naam: Osso. Binnen is er Coca-Cola. En zelfgestookte suikerrietbrandewijn.
‘Pas toen Coca-Cola onderdeel was geworden van de rituelen kreeg de drank zijn maatschappelijke status. Sindsdien wordt het bij elke gelegenheid gedronken, ook bij religieuze en politieke evenementen als bruiloften,’ zegt Jaime Page. Wanneer we via Zoom met de arts, antropoloog en promotor van Cecilia Acero spreken, is hij net uit een van de bergdorpen terug in San Cristóbal. Page is niet alleen expert op het gebied van de inheemse cultuur, hij heeft hen ook herhaaldelijk ondervraagd over hun drinkgedrag. In een van zijn onderzoeken werd voor het eerst het cijfer van 2,25 liter frisdrank per persoon per dag in de hooglanden van Chiapas genoemd. Hier wordt het even spannend: Page zegt het cijfer van de website van Coca-Cola FEMSA te hebben, waar het later weer van is verwijderd.
De drankenproducent bestrijdt dat. Na wat heen en weer gepraat kunnen we een afspraak maken met twee pr-dames in een restaurant in Mexico-Stad. Uit dit gesprek – waarbij we kip met mole poblano (een chocolade-chilisaus) eten en cola drinken – mogen we niet citeren, maar achteraf sturen ze ons een ver- klaring waarin ze zich baseren op een overheidsstatistiek waaruit zou blijken dat per huishouden 420 peso aan drank, waaronder alcohol, wordt uitgegeven. Volgens dezelfde statistiek bedraagt de consumptie van frisdrank per hoofd van de bevolking 1,8 liter. Niet per dag, maar per maand. Dit ten hemel schreiende verschil strookt niet met onze indrukken ter plaatse en ook niet met een persbericht van Coca-Cola FEMSA van november 2023. Daarin verkondigde het bedrijf dat het zijn omzet in Latijns-Amerika, waarvan het de helft in Mexico realiseert, sinds de beursgang in 1993 vervijftienvoudigd had. De koers van het aandeel is de afgelopen vijf jaar meer dan verdubbeld.
Verbod op scholen
Het getal dat Jaime Page noemt, is daarentegen ook op websites van de overheid gepubliceerd, wat in elk geval een teken is dat de invloed van frisdrank op de gezondheidscrisis in het land op de politieke agenda is gekomen. Toen het aantal diabetesdoden in 2016 voor het eerst de grens van 100.000 overschreed, riep de regering de nationale noodtoestand uit. Twee jaar eerder had zij al een belasting op suikerhoudende dranken ingevoerd van 5 cent per liter; in vergelijking met Chili of Engeland relatief laag, omdat de Coca-Cola Company voor Mexico onderzoek had medegefinancierd waarin de effectiviteit van een belasting en de invloed van frisdrank op obesitas in twijfel werd getrokken. In tegenstelling tot wat wetenschappers dringend adviseerden, worden de belastinginkomsten niet voor preventieve zorg gebruikt.
Het was dan ook een verrassing toen de huidige president Claudia Sheinbaum na haar aantreden politieke veranderingen aankondigde. Ze verklaarde dat de toegang tot water een van de topprioriteiten van haar presidentschap zou worden en kwam met een nationaal waterplan, waarvan ook een herziening van alle concessies voor particuliere bedrijven deel uitmaakt. Coca-Cola FEMSA probeert momenteel een internationaal gerespecteerd certificaat voor verantwoord watergebruik voor de bottelarij in San Cristóbal te krijgen.
‘Que me vas a hacer, Claudia’: Wat maak je me nou, Claudia
In april 2025 is een verbod op de verkoop van frisdrank en snoep op scholen van kracht geworden. Wel 40 procent van de kinderen en jongeren in Mexico wordt inmiddels als obees beschouwd, waarmee ze de diabetespatiënten van morgen zijn. Coca-Cola heeft zijn suikerhoudende dranken al uit basisscholen weggehaald. Wellicht is een verkooppunt daar ook helemaal niet meer nodig. In een TikTok-video die met 1,4 miljoen likes viraal ging, is een twaalfjarige scholier ergens in Mexico te zien die van een literfles Coca-Cola geniet. In de zijvakken van zijn rugzak heeft hij nog twee van die flessen. ‘Que me vas a hacer, Claudia’ is in de video te lezen: Wat maak je me nou, Claudia (de president).
‘De mensen willen gewoon Coca-Cola drinken,’ zegt ook Jaime Page, die denkt dat Sheinbaum daar niet veel aan zal veranderen. In de zinnen die hij in de camera van zijn computer spreekt, klinkt bittere woede door: ‘Soms denk ik dat we te maken hebben met een etnocidale politiek. Het is blijkbaar beter wanneer de inheemse bevolking sterft.’
Zo ver gaat Cecilia Acero niet. ‘Ik ben behoorlijk kwaad op Coca-Cola. Maar niemand houdt je een pistool tegen je hoofd om dat spul te drinken,’ zegt ze. Sinds haar vader diabetes kreeg, drinkt Acero bijna geen Coca-Cola meer. Toen ze het op een warme dag aangeboden kreeg, nam ze een slok en vond het best verfrissend. Eén keer per jaar, op de traditionele Día de Muertos (Allerzielen), versieren de mensen in San Cristóbal, net als overal in Mexico, hun familiealtaren op begraafplaatsen of thuis met kaarsen en bloemen. Ze brengen dan voor de doden dingen mee waar die tijdens hun leven van hielden. Dus koopt Cecilia Acero dan een fles Coca-Cola om op het graf van haar vader te zetten.
1. Kraanwater: geen calorieën, geen suiker, mineralen.
2. Koffie: positieve effecten, maar let op cafeïne.
3. Thee/ijsthee zonder suiker. (Industriële ijsthee minder goed.)
4. Vruchtensap: veel vitaminen, maar ook veel suiker.
5. Cola en energiedranken: veel suiker, veel risico’s.
De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio is van 2 tot 4 september in Mexico en Ecuador ‘om de prioriteiten van de regering-Trump te bespreken’, aldus The Washington Post. Rubio, die sinds zijn aantreden al ‘twee keer naar Latijns-Amerika en het Caribisch gebied’ is gereisd, keert terug naar de regio om de Mexicaanse president Claudia Sheinbaum en het Ecuadoraanse staatshoofd Daniel Noboa te ontmoeten.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Hij zal met hen praten over ‘illegale immigratie, de strijd tegen de georganiseerde misdaad en drugskartels, en de strijd tegen wat de Verenigde Staten beschouwen als kwaadwillig gedrag van China in hun achtertuin’, aldus de Amerikaanse krant. Rubio’s eerste internationale reis als minister van Buitenlandse Zaken bracht hem naar Panama, El Salvador, Guatemala en de Dominicaanse Republiek, merkt de krant op.
Er wordt gewaarschuwd voor dodelijke overstromingen
Het zuiden van Mexico bereidt zich voor op de komst van Erick, een orkaan van ‘grote kracht’ die inmiddels categorie 4 heeft bereikt. Erick, die is ontstaan boven de Stille Oceaan, ‘is de afgelopen uren in kracht toegenomen en zal (…) in verschillende regio’s in het zuiden van Mexico voor verwoestende winden en mogelijk dodelijke overstromingen zorgen’, waarschuwt El Universal.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Hij zou ook ‘aanzienlijke schade aan de infrastructuur, stroomstoringen en aardverschuivingen’ kunnen veroorzaken, voegt de krant eraan toe. De orkaan is donderdagochtend (lokale tijd) aan land gekomen, bij het kruispunt van de kuststaten Guerrero en Oaxaca, en vormt met name een bedreiging voor de badplaats Acapulco, die al in 2023 en 2024 door orkanen werd verwoest.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Mexico. Als een van de weinige landen liet Mexico zijn bevolking zondag stemmen op duizenden rechters, van het Hooggerechtshof tot lokale rechtbanken. Volgens de regering zou dit de rechterlijke macht democratischer maken. Maar critici waarschuwen voor vergaande gevolgen, waaronder een groeiende invloed van de huidige grootste partij Morena. Hoe komt het dat de meningen zo verdeeld zijn?
Wat voor verkiezingen werden op zondag gehouden?
Op 1 juni hebben de Mexicanen gestemd op rechters voor 850 federale posten, 9 zetels bij het Hooggerechtshof, 22 tribunalen en duizenden functies bij lagere rechtbanken. In 2027 wordt er voor de tweede keer gestemd over de rest van Mexico’s rechterlijke macht. Mexico wordt hiermee het eerste land ter wereld waar elke rechter in elke rechtbank wordt gekozen door het volk.
Het Mexicaanse Congres heeft de grondwetswijzigingen die nodig zijn voor deze verkiezingen in september vorig jaar goedgekeurd. Het was Andrés Manuel López Obradors laatste daad als president. Zijn opvolger, Claudia Sheinbaum, is in zijn voetsporen getreden. Als reactie op de wetswijziging vorig jaar stapten enkele rechters op. Personeel van de rechtbank, advocaten en rechtenstudenten gingen de straat op om hun staking te steunen, sommigen met spandoeken waarop stond ‘Justitie is geen populariteitswedstrijd’.
Tijdens zijn ambtstermijn van 2018 tot 2024 voerde López Obrador een retorische strijd met de Mexicaanse rechtbanken, waarbij hij rechters ervan beschuldigde de elites te dienen en zijn agenda te blokkeren. In werkelijkheid ergerde López Obrador zich aan het feit dat de rechtbanken de macht hadden om zijn acties te herzien en te beperken door middel van grondwettelijk toezicht, schrijft The Conversation.
Morena, de partij van López Obrador en Sheinbaum, stelt dat de verkiezing van rechters de rechterlijke macht democratischer zal maken, corruptie en nepotisme zal uitroeien en eerlijkere kansen biedt. Sheinbaum heeft gezegd dat Mexico ‘het meest democratische land ter wereld’ zal zijn, omdat het volk nu alle drie de machten van de regering zal kiezen.
Het rechtssysteem van het land is er al lange tijd slecht aan toe. Hoewel de federale rechtspraak de afgelopen dertig jaar professioneler is geworden, blijft meer dan 90 procent van de misdaden onder de radar. Slechts 14 procent van de aangiften leidt tot veroordelingen en sommige rechters zijn corrupt, aldus The Economist. Een peiling onder duizend Mexicanen deze maand toonde aan dat 72 procent van mening was dat de verkiezingen ‘noodzakelijk’ waren. Toch kon 77 procent geen enkele van de ongeveer zevenduizend kandidaten noemen.
Waarom is het nieuwe rechtssysteem zo controversieel?
Er zijn goede redenen dat zo weinig democratieën kiezers vragen om rechters te kiezen. Als rechters gekozen moeten worden, worden ze blootgesteld aan ‘de vervormende kracht van de publieke opinie’, analyseert The Economist. Gekozen rechters lopen het risico de wet minder strikt te handhaven als dit stemmen kost en zullen minder snel politici ter verantwoording roepen die de publieke opinie volgen. ‘Niemand heeft mij gekozen. Dus als ik een uitspraak doe, ben ik niemand iets verschuldigd,’ legt Martha Magaña, een zittende federale rechter die zich niet verkiesbaar stelt, uit aan het Amerikaanse dagblad.
De enige plek waar rechters momenteel worden gekozen voor hogere rechtbanken is Bolivia. De rechters van het Hooggerechtshof worden sinds 2011 gekozen, en ‘in termen van legitimiteit is het rechtssysteem van Bolivia nu meer in diskrediet dan ooit’, zoals Americas Quaterly september vorig jaar schreef. ‘De rechterlijke macht was nooit bijzonder efficiënt of effectief, maar de verkiezing van rechters door het volk heeft de prestaties van de rechtsstaat verslechterd.’ Volgens de index van het World Justice Project 2023 staat Bolivia op plaats 131 van de 142 landen wereldwijd.
In Mexico zijn mensen bezorgd dat het nieuwe rechtssysteem meer controle geeft aan drugsbendes. Meer alledaagse corruptie van rechters door zakenmensen en ambtenaren zal zich waarschijnlijk uitbreiden, voorspelt The Economist. Het feit dat de afgelopen weken meerdere namen van kandidaten naar boven kwamen die in verband worden gebracht met criminaliteit of ongewenste praktijken, heeft het wantrouwen onder burgers vergroot, aldus El País.
En dan is er nog de haast waarmee deze verkiezingen tot stand zijn gekomen. Burgers hebben niet veel tijd gehad om hun stem voor te bereiden op een ingewikkeld selectieproces tussen duizenden kandidaten. Met uitzondering van het Hooggerechtshof hebben de kandidaten geen naam gemaakt. Ze mochten geen advertenties kopen op televisie, radio, billboards of online en Mexico verbood ze om geld van de overheid of campagnedonaties te ontvangen. Het was daarnaast moeilijk, zo niet onmogelijk, om nationale debatten te organiseren. Volgens de regeringspartij zorgden deze maatregelen ervoor dat een zekere gelijkheid tussen de kandidaten behouden blijft en de invloed van buitenaf op de campagnes beperkt is. De strenge regels zorgden ervoor dat de campagnes zich grotendeels afspeelden op sociale media, waaronder TikTok en zelfs de datingapp Tinder, schrijft The New York Times.
Ook verwachten veel juridisch en politiek analisten in Mexico dat de kandidaten van Morena de partij effectieve controle zullen geven over de derde tak van de regering. Het waren de wetgevers, waarvan Morena de meerderheid vormt, die de kandidaten hebben gescreend. Daardoor is het vermoeden ontstaan dat velen van hen bereid zullen zijn om aan de eisen te voldoen die de partij stelt. Morena heeft afgelopen weken ook de voorkeurskandidaten van de partij naar voren geschoven. Er is veel te doen geweest over Morena-medewerkers die ‘acordeones’ uitdeelden, oftewel spiekbriefjes die als accordeons kunnen worden uitgevouwen met de kandidaten die Morena verkozen wil hebben. Ze zijn ontworpen om mee te nemen naar de stembus en kiezers zo te ‘helpen’ een keuze te maken uit een lang en verwarrend stembiljet. Op een spiekbriefje dat The New York Times in handen kreeg, staan alleen de nummers van de kandidaten op het stembiljet, zonder hun namen. El País meldt in een liveblog dat de negen kandidaten die de partij in haar acordeones naar voren schoof, inmiddels zijn verkozen tot nieuwe leden van het Hooggerechtshof. De Mixteekse advocaat Hugo Aguilar ontving de meeste stemmen.
‘Het was een absurde dag, omdat miljoenen pesos zijn uitgegeven aan een bevlieging van voormalig president Andres Manuel Lopez Obrador’, schrijft Francisco J. Rodriguez in Vanguardia MX. ‘Absurd omdat de stembiljetten nauwelijks te ontcijferen waren. Absurd omdat het volk niet geïnteresseerd is. Absurd omdat zaken als rechtsstaat en rechtvaardigheid nooit gereduceerd mogen worden tot propaganda, zieltjeswinnerij of eigenbelang.’
‘Een van de meest gebruikte verklaringen van president Sheinbaum en haar aanhangers is dat er niets democratischer is dan stemmen’, herhaalt Hector Aguilar Camín in het intellectuele Mexicaanse magazine Nexos. ‘Dat klinkt natuurlijk goed. Maar stemmen is geen vrije en democratische handeling als de regels niet kloppen en niemand begrijpt op wie er wordt gestemd.’
Hoe is de stemming verlopen?
De eerste gerechtelijke verkiezingen in de geschiedenis van Mexico hebben een opkomst van ongeveer 13 procent opgeleverd. Dit is veel lager dan de meer dan 60 procent die normaal gesproken bij presidentsverkiezingen komt opdagen, en ook lager dan enige andere federale stemming in de democratische geschiedenis van Mexico. De oppositiepartij PRI wil de verkiezingen nietig laten verklaren vanwege deze lage opkomst, schrijft El País. Er is echter geen minimumopkomst vereist om een verkiezing in Mexico formeel te legitimeren.
De lage opkomst bij de stembureaus gedurende de dag voorspelde deze uitslag al. De duizenden kandidaten die zich verkiesbaar stelden voor 2681 posities waren voor het overgrote deel van de kiezers volslagen onbekenden. Dit, in combinatie met de complexiteit van de meer dan zes stembiljetten die ze moesten invullen, schrok de bevolking af, gelooft de Mexicaanse nieuwswebsite El Horizonte. Het zal nog ongeveer anderhalve week duren voordat de definitieve uitslag bekend is. Claudia Sheinbaum sprak echter op nationale televisie al over ‘een groot succes’.
In de komende weken zullen experts de resultaten onder de loep nemen om te zien welke belangen meer of minder invloed hebben gekregen in de Mexicaanse rechtbanken. De nieuwe rechters zullen in september zitting nemen in een veranderd rechtssysteem.
‘De opkomst bij de verkiezingen voldeed aan de verwachtingen,’ zei Sheinbaum tijdens haar toespraak op televisie, geciteerd door The Guardian. ‘Het was een innovatief proces dat interesse wekte bij de deelnemers.’ Sheinbaum voegde eraan toe dat ‘alles kan worden geperfectioneerd’, waarmee ze vooruitkeek naar de tweede ronde van de gerechtelijke verkiezingen waarin nog eens duizend rechters zullen worden gekozen. ‘We zullen lessen trekken uit deze verkiezingen om de gerechtelijke verkiezingen in 2027 nog beter te laten verlopen.’
De watersalamander komt nauwelijks meer in Mexico voor
De axolotl, een huiselijke watersalamander met een cartooneske glimlach en het vermogen om verloren lichaamsdelen te regenereren, is een wereldwijd fenomeen geworden. Hij verscheen als personage in Minecraft, Fortnite en Pokémon en zijn imago wordt gebruikt om bier, T-shirts en videogames te verkopen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De axolotl is echter nauwelijks meer te vinden in zijn natuurlijke habitat in Xochimilco, Mexico. Bij het laatste grote onderzoek naar axolotls in Xochimilco in 2014 waren er slechts vijfendertig axolotls per vierkante kilometer. In 1998 waren dat er nog zesduizend. Wetenschappers en activisten bundelen hun krachten om de axolotl van uitsterving te redden, schrijft The Wall Street Journal.
De Nationale Autonome Universiteit van Mexico organiseert zelfs de campagne ‘Adopteer de axolotl’. Voor 30 dollar kun je een maand lang virtueel een axolotl adopteren en krijg je een adoptiecertificaat en live updates over zijn gezondheid. Mexico heeft zelfs een Nationale Axolotl-dag en het dier prijkt op het Mexicaanse 50-pesobiljet.
Trump heeft de hele golf omgedoopt tot Golf van Amerika
Mexico heeft een rechtszaak aangespannen tegen Google omdat het op Maps de naam van de Golf van Mexico heeft veranderd in Golf van Amerika. Het Hooggerechtshof in Mexico-Stad heeft Google opgedragen de naam van de Golf van Mexico op zijn platforms onmiddellijk te corrigeren, schrijft El País.
Donald Trump had het technologiebedrijf onder druk gezet om de naam te veranderen van de golf waar de VS, Mexico en Cuba grondgebied delen. Google probeerde het alle partijen naar de zin te maken door de naamswijziging alleen zichtbaar te maken voor gebruikers in de VS. Maar Mexico was het niet eens met deze nuancering en beschouwde dit als een inbreuk op zijn soevereiniteit.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Mexico betoogt dat Trump het recht heeft om zijn grondgebied te hernoemen, maar dat de naamsverandering in het geval van de Golf alleen van toepassing kan zijn op het continentale plat van de VS dat binnen 22 kilometer van de kust ligt, niet op het deel waar het grondgebied van Mexico en Cuba begint.
‘Google heeft niet de bevoegdheid om de hele Golf te hernoemen, want dat is een internationale bevoegdheid. Google mag alleen dat deel hernoemen dat bij het grondgebied van de VS hoort, maar het moet de naam Golf van Mexico geven aan het territoriale deel dat bij Mexico en Cuba hoort,’ aldus de Mexicaanse president Claudia Sheinbaum.
President Sheinbaum heeft een onderzoek aangekondigd
De persoonlijke secretaris en een naaste adviseur van burgemeester Clara Brugada van Mexico-Stad werden dinsdag doodgeschoten in een centrale wijk van de stad. Ze waren het slachtoffer van een ‘directe aanval’, meldt El Universal. De vermeende aanvallers van Ximena Guzmán en José Muñoz, beiden lid van de linkse partij Morena van president Claudia Sheinbaum, sloegen op een scooter op de vlucht.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Sheinbaum, voormalig burgemeester van Mexico-Stad, beloofde dat het onderzoek de zaak tot op de bodem zou uitdiepen en dat er gerechtigheid zou geschieden. ‘De moord op Guzmán en Muñoz is de ernstigste aanslag op functionarissen in de hoofdstad sinds die van vijf jaar geleden’ op Omar García Harfuch, destijds hoofd van de politie van de hoofdstad en inmiddels door de Mexicaanse president benoemd tot federaal minister van Veiligheid, aldus de Amerikaanse editie van El País.
Een visionaire burgemeester heeft haar voorstellingsvermogen gebruikt om gezondheid, welzijn en cultuur te versterken in een van de armste wijken in de Mexicaanse hoofdstad. Ze heeft Utopia’s opgezet, plaatsen waar arme mensen gratis toegang hebben tot allerlei diensten.
De burgemeester van Mexico-Stad is nooit bang geweest voor controverse. Clara Brugada heeft ongebruikelijke plannen ingezet om de jarenlang aanhoudende economische ongelijkheid in de armste buurten van haar hoofdstad tegen te gaan. Ze heeft onder andere een bibliotheek in een oude Boeing 737 gebouwd met bagagerekken vol boeken en een park waar torenhoge robotdino’s staan. Deze maken deel uit van Brugada’s Utopia-project.
Het is een zonnige doordeweekse dag in Utopia Libertad, een van de vijftien centra voor de gezondheid en het welzijn van de arbeidersklasse. Een vader en zoon slaan een balletje op de tennisbaan en twintig oude gepensioneerden, mannen en vrouwen, trekken baantjes in het zwembad. Zulke beelden zijn bekend in bescheiden wijken in het Globale Noorden, die vaak een buurthuis of recreatiecentrum hebben. Maar in Iztapalapa – waar men doorgaans geen toegang heeft tot culturele activiteiten of sport – zijn ze niet alleen ongebruikelijk, maar zelfs tegendraads.
‘De Utopia’s zijn een grote belofte voor de toekomst,’ zei Brugada, die het project tijdens haar ambtstermijn als burgemeester van Iztapalapa heeft opgezet. Ze is eerder dit jaar verkozen tot hoofd van de gemeenteraad. Zij vertelde bij Bloomberg Citylab, een conferentie over stadsontwikkeling in oktober, aan honderden stadsbestuurders: ‘Een van onze grootste doelen is dat de periferie van Mexico-Stad niet meer gelijkstaat aan ongelijkheid en verwaarlozing, maar dat er in die periferie juist nieuwe centra ontstaan.’
‘De Utopia’s zijn een grote belofte voor de toekomst’
Brugada is zelf opgegroeid in Iztapalapa, de meest bevolkte en achtergestelde wijk in de Mexicaanse hoofdstad. Het ligt op 25 kilometer afstand van het commerciële centrum – een rit van twee uur door het drukke verkeer, en de zeeën van beton voelen tegenover de neokoloniale huizen, kunstgalerieën en toeristische cocktailbars als een compleet andere wereld. Van de 2 miljoen mensen die er wonen verdienen de meesten minder dan het minimumloon en er is nauwelijks toegang tot een bioscoop, een bibliotheek of een sportveld, aldus Raúl Basulto Luviano, de huidige burgemeester van Iztapalapa en Brugada’s opvolger.
De wijk staat bekend als een dumpplek voor lelijke of ongewenste projecten, zoals de stadsvuilnisbelt en een grote gevangenis, die naast Utopia Libertad staat. ‘Al jaren worden alle dingen die het centrum niet wil hier neergezet. We worden gezien als randgebied, als de achtertuin van de stad,’ zegt hij. Iztapalapa was onlosmakelijk verbonden met misdaad en drugs, maar volgens Luviano kwam daar in 2018 verandering in toen Brugada aan haar ambitieuze socialistische experiment begon, dat door heel Latijns-Amerika kan worden nagebootst om jarenlange verwaarlozing tegen te gaan.
Een Utopia in de stad
Utopias is het Spaanse acroniem voor ‘eenheden voor verandering en organisatie omwille van inclusie en sociale harmonie’. Hier worden sociale diensten geboden om het gemeentewelzijn, maar ook sport en cultuur, te stimuleren. ‘Het plan was om de mensen van Iztapalapa het allerbeste te bieden,’ zegt Luviano, ‘om ze iets te geven waarvan ze dachten dat ze het nooit zouden krijgen.’
Waar ooit vier hectare aan ongebruikt gebied lag, staat nu Utopia Libertad, waar mensen hun kleding kunnen wassen, kinderen kunnen spelen, waar men naar het planetarium kan en dieren kan bezoeken bij de kinderboerderij. ‘Ik kom hier elke dag. Het is het wachten waard,’ zegt de 68-jarige Guadalupe Hernandez, die zich in de rij voor een goedkope gezonde maaltijd met een parasol voor de zon beschut. ‘Dit kan je nergens anders vinden.’
Er zijn allerlei gratis faciliteiten, waaronder een concertzaal met vierhonderd zitplekken waar klassieke muzieklessen worden gegeven en een temazcal – een traditioneel Azteekse sauna die door de Spaanse kolonisten verboden werd omdat de ruimte door naakte mannen en vrouwen werd gedeeld. In veel steden in Latijns-Amerika zijn zulke diensten onbetaalbaar of alleen toegankelijk voor de elite. Volgens Luviano was er tien jaar geleden in Iztapalapa één zwembad voor 2 miljoen inwoners. Nu zijn er dankzij Brugada negentien.
‘Dit idee kan niet alleen van Addis Ababa tot Maputo, maar ook van Londen tot Bristol navolging vinden’
‘Het beurt me op en het is heel inspirerend,’ zegt Manuel de Araújo, burgemeester van Quelimane in Mozambique, die de Citylab-conferentie bijwoonde. Het gebruik van de openbare ruimte om het recht op cultuur, creativiteit en ontspanning te waarborgen staat hem wel aan. ‘De meeste mensen zouden zo’n stuk land links laten liggen. Maar de gemeente besefte dat het nog ongebruikt was en dat hier de kans lag om mensen die zo lang uit ontwikkeling en beleid waren buitengesloten, samen te brengen. ‘Dit idee kan niet alleen van Addis Ababa tot Maputo, maar ook van Londen tot Bristol navolging vinden,’ aldus De Araújo.
Een plek voor vrouwen
De populairste attractie in deze Utopia is het ouderenhuis. In dit grote tipi-achtige gebouw volgen vijftien vrouwen een dansles. Met oefeningen wordt de cognitie gestimuleerd om aandoeningen zoals dementie tegen te gaan en er wordt therapie gegeven voor trauma, depressie en rouw, aldus Michelle Rodríguez, psycholoog en leidinggevende van het programma. ‘Zoals je kunt zien zijn ze nu een grote familie, ze helpen elkaar.’
Het centrum biedt een gratis cursus tai chi, yoga, aromatherapie en massages voor vrouwen, van wie de meesten dierbaren zijn verloren en die zeggen veel eenzaamheid en rouw te ervaren. ‘Ik ben iemand verloren die veel voor mij betekende, en ik had helemaal geen hoop meer,’ zegt de tweeënzeventigjarige Juana de la Cruz Romero. ‘Het was verschrikkelijk. Godzijdank was er deze casa [dit huis] en de Utopia. Ze hebben mijn leven gered.’
De vrouwen zijn een hechte gemeenschap geworden, vertelt de tachtigjarige Maria Luisa Ruiz Estrada. ‘Na een vierenzestigjarig huwelijk ben ik mijn man verloren. Je moest eens weten hoe ik me voelde, hoeveel ik leed. Ik wilde hier helemaal niet heen, maar mijn dochters hebben erop aangedrongen. Nu wil ik nooit meer weg,’ zegt ze.
Ongeveer 21.000 mensen maken dagelijks gebruik van de Utopia. De hoop is dat de welvaart van groepen waar de bevolking op steunt – zoals vrouwen – ook een positief effect zal hebben op naburige wijken.
Ontwikkeling en twijfels
James Anderson, hoofd overheidsvernieuwing bij Bloomberg Philanthropies, die dit project promootte bij de Citylabs-conferentie, zegt: ‘De Utopia zijn niet alleen uitzonderlijk wat betreft omvang en breedte, ze zetten ook vraagtekens bij het hele idee dat arme mensen geen goede diensten verdienen.’
Pablo Lazo, hoofd stadsontwikkeling bij World Resources Institute, een organisatie die de impact van dit project bestudeert, kan aantonen dat het de ongelijkheidskloof ook heeft verkleind. De mensen uit Iztapalapa hadden eerder 5,5 keer minder culturele diensten in een straal van een half uur vergeleken met de rijkste buurten. Dat is nu gedaald naar 2,5 keer minder, zegt hij. ‘De Utopia’s hebben de kloof tussen Iztapalapa en andere wijken helpen overbruggen. Het is een grote stap in de juiste richting.’
Volgens de gemeente hebben de Utopia’s bovendien de misdaad verlaagd in de wijk waar ooit een op de vijf moorden in Mexico-stad plaatsvond. Serieuze misdaden zoals geweldpleging, overval en moord zijn met tussen de 25 procent en 74,1 procent gedaald, het verschilt per Utopia. Brugada is van plan om honderd Utopia’s te bouwen zodat elke buurt er een heeft. ’We willen een stad die voor werkgelegenheid zorgt en armoede bestrijdt, een stad voor iedereen, waar de muren die ons scheiden (…) worden neergehaald. Een stad waar de armen vooropstaan, waar vrouwen vooropstaan,’ vertelde Brugada aan de burgemeesters bij de Citylab-conferentie.
‘We willen een stad die werkgelegenheid maakt en armoede bestrijdt, een stad voor iedereen’
Haar ambitieuze plannen zijn buiten haar linkse Morena-partij minder populair. Een oppositiekandidaat beschuldigde Brugada’s bewind van corruptie, van ‘fantoomutopia’s’ die nooit af zouden komen. Vertegenwoordigers van Brugada zeiden tegen The Guardian dat deze beweringen ongefundeerde campagnepolitiek zijn. Er zijn ook zorgen dat dit programma te idealistisch is. Er zijn stemmen die het een voorbeeld noemen van onhoudbare overheidsbesteding door de Latijns-Amerikaanse linkse politiek. Volgens het gemeentehuis kost elke Utopia ongeveer 5 miljoen dollar (4,6 miljoen euro) en ongeveer 500.000 dollar per jaar in onderhoud.
‘Gezien de jarenlange verwaarlozing is die eerste investering helemaal terecht. Maar ik ben benieuwd naar de onderhoudskosten. Betaalt de gemeenschap deze of wordt het gesubsidieerd en gaat dit dan ten koste van andere diensten?’ vraagt Lazo zich af. De Utopia’s kwamen onder vuur te liggen omdat ze ‘luxediensten’ hydrotherapie, massages en klassieke muziekcursussen aanbieden terwijl een groot deel van Iztapalapa door een watercrisis op tankerreserves teert.
Maar deze radicale aanpak maakt het juist zo enerverend, aldus Miguel Robles-Durán, universitair hoofddocent bij Parsons The New School of Design in New York. ‘Je weet dat een programma werkt als de rijken klagen dat de armen een sportschool en een zwembad hebben,’ zegt Robles-Durán. ‘Dit is heel nieuw: een politieke economie waarin elke burger, ook de armsten, toegang moet kunnen hebben tot deze diensten. En het is de eerste keer in twintig, dertig jaar dat Mexico het neoliberale dogma dat hier geen geld voor is, doorbreekt. Dit is het levende bewijs dat je, als je dat wilt, prima geld aan arme mensen kan uitgeven.’
Hij heeft onder andere de noodtoestand uitgeroepen
Nauwelijks was de nieuwe Amerikaanse president Donald Trump gisteravond geïnstalleerd of hij zette de eerste grote stappen om zijn anti-immigratiebeleid in werking te stellen. Zo heeft zijn nieuwe regering de mobiele app CBP One, die werd geïntroduceerd door de vorige president Joe Biden en waarmee bepaalde migranten asiel konden aanvragen zonder de grens te hoeven bereiken, van het ene op het andere moment gedeactiveerd. Een bericht op de website van het programma, waarin stond dat de applicatie niet meer zou werken en dat ‘bestaande afspraken zijn geannuleerd’, bracht asielzoekers die op het punt stonden om op gesprek te komen in verwarring, meldt NBC News.
Een paar uur later legde de Republikeinse president ‘de basis voor zijn harde aanpak van immigratie’ die hij tijdens zijn campagne beloofde, merkt USA Today op. Hij riep met name de noodtoestand uit aan de grens met Mexico en gaf het Amerikaanse leger de opdracht om de grens te bewaken.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Met een noodtoestand zal ‘alle illegale instroom onmiddellijk worden gestopt en zullen we miljoenen en miljoenen criminele vreemdelingen terugsturen naar waar ze vandaan kwamen’, hamerde Trump tijdens zijn inauguratietoespraak. ‘Ik zal troepen naar de zuidelijke grens sturen om de rampzalige invasie van ons land af te slaan,’ voegde hij eraan toe.
Tijdens zijn campagne had de Republikein ook beloofd om een ongekend programma van deportaties van immigranten zonder papieren te lanceren in zijn eerste dagen in functie. Op maandag bereidden opvangcentra voor migranten in Tijuana, Mexico, aan de grens met de Verenigde Staten, zich voor op ‘een toestroom van migranten zonder papieren voor het geval dat Donald Trump zijn deportatieplan doorzet’, meldt CNN. De verenigingen vrezen een mogelijke humanitaire crisis aan de grens, merkt de Amerikaanse zender op.
In 2022 ging de regering van de Mexicaanse deelstaat Yucatán een samenwerking aan met een smartphone-app genaamd MeMind, een therapie-app die een AI gebruikt om het suiciderisico van zijn gebruikers in te schatten. In september zei de regering dat de app had bijgedragen aan een daling van 9 procent van het aantal zelfdodingen in de hele staat. De app heeft nu 80.000 gebruikers, vertelde MeMind aan Rest of World. ‘Het succes van de app zou volgens gezondheidsdeskundigen implicaties kunnen hebben voor het gebruik van AI in de strijd tegen een wereldwijde epidemie van geestesziekten onder jonge mensen te midden van een groeiend aantal depressies, angsten en isolement’, stelt de techsite.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
In de afgelopen jaren heeft het gebruik van AI wereldwijd een grote vlucht genomen bij de behandeling van psychische aandoeningen. Verschillende smartphone-apps maken gebruik van chatbots met AI-ondersteuning om te fungeren als hulpverleners, terwijl andere vormen van AI helpen bij het diagnosticeren van psychische aandoeningen door slaappatronen te volgen via microfoongegevens en de stemming te bepalen door antwoorden op vragenlijsten, oogbewegingen en stemtoon te analyseren. ‘Hoewel de relatieve nauwkeurigheid en effectiviteit van deze tools varieert, kunnen ze mensen bereiken die anders geen toegang tot behandeling zouden hebben en kunnen ze door psychologen worden gebruikt om hun eigen beoordelingen te bevestigen’, schrijft Rest of World.
Twee maanden na de lancering in Yucatán zei toenmalig gouverneur van de deelstaat Mauricio Vila Dosal tijdens een publiek optreden dat er meer dan tweehonderd gevallen van mensen met een ‘hoog risico op zelfdoding’ waren geïdentificeerd via MeMind.
Denk je aan zelfdoding? Neem dan 24/7 gratis en anoniem contact op met 0800-0113 of chat op 113.nl
‘Op 20 januari zal ik, in een van mijn vele eerste executive orders, alle benodigde documenten ondertekenen om tarieven van 25 procent op te leggen aan Mexico en Canada op ALLE producten die de Verenigde Staten binnenkomen,’ schreef de gekozen president Donald Trump in een post op zijn sociale netwerk Truth.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘Deze belasting zal van kracht blijven totdat drugs, vooral fentanyl, en alle illegale immigranten stoppen met deze invasie van ons land!’ voegde hij eraan toe, waarbij hij Canada en Mexico opriep om op te treden. In een aparte post kondigde hij een tariefsverhoging van 10 procent aan, bovenop de tarieven die al van kracht zijn en extra tarieven waartoe hij kan besluiten, op ‘al de vele producten die vanuit China de Verenigde Staten binnenkomen’.
‘Hoewel Trump herhaaldelijk heeft gezegd dat de beoogde buitenlandse landen de tarieven zouden betalen, worden ze in feite betaald door de bedrijven die de geïmporteerde producten kopen – en deze kosten worden over het algemeen doorberekend aan Amerikaanse consumenten,’ merkt CNN op. De Amerikaanse nieuwszender wijst er verder op dat ‘de meeste economen’ geloven dat deze verhoging van de douanerechten ‘een inflatoir effect’ zal hebben.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
