Terwijl zijn neef werd doodgeschoten, werd Ahmad mishandeld
Ahmad Manasra, een Palestijnse gevangene, is vrijgelaten uit de gevangenis van Israël na negen jaar gevangenschap. Als 13-jarige jongen werd hij gearresteerd en gisteren werd de inmiddels volwassen man vrijgelaten, meldt Al Jazeera.
Ahmad komt uit bezet Oost-Jeruzalem. Hij was erbij toen zijn neef Hassan twee Israëliërs zou hebben neergestoken in de buurt van een illegale nederzetting Pisgat Ze’ev in Oost-Jeruzalem. Manasra werd hiervoor onterecht veroordeeld beaamt de rechter nu. De Palestijnse jongen had immers niemand neergestoken.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Instanties als de Europese Unie en de Verenigde Naties riepen herhaaldelijk op tot zijn vrijlating. Volgens de rechtbank kon dat niet omdat Ahmad was veroordeeld voor terrorisme.
Zijn neef Hassan was destijds vijftien jaar oud en werd doodgeschoten door een Israëlische man. Ahmad werd geslagen door een groep Israëliërs en overreden door een Israëlische chauffeur. Hij liep schedelbreuken en inwendige bloedingen op. Ahmads mishandeling werd gefilmd. Een video waarin hij bloedend uit zijn hoofd op straat ligt, terwijl hij werd uitgescholden, bereikte miljoenen kijkcijfers.
Volgens zijn familie en zijn advocaat leed Ahmad aan mentale problemen. In 2021 constateerde een arts van Artsen Zonder Grenzen schizofrenie bij Ahmed.
Sinds zijn aantreden voert president Nayib Bukele in El Salvador een nietsontziende oorlog tegen bendegeweld. Tienduizenden worden op beschuldiging van lidmaatschap van een bende opgesloten in de gevangenis. Twee ex-gevangenen vertellen over slechte omstandigheden en martelingen.
Beiden zagen ze mensen sterven in hun cel, beiden werden ze gemarteld en beiden brachten maanden door in een overvolle gevangenis, met amper voedsel en zonder enige bijstand van een advocaat. Door El País verzamelde getuigenissen van twee mensen die gevangenzaten tijdens de noodtoestand – door president Nayib Bukele van El Salvador uitgeroepen in het kader van zijn oorlog tegen bendegeweld – komen overeen met meldingen van systematisch misbruik door nationale en internationale mensenrechtenorganisaties. Het gaat onder meer om sterfgevallen tijdens hechtenis, extreme overbezetting, marteling, willekeurige opsluiting – ook van minderjarigen – en het ontbreken van de mogelijkheid te communiceren met advocaten of familieleden.
Manuel vertelt dat de gevangenis in zijn geval letterlijk duisternis betekende. ‘Vanaf het moment dat ik de gevangenis inging tot ik eruit kwam heb ik geen zonlicht gezien.’ Dat was van half april vorig jaar tot begin februari 2023. Manuel zat dus nagenoeg een jaar opgesloten in de Izalco-gevangenis, ongeveer twee uur ten westen van de hoofdstad. Hij zat met meer dan zeventig mensen in een cel die geschikt was voor twintig personen. Door het ruimtegebrek sliepen de gevangenen om beurten zittend, in shifts van twee of drie uur. Er was slechts één toilet. Normaal gesproken kregen de gevangenen één maaltijd per dag: ‘twee tortilla’s en een lepel bonen’.
Onder zijn celgenoten was iemand met diabetes, ‘een man van tweeënzestig die een winkel had en veel huilde’. Hij mocht van de anderen de hele nacht zittend slapen terwijl de rest bleef staan. Maar op een dag werd hij niet meer wakker. Verschillende mensen probeerden hem te verplaatsen, maar hij was verstard. Toen de bewakers arriveerden, had hij geen hartslag meer. Manuel vertelt dat er slechts ‘twee of drie keer’ een dokter kwam om deze man de insuline-injecties te geven die volgens hem elke week door de familie werden gestuurd. Het gebrek aan medische hulp in de gevangenissen is een van de schendingen van grondrechten die door verschillende organisaties aan de kaak worden gesteld.
Martelmethodes
Een andere gevangene, vertelt Manuel, ‘een jongeman van eenentwintig jaar die Daniel heette’, stierf eveneens in zijn cel. ‘Hij was wanhopig en schreeuwde om medicijnen of klaagde over honger en pijn.’ De politie reageerde met geweld; schoppen of slaag met knuppels of met de kolf van hun geweren. ‘Op een dag sloegen ze hem zo hard en vaak dat hij stierf. Ze sleepten hem als een beest naar buiten.’
Uit onderzoek van Human Rights Watch, dat toegang had tot een database van het ministerie van Justitie, blijkt dat alleen al tijdens de eerste vijf maanden van de noodtoestand, van maart tot augustus, ten minste tweeëndertig mensen werden geregistreerd als ‘overleden in gevangenschap’, zonder dat de omstandigheden zijn opgehelderd. De meesten van hen bevonden zich in de gevangenissen van Mariona en Izalco, waar ook Manuel gevangenzat. Een andere telling van de Salvadoraanse organisatie Cristosal, die loopt tot eind oktober, brengt het aantal doden op tachtig.
Naast de afranselingen heeft Manuel het ook over een andere martelmethode. In de cel werden regelmatig waterslangen gebruikt en als de vloer nat was, werd een stroomstootwapen geactiveerd ‘zodat we allemaal een schok kregen’.
Onder de gevangenen waren mensen met tatoeages van twee bendes, MS-13 en Barrio 18. ‘Ik sprak niet met ze omdat ik ze haat. Ik had het gevoel dat ik daar zat vanwege hen.’ Het was gebruikelijk om gezamenlijk te bidden. ‘Het geloof was onze steun.’ Manuel vertelt dat een van de gevangenen in het bijzonder, een evangelist, voor iedereen bad. ‘De grootste vijand die je hebt als je daarbinnen zit, is de somberte. Je voelt een immense leegte en je wilt gewoon dood.’
Politieagenten hebben de mogelijkheid om vrijwel iedereen op te sluiten
Manuel werd eind maart gearresteerd, een paar dagen na het begin van de noodtoestand die nu al een jaar duurt. Volgens hem ging het om een wraakactie van enkele politieagenten. Tijdens de pandemie hadden agenten zijn tienjarige zoon geslagen omdat hij geen persoonsbewijs bij zich had toen hij op straat tortilla’s verkocht. Manuel gaf de agenten aan en een rechter veroordeelde hen. Vervolgens verschenen tien agenten bij zijn huis met een arrestatiebevel. Diezelfde dag begonnen de mishandelingen, die duurden ‘tot ze zich begonnen te vervelen’. Hij had twee gebroken ribben. Maar Manuel, een administratief medewerker die tot aan zijn arrestatie op een kantoor werkte waar hij Excel-documenten invulde en fotokopieën maakte, is nog het meest gekwetst doordat hij door de pers werd voorgesteld als een bendelid dat zich schuldig zou hebben gemaakt aan afpersing, moord en lidmaatschap van een terroristische organisatie.
De operatie van Bukele beoogt het geweld terug te dringen en de bendes te ontmantelen. Maar dit proces gaat niet alleen gepaard met beschuldigingen van mensenrechtenschendingen, maar ook met toenemende gebrek aan transparantie. Volgens een telling eind januari door de minister van Justitie en Veiligheid, Gustavo Villatoro, zijn bijna 63.000 mensen gearresteerd. Dat is geen willekeurig aantal; het komt overeen met het geschatte aantal bendeleden in dit land met slechts zes miljoen inwoners.
Kritische politieagenten hebben bekendgemaakt dat ze sinds het begin van de noodtoestand quota opgelegd krijgen om het symbolische aantal arrestaties te bereiken waar de president voortdurend naar verwijst. Van het totale aantal gevangenen is volgens de president zelf 5 procent weer vrijgelaten. Mensenrechtenorganisaties in het land hekelen het feit dat van nauwelijks een derde van de gedetineerden bewezen is dat ze banden hebben met bendes. Bovendien worden strafbare feiten, zoals lidmaatschap van een ‘terroristische organisatie’, zo ruim en onnauwkeurig omschreven dat ze de mogelijkheid bieden om vrijwel iedereen op te sluiten.
Hoopvol
Dolores Almendares, die eveneens met El País sprak, werd op 6 mei vorig jaar door vijf politieagenten gearresteerd op beschuldiging van afpersing. ‘Ze vertelden me dat mijn kinderen “huur” ophaalden bij bedrijven en dat ik dat geld incasseerde,’ vertelt de gemeentelijke bode uit Cuscatancingo, een stad ten noorden van San Salvador. Ze kreeg een akte voorgelegd met daarin de beschuldigingen, maar weigerde te ondertekenen omdat ‘ze geen bewijs hadden’. Ze vroeg om een advocaat, maar ook zij kreeg geen enkele juridische bijstand gedurende de vijf maanden dat ze gevangenzat. Dolores, die lid is van een vakbond, vermoedt dat ze eigenlijk werd gearresteerd omdat ze verschillende stakingen voor betere werkkleding en hogere lonen organiseerde.
Eenmaal op het politiebureau werd ze in de cel geplaatst met ‘meisjes van bedenkelijk allooi. Sommigen hadden MS op hun voorhoofd getatoeëerd’. Ze zegt dat ze niet bang was omdat ze ‘daar nooit bij hoorde’. Net als Manuel besloot ze niet met de andere gedetineerden te praten, want ‘stilte levert je wat op, terwijl je door te praten juist iets kunt verliezen’. Ze herinnert zich dat een politieman tijdens de eerste nacht tegen haar zei: ‘Nu zijn jullie het doelwit. Ik kan jullie nu neerschieten en zeggen dat jullie wilden ontsnappen.’
Ze schat dat er meer dan achthonderd vrouwen opeengepakt sliepen op de betonnen vloer
Tijdens haar eerste dag in de Ilopango-gevangenis, op een half uur van de hoofdstad, werd ze samen met andere gevangenen op een rij gezet. Ze werd uitgekleed, moest samen met twintig andere vrouwen in een ton op de binnenplaats baden en vervolgens moest ze door een scanner. Daarna werd ze in haar genitaliën gekeken ‘om te zien of ik drugs of iets dergelijks bij me droeg, denk ik’. Dolores bracht tweeëntwintig dagen door in een ruimte van 150 vierkante meter met een blikken dak en wanden van geperforeerd metaal. Ze schat dat er meer dan achthonderd vrouwen opeengepakt sliepen op de betonnen vloer, ieder met het hoofd tegen de voeten van een ander. Het toilet was een emmer en de douche een slang. Het eten bestond uit ‘gedroogde bonenpasta’.
Een van de gevangenen, ‘een meisje genaamd Esmeralda’, had onder aan haar nek een tatoeage van het symbool voor oneindigheid. Dolores herinnert zich dat ‘Esmeralda moest overgeven van alles wat ze te eten kreeg. Ze leed ook aan diarree en is uiteindelijk aan uitdroging gestorven.’ Toen ze het bewustzijn verloor, moest ze door verschillende gevangenen worden gedragen ‘omdat ze zo zwaar was’. Vervolgens werd ze meegenomen door de politie en is ze nooit meer gezien. ‘Ze vertelden ons dat ze onderweg naar het ziekenhuis is overleden.’
Mensenrechtenorganisaties hekelen het feit dat de autoriteiten de dood van gevangenen niet melden. Er zijn zelfs verhalen dat families de lichamen van hun gedetineerde familieleden in een massagraf aantroffen.
Dolores bracht nog drie maanden door in de gevangenis van Apanteos, anderhalf uur buiten de hoofdstad. ‘Daar werden we iets beter behandeld. We mochten een uur naar buiten op de binnenplaats, ze gaven ons drie maaltijden en soms kwamen er priesters langs.’ Tijdens haar verblijf in de gevangenis waren er twee onlinehoorzittingen. Er waren geen getuigen of advocaten aanwezig.
Half september werd ze vrijgelaten. Ze moet zich om de twee weken op het politiebureau melden. Haar proces staat gepland voor 8 december, maar haar advocaat vertelde haar iets wat haar voorzichtig enige hoop geeft: ‘Als de noodtoestand voor die tijd wordt beëindigd, zullen degenen die weg mochten uit de gevangenis, helemaal vrij zijn.’
Smeercampagnes, afranselingen, schoppen, psychologische terreur – verschillende ex-partners van profvoetballers spreken voor het eerst met CORRECTIV en de Süddeutsche Zeitung over structureel geweld. In sommige gevallen werd hun het zwijgen opgelegd door middel van geheimhoudingsovereenkomsten.
Het einde begint voor Katarzyna Lenhardt met een contract dat haar het zwijgen moet opleggen. Nadat ze het heeft getekend, komt er om haar heen een machinerie in beweging. Ze zal vermoed hebben dat het problemen zal opleveren. Maar welke mechanismen precies rondom haar beginnen te functioneren, kan ze op dat moment niet weten. Het is al laat deze maandagavond 25 januari 2021, en Lenhardt heeft nog vijftien dagen te leven.
Op basis van wat Lenhardt zelf kort daarna tegen haar moeder zou hebben gezegd, zou haar ex-vriend, voetbalidool Jérôme Boateng, haar hebben bezocht en haar hebben aangespoord een zogenaamde geheimhoudingsovereenkomst te ondertekenen.
Door dat contract daadwerkelijk te tekenen, heeft zij zich die avond kennelijk verplicht tot ‘absolute stilte’ over alles wat er tijdens de relatie tussen haar en Boateng is gebeurd. Zij moet alle tekstberichten, e-mails, bestanden en foto’s ‘onmiddellijk’ en ‘onherroepelijk’ van al haar mediadragers verwijderen.
CORRECTIV en de Süddeutsche Zeitung (SZ) hebben Boateng via zijn advocaat een gedetailleerde lijst met vragen gestuurd en hem geconfronteerd met alle beschuldigingen. De advocaat stuurt een korte verklaring over de zaak, zonder op afzonderlijke punten in te gaan: op ‘mogelijke mediaspeculaties’ reageren ze momenteel niet. De advocaat gaat ook niet in op de vraag hoe de geheimhoudingsovereenkomst tot stand is gekomen. Het blijft onduidelijk of Boateng die avond werkelijk naar Lenhardt is gegaan om ondertekening van de geheimhoudingsovereenkomst te eisen.
Dit soort legale contracten dient om spelersvrouwen monddood te maken. Zelfs als ze slachtoffer zijn van geweld of psychologische terreur durven ze niet te praten, uit angst voor zware contractuele sancties. Met dit onderzoek brengen CORRECTIV en SZ een systeem in het profvoetbal aan het licht waarin geweld wordt verzwegen op manieren die volgens deskundigen ten minste deels illegaal zijn.
Kasia Lenhardt: Een slachtoffer van machtsmisbruik
Katarzyna Lenhardt, roepnaam Kasia, werd in 2012 beroemd als deelneemster aan Germany’s Next Topmodel. Ze krijgt een zoon, gaat studeren, werkt als model en influencer. In 2018 ontmoet ze wereldkampioen voetbal Jérôme Boateng. Die relatie leidt voor haar tot een spiraal van haat, chantage, geweld en intriges. Uiteindelijk wordt ze dood aangetroffen in de flat die ze deelden, kennelijk door zelfmoord.
De omvang van haar leed blijkt in de dagen ervoor uit een gesprek dat ze destijds met een kennis had. ‘Ze wilden me kapotmaken en deden wat onderzoek en vonden iets,’ vertelde ze, ‘maar toen kreeg hij zijn geheimhoudingsovereenkomst en wist hij dat ik niets meer kon zeggen.’
Jérôme Boateng staat binnenkort weer voor de rechter. In de zaak Kasia Lenhardt onderzoekt het Openbaar Ministerie van München nog steeds of hij schuldig is aan mishandeling; hij heeft die beschuldiging tot dusverre via zijn advocaten ontkend en erop gewezen dat Lenhardt zelf nooit belastende verklaringen heeft afgelegd tegenover onderzoeksinstanties.
Boateng werd iets meer dan een jaar geleden schuldig bevonden in een andere zaak. De rechtbank in München veroordeelde hem tot het betalen van 1,8 miljoen euro voor het mishandelen van zijn ex-vriendin Sherin S. Hij werd ervan beschuldigd haar te hebben geslagen, geduwd en in het hoofd te hebben gebeten. In het vonnis gaat de rechtbank uit van zeker één vuistslag in het gezicht. Boateng ontkent de beschuldigingen en vecht het vonnis aan. Over enkele dagen begint het proces in hoger beroep bij de rechtbank van München.
Sherin S. sprak niet met CORRECTIV en SZ, en ook haar advocaat wilde geen commentaar geven. Boatengs strafpleiter verklaarde desgevraagd dat ‘belangrijke omstandigheden die Boateng vrijpleiten niet of onvoldoende zijn beoordeeld’ in de procedure in eerste aanleg; ‘We hebben goede hoop dat essentiële vragen nieuwe bevindingen zullen opleveren.’ Verder wilde hij ‘geen verdere uitspraken doen over details’ voorafgaand aan de zitting.
De processen hebben zijn carrière blijkbaar niet geschaad. Kort voor de rechtszaak stapte hij op bij Bayern München en tekende een contract bij Olympique Lyon.
‘Het deed me beseffen wat er met me kan gebeuren als ik te lastig ben’
De dood van Kasia Lenhardt heeft velen gealarmeerd en een enorme machtsongelijkheid blootgelegd. Zoals blijkt uit het onderzoek van CORRECTIV en SZ, is deze zaak symptomatisch voor een systeem waarin vrouwen het zwijgen wordt opgelegd ondanks het feit dat ze slachtoffer zijn van geweld. De zaak veroorzaakte ook opschudding bij de echtgenotes van andere spelers, omdat zij dit als waarschuwing zien: ‘Het deed me beseffen wat er met me kan gebeuren als ik te lastig ben,’ zegt de ex-levenspartner van een speler.
CORRECTIV en SZ hebben maandenlang onderzoek gedaan naar in totaal negen ex-vrouwen en vriendinnen van profvoetballers die spreken van fysiek, psychologisch en economisch geweld. De beschuldigingen betreffen zes voormalige spelers van het nationale elftal en één speler in de Bundesliga; twee anderen zitten of zaten in de selectie van een team in een van de hoogste divisies van Europa. Veel van de vrouwen zeggen dat de mannen worden omgeven door een beschermend pantser van macht, geld en totale controle dat vrouwen ervan weerhoudt terug te vechten of bepaalde daden openbaar te maken.
De betrokken mannen ontkennen de beschuldigingen. Sms-berichten, gerechtelijke documenten, foto’s, video’s en andere documenten bevestigen echter de beweringen van de vrouwen. Voor zover mogelijk hebben CORRECTIV en SZ ook met getuigen gesproken. Maar alle vrouwen spreken alleen op voorwaarde van anonimiteit. De namen van de voetballers blijven daarom ook ongenoemd, zodat de identiteit van de vrouwen niet achterhaald kan worden. De angst zit diep. ‘Mijn ex kan mijn leven verwoesten,’ zegt iemand. Twee van de vrouwen ontvingen doodsbedreigingen.
Misstand op klaarlichte dag
Bijna geen van de vrouwen die CORRECTIV en SZ hebben gesproken heeft zich tot nu toe publiekelijk uitgesproken. Het getuigt van grote moed dat zij nu hun verhaal vertellen, zij het anoniem. Ze werden niet alleen misbruikt, gemanipuleerd of belasterd door hun partners, maar ook onder druk gezet door hun entourage, adviseurs, managers, media en advocaten. Ze werden sociaal te kijk gezet en in de steek gelaten.
Kasia Lenhardt heeft het niet overleefd. Daarom kunnen we haar naam noemen. Alle verklaringen van haar familie komen uit een document dat in handen is van CORRECTIV en SZ. Haar familieleden geven geen commentaar meer in het openbaar. Het verhaal van Kasia Lenhardt en de hardnekkige strijd van haar familie voor erkenning van haar rechten is tekenend voor de omvang van de misstanden die onder ieders ogen plaatsvinden tussen de schijnwerpers, krantenkoppen en het voetbal.
Verplichtingen tot geheimhouding spelen een centrale rol. In verschillende gevallen hebben de vrouwen dergelijke geheimhoudingsovereenkomsten ondertekend. Ze ontnemen hun het recht om hun eigen verhaal te vertellen.
Teresa Schwarz – haar naam is gefingeerd – heeft besloten niet langer te zwijgen. Desondanks doen zich altijd momenten voor waarop ze daar toch voor kiest. Dat gebeurde weer eens op een dag in juni, in een gesprek met de juridische voogd van haar kinderen die is aangesteld met het oog op het komende proces. Er staat voor haar veel op het spel, maar ook voor haar kinderen – een zaak voor de familierechter is aanstaande. Schwarz wil dat haar ex-vriend haar kinderen alleen onder begeleiding van Bureau Jeugdzorg mag zien. Maar als het op de details aankomt, begint ze te haperen.
‘Hij probeert mijn leven tot een hel te maken en hij zal niet stoppen’
Zoals: sloeg haar ex-partner haar met zijn vuist of alleen met de vlakke hand?
Aan de ene kant is deze zaak, waar Bureau Jeugdzorg en de familierechter zich over buigen, een standaard zaak. Het gaat over omgangsregels, niet nagekomen afspraken, beschuldigingen van geweld en alles wat het belang van de kinderen aangaat. Maar aan de andere kant lijkt de zaak eigen wetten te hebben: haar partner is profvoetballer en speelde voor een grote Bundesliga-club.
Dus: hand of vuist? Voor Schwarz hangt veel af van de rechtszaak, maar ze kan niet inschatten welke problemen haar antwoord haar kan opleveren.
Zo beschrijft ze zelf de scène enkele dagen na het gesprek met haar raadsman. Aan het eind, zegt ze, blokkeerde haar hoofd. ‘Ik kon geen antwoord meer geven.’
Haar ex-vriend werd door CORRECTIV en SZ om commentaar gevraagd. Zijn advocaat stelt in algemene termen dat de verklaringen op essentiële onderdelen onjuist zijn en elke grondslag missen. Specifieke vragen laat ze onbeantwoord.
Teresa Schwarz heeft ook een geheimhoudingsovereenkomst ondertekend; het document is in handen van CORRECTIV en SZ. De clausule omvat acht regels; het is één alinea in hun scheidingsovereenkomst. ‘Persoonlijke gegevens’ die ‘bekend zijn of kunnen worden’ vanwege hun ‘voormalig geregistreerd partnerschap’ dienen door beiden ‘vertrouwelijk te worden behandeld’ en beiden dienen ze zich ‘te onthouden van elke openbaarmaking’.
Rust
Ze opent een paar dagen na de familierechtzitting de deur van haar witgeschilderde huis, dat binnen licht en fris oogt. Teresa Schwarz, midden dertig, woont met haar kinderen aan de rand van een grote stad. Ze scheidde enkele jaren geleden van de voetballer. Ze is nog steeds bang. ‘Ik leef nog steeds met het geweld van hem,’ zegt ze. ‘Hij probeert mijn leven tot een hel te maken en hij zal niet stoppen.’
Ze zegt dat ze geen wraak wil. Haar doel is om eindelijk rust te vinden, maar ze beseft dat er voor haar geen rust zal zijn zonder een gevecht. Ze wordt niet alleen geconfronteerd met haar ex-vriend, maar bovendien met een heel netwerk van adviseurs en advocaten, machtige mensen, vooral mannen, met veel geld en uitstekende contacten met de roddelmedia.
Tot op de dag van vandaag durft Schwarz niet te praten over wat er in hun relatie is voorgevallen. De geheimhoudingsovereenkomst is van kracht. CORRECTIV en SZ beschikken echter over foto’s, documenten, berichten en getuigenverklaringen waaruit blijkt dat de voetballer haar in de loop der jaren herhaaldelijk heeft geslagen en mishandeld. Of dat allemaal klopt is niet met zekerheid te zeggen: de advocaat van de speler ontkent alle beschuldigingen.
1000 euro boete
Er zijn ook aanwijzingen dat mensen in de professionele omgeving van haar ex-partner waarschijnlijk al jaren geleden op de hoogte waren van het geweld. Een uitwisseling van sms-berichten tussen haar en een voormalige adviseur van de speler, die inmiddels is overleden, bewijst dat deze laatste op de hoogte was: zij stuurde hem foto’s waarop grote bloeduitstortingen en blauwe plekken op haar armen te zien zijn. ‘Ik ga nu naar het ziekenhuis’, schreef ze. De adviseur lijkt niet gealarmeerd, maar antwoordt ontwijkend: ‘Het gaat niet goed tussen jullie beiden’, schrijft hij. ‘En ik wil niet oordelen over wie de “goedzak en de slechterik” is.’
Bloeduitstortingen kunnen verschillende oorzaken hebben. De advocaat en de speler geven geen commentaar op de vraag naar de herkomst ervan.
De sms-wisseling met de adviseur is enkele jaren oud. Er is ook recenter bewijsmateriaal: een naaste van Teresa Schwarz diende een klacht in tegen de speler. Dit was nadat Schwarz anderhalf jaar geleden een klacht had ingediend toen hij haar voor het laatst fysiek had aangevallen. Hij had geprobeerd haar mobiele telefoon af te pakken, haar op de grond gegooid en neergedrukt. Ze zegt dat ze daarna dacht dat ze haar ribben had gebroken.
In een schriftelijke verklaring aan de politie beschrijft ze de vermeende mishandeling als volgt: ‘Het ging toen nog verder, want hij drukte me tegen de grond met zijn elleboog op mijn borst en probeerde mijn mobiele telefoon af te pakken.’ Ze had geen andere optie dan hem in zijn arm te bijten, zegt ze. ‘Hij liet me toen ook los omdat de kinderen zagen hoe ik daar op de grond lag terwijl hij op me zat; de kinderen begonnen te gillen.’
Foto’s van de blauwe plekken zijn in bezit van CORRECTIV en SZ. De advocaat van de speler laat ons weten dat het gaat om een strafrechtelijke klacht op basis van anekdotisch bewijs en ontkent de aantijgingen grotendeels.
De politie onderhield zich vervolgens met de voetballer, wat hij zelf bevestigde aan Schwarz, samen met het bericht ‘Is dit een grap of zo?’ Vervolgens gebeurde er weinig. Na de schriftelijke verklaring van Schwarz nam niemand meer contact met haar op. Ruim zeven maanden daarna stuurde het Openbaar Ministerie een brief met de mededeling dat de zaak werd geseponeerd. De verdachte moest 1000 euro betalen.
Het is doorgaans al moeilijk voor slachtoffers van huiselijk geweld om zich in de rechtbank te verdedigen tegen de vermeende daders. Vaak gaat het, net als in dit geval, om het woord van de ene tegen de andere. Deskundigen bevestigen dat ook vandaag de dag vrouwen nog vaak de schuld krijgen. Betrokkenen worden vaak niet serieus genomen of ze worden gestigmatiseerd. Als de ex-partner een profvoetballer is, maakt de status van de man en hun media- en financiële macht de situatie nog veel moeilijker.
Sinds de scheiding heeft Teresa Schwarz vooral last van bedreigingen door haar ex-partner. Hij dreigde haar te vermoorden, of drugs bij haar te planten om haar in de gevangenis te krijgen. Vaak is er geen bewijs van. Maar CORRECTIV en SZ zijn in bezit van een spraakbericht waarin hij zegt: ‘Wacht maar af wat er gaat gebeuren. Wacht maar. Ik maak je kapot.’ De speler en zijn advocaat ontkennen deze beschuldigingen en geven geen specifiek commentaar.
‘Het is er continu, alsof je op het punt staat te verdrinken’
Schwarz ziet er bleek en moe uit. ‘Het maakt me nogal paranoïde,’ zegt ze. ‘Het is er continu, alsof je op het punt staat te verdrinken.’
Toen ze het contract inclusief geheimhoudingsclausule tekende, ging ze ervan uit dat op die manier hun toekomst als gescheiden ouders netjes geregeld kon worden. Het kwam niet bij haar op dat ze zichzelf daarmee praktisch voor altijd de mond snoerde.
Omstreden
Voor beroemdheden zijn dergelijke clausules een gebruikelijke manier om hun privéleven te beschermen. In de VS zijn deze NDA’s, Non Disclosure Agreements, ofwel: geheimhoudingsovereenkomsten, inmiddels zeer omstreden, omdat ze inderdaad kunnen worden gebruikt om slachtoffers van geweld en misbruik nagenoeg monddood te maken. Het bestuur van het bedrijf van filmproducent Harvey Weinstein noemde de clausules ooit een ‘geheim wapen’ om beschuldigingen in de kiem te kunnen smoren.
Advocaat Wolfgang Kaleck van het European Center for Constitutional and Human Rights in Berlijn waarschuwt voor de mogelijke gevolgen van dergelijke contracten. In de onderhavige gevallen moet worden onderzocht ‘of een economisch overmachtige contractpartner zijn positie niet op laakbare wijze heeft uitgebuit’. Als dat zo is, zijn de geheimhoudingsovereenkomsten immoreel en dus illegaal. ‘Maar deze perfide contracten dienen natuurlijk juist om vrouwen te intimideren, zodat ze geen beroep doen op de rechter en hun grondrechten niet uitoefenen.’
De gevallen van Teresa Schwarz en Kasia Lenhardt staan voor vele andere. De mannen dekken zich in, de vrouwen zijn weerloos. In de weken na de dood van Lenhardt is er veel geschreven over de relatie die kennelijk werd gekenmerkt door vilein en ontrouw. Lenhardt raakte verwikkeld in bittere ruzies met andere vrouwen in Boatengs leven. Maar de grote aandacht voor deze rivaliteiten kan het zicht vertroebelen op het ongelijke machtsevenwicht.
Lenhardt heeft de geheimhoudingsovereenkomst ondertekend in de nacht van 25 januari 2021, en het is niet meer onomstotelijk vast te stellen hoe dat precies tot stand kwam. Jérôme Boateng geeft er geen commentaar op. In eerdere berichten erover werd Boatengs ex-advocaat aangehaald, die zei dat het de uitdrukkelijke wens van Kasia Lenhardt was om een geheimhoudingsovereenkomst te tekenen.
Adrianna Lenhardt, de moeder van Kasia, beschrijft de gebeurtenissen van die nacht heel anders in het document dat in handen is van CORRECTIV en SZ. Ze sprak onmiddellijk na de ondertekening met haar dochter en schreef alle gebeurtenissen, gezien vanuit haar dochters standpunt, gedetailleerd op. ‘Ze zei dat ze de geheimhoudingsovereenkomst uit angst had ondertekend’, staat in het document. ‘Ik heb haar nadrukkelijk gevraagd of de eerdere verwondingen ook door Boateng kwamen en ze bevestigde dat ze meerdere keren was geslagen.’
Lenhardts advocaat Markus Hennig bevestigt de authenticiteit van de verklaring. Heeft Boateng het dubieuze contract aan Lenhardt opgedrongen? Dat is de indruk die de verklaring van de moeder wekt. Of het waar is, is onduidelijk: Boateng beantwoordt de vragen van CORRECTIV en SZ niet en tot nu toe heeft hij beschuldigingen van geweldpleging altijd ontkend.
Volgens het relaas van de moeder hadden Jérôme Boateng en Kasia Lehnhardt die avond een heftige ruzie; dat vertelde haar dochter haar. Eerst weigerde ze het contract te ondertekenen. Even later staat haar handtekening wel onder het contract en maakt Adrianna Lenhardt een foto van de gescheurde oorlel van haar dochter. CORRECTIV en SZ hebben die foto in bezit. Volgens de schriftelijke verklaring van de moeder zou Boateng haar die verwonding hebben toegebracht toen hij haar dochter in het gezicht sloeg en zijn ring in haar oorbel verstrikt raakte. Boateng en zijn advocaat geven hier geen commentaar op.
De vrouwen denken in een droomleven terecht te zijn gekomen – totdat er problemen ontstaan, geweld uitbreekt, ruzies escaleren…
‘Optimistisch’
Beschuldigingen van geweld tegen vrouwen, gepleegd door profvoetballers, verschijnen herhaaldelijk in de pers. Tegen VfB Stuttgart-speler Atakan Karazor loopt op Ibiza een onderzoek naar beschuldiging van aanranding. Zijn club heeft laten weten dat Karazor elk strafbaar feit ontkent. Voor VfB geldt daarmee het vermoeden van onschuld. In Chester, Engeland, staat Benjamin Mendy, de Franse wereldbekerwinnaar van 2018 en verdediger van Manchester City, sinds augustus terecht op beschuldiging van verkrachting en aanranding. Ook hij ontkent.
En Boateng moet nu opnieuw terechtstaan voor de regionale rechtbank van München op beschuldiging van opzettelijke geweldpleging. Hij heeft dat altijd ontkend en ook nu laat zijn advocaat weten ‘optimistisch’ te zijn over de hoofdzitting. Onderzoek van CORRECTIV en SZ wijst uit dat de beschuldiging van mishandeling slechts een van de vele geweest kan zijn, zoals Sherin S. ook zelf in de rechtszaal verklaarde. Zij sprak zelf niet met CORRECTIV en SZ, maar dit is wel wat verschillende vrienden en kennissen van S. hebben verklaard. Boateng en zijn advocaat geven geen commentaar en verwerpen ‘speculaties’.
Verschillende mensen uit de omgeving van S. spreken over een relatie die gekenmerkt werd door conflicten, controle en machtsvertoon. S. zou haar omgeving meerdere malen hebben verteld over de gewelddadige uitbarstingen van Boateng, en ze werd ook vaak gezien met blauwe plekken op haar armen en bovenlichaam. Er zijn foto’s van de verwondingen.
Ibiza, Chester, München, het zijn allemaal afzonderlijke gevallen, maar er doen zich wel patronen en opvallende parallellen voor. ‘Soms sta ik voor de spiegel en dan denk ik: Oh God. Omdat ik weet dat ik niet de enige ben,’ zegt de ex-verloofde van een voetballer.
Geen verweer
Wat veel van de betrokken vrouwen gemeen hebben is dat ze hun partners op jonge leeftijd leren kennen. Ze denken in een droomleven terecht te zijn gekomen – totdat er problemen ontstaan, geweld uitbreekt, ruzies escaleren, affaires in de doofpot worden gestopt, bedreigingen worden geuit, financiële druk wordt opgebouwd en mediacampagnes beginnen.
Dit wil niet zeggen dat relaties in het beroepsvoetbal over het algemeen gekenmerkt worden door machtsmisbruik – er zijn ook veel gelijkwaardige en gezonde verhoudingen. Maar het wordt lastig als er iets gebeurt dat het imago van de voetballer kan schaden. Uit onderzoek blijkt dat in dergelijke gevallen mechanismen in werking treden waartegen de betrokken vrouwen vrijwel geen verweer hebben.
In het geval van Kasia Lenhardt is het opvallend dat de geheimhoudingsovereenkomst alleen voor haar geldt. Ze zegt niet alleen toe om met niemand te praten over haar relatie met de voetballer, maar ze moet ook alle documenten, dossiers en bewijzen vernietigen waarmee ze haar verhaal zou kunnen staven. Informatie ‘die niet alleen mondeling bestaat, maar die op enigerlei andere wijze als data kan worden gekwalificeerd’, dient ze te vernietigen ‘indien JB haar daarom verzoekt’ en ‘het bewijs ervan’ dient zij ‘aan JB’ te overhandigen.
Boateng en zijn advocaat geven ook hier geen commentaar op.
De praktijk van de geheimhoudingsplicht komt uit het bedrijfsleven en wordt daar gebruikt om bedrijfsgeheimen te beschermen. Daar zijn dergelijke clausules zinvol, zegt de Berlijnse media-advocaat Christian-Oliver Moser, maar in de regel kunnen ze niet worden overgedragen naar het privéleven. Vooral niet als ze eenzijdig zijn.
Hij acht geheimhoudingsovereenkomsten die slechts één partij verplichten te zwijgen, in de regel ontoelaatbaar. Over het algemeen, zegt hij, zijn die contracten op zijn minst twijfelachtig en kunnen ze immoreel zijn. ‘In Duitsland is er echter geen duidelijke wettelijke regeling voor, dus het verschilt altijd per individueel geval,’ zegt hij. Maar ook als de geheimhoudingsovereenkomsten juridisch niet effectief zijn, zijn ze ‘zeer effectief op psychologisch niveau, omdat in geval van twijfel een rechtbank eerst zal moeten beslissen of de ondertekende documenten al dan niet geldig zijn’.
In het geval van Kasia Lenhardt kan worden gezegd dat heel Duitsland getuige was van de publieke destructie van een jonge vrouw en dat dat begon met haar ondertekening van de geheimhoudingsovereenkomst.
Enkele dagen na de ondertekening van de geheimhoudingsovereenkomst doet Boateng een interview met Bild-Zeitung – de overeenkomst bindt hem immers niet en hij handelt proactief. Op 2 februari 2021 verschijnt het interview onder de titel ‘Boateng rekent af met zijn ex. Er zijn alcohol, druk en chantage in het spel’.
De praktijk van de geheimhoudingsplicht komt uit het bedrijfsleven. Daar zijn dergelijke clausules zinvol
Bewijsbare onwaarheden
Der Spiegelberichtte afgelopen zomer al over Boatengs dubieuze uitspraken en de shitstorm die Lenhardt daarna teisterde. Ook CORRECTIV en SZ hebben bewijsmateriaal geëvalueerd dat aanzienlijke twijfel zaait over zijn beweringen. Het interview is sindsdien bekritiseerd en Bild-Zeitung kreeg er in juni 2021 een berisping voor van de Raad voor de Journalistiek. In reactie op het onderzoek distantieert Bild-hoofdredacteur Johannes Boie zich nu van de publicatie. ‘Wij zouden dit interview vandaag niet meer publiceren,’ zegt hij tegen CORRECTIV en SZ.
Het interview is een frontale aanval op Lenhardt. Boateng beweert dat Lenhardt enorme alcoholproblemen had en dat zij hem chanteerde; zij zou hebben gedreigd zijn carrière te vernietigen. ‘Kasia zei dat ze dat zou doen door mij ervan te beschuldigen dat ik haar sloeg. Ze wist heel goed dat de moeder van mijn kinderen mij daar eveneens van beschuldigde en dat we daarover in een rechtszaak verwikkeld waren.’
Na het interview begint een brute mediacampagne tegen Lenhardt. Op internet wordt ze overladen met haatberichten. Ze is bang de voogdij over haar zoon te verliezen. ‘Het was een vorm van openbare executie,’ zegt media-advocaat Markus Hennig, die door Kasia Lenhardt werd ingeschakeld en die haar ook postuum nog vertegenwoordigt. ‘De dingen die over haar zijn gezegd in het interview door Boateng zijn bewijsbare onwaarheden. Het interview is onwettig.’
Nicole Bédé, strafrechtadvocaat te Berlijn die de familie Lenhardt kent, twijfelt ook aan de rechtsgeldigheid van dergelijke geheimhoudingsovereenkomsten. Ze zijn misschien effectief, maar dan op psychologisch niveau. ‘Het is een systeem,’ zegt ze. Want wie zo’n clausule ondertekent, gaat er meestal van uit dat hij zich eraan moet houden. ‘Ik denk dat mensen vaak de extreme druk onderschatten die zo’n contract op mensen uitoefent.’
Betrokkenen zouden er zeker juridisch advies over kunnen inwinnen. Maar contractherzieningen zijn tijdrovend en het honorarium wordt altijd bepaald door de waarde van het geschil. ‘En dat kan onder bepaalde omstandigheden heel hoog oplopen, zeker met die geheimhoudingsovereenkomsten met voetballers,’ zegt ze. ‘Als je vijfentwintig bent en niet rijk, dan moet je dus afwegen: neem ik dit risico?’
In een ander geval dat door CORRECTIV en SZ is onderzocht, kreeg de vrouw van een voormalige speler ook een geheimhoudingsovereenkomst op het moment dat hun relatie eindigde. Het verhaal van Julia Meier – ook haar naam is gefingeerd – gaat niet over fysiek geweld, maar over manipulatie van de publieke opinie en controle. Het toont op welke manieren adviseurs en managers op de achtergrond proberen om het imago van spelers te beschermen en de vrouwen discreet tot zwijgen te brengen – met behulp van contracten, advocaten en opzettelijk verspreide geruchten.
Julia Meier was zelf een succesvol model. Toen werd het plots ‘stil rond haar’, zoals de bladen schreven. Ze was nog een tiener toen ze haar vriend ontmoette. Hij was destijds profvoetballer en speler van het nationale team.
Droompaar
Haar geval verschaft een blik achter de façade van een relatie die jarenlang harmonieus en bijna ideaal leek: achteraf beschrijft ze haar relatie zelf als ‘kinderlijk en naïef’. Er waren nooit ruzies. ‘We gingen na drie maanden samenwonen, waren snel verloofd.’ Ondertussen kreeg ze de indruk dat er op de achtergrond krachten aan het werk waren die zij niet kon inschatten. Het voetbalmilieu moedigt over het algemeen vaste relaties, huwelijken en kinderen aan, ‘want die brengen rust’ in het privéleven van de spelers. ‘Profvoetballers zijn een zeer waardevol goed voor clubs, managers en consultants’, ofwel: ze zijn een investering die niet in gevaar mag worden gebracht.
De ommekeer kwam vrij plotseling, op het moment dat zijn carrière op zijn hoogtepunt was. Ze kon hem amper bereiken, want hij was alleen nog maar aan het feesten en vloog de wereld rond in privéjets. ‘Dat was helemaal niet kenmerkend voor hem,’ zegt ze. Zijn adviseurs en managers, die ook haar management en vermeende vrienden waren, susten haar: het was maar een fase, zij vormden een droompaar, over een jaar was alles weer vergeten.
Achteraf beschrijft ze haar relatie zelf als ‘kinderlijk en naïef’
Vijf weken later vernam ze via de media dat hun relatie voorbij was: de voetballer was blijkbaar gespot met een andere vrouw. Ze herinnert zich dat hij op dezelfde dag een sms schreef aan haar beste vriendin: ‘Wat kan ik doen om haar de mond te laten houden?’
Hij reageerde niet meer op haar berichten en telefoontjes. De adviseurs namen de communicatie over en adviseerden haar een geheimhoudingsverklaring te ondertekenen. Ze ging akkoord. Ze had het gevoel dat ze geen keus had. Persoonlijk deed het contract haar veel pijn: ‘Ik bleef maar denken: Als je me zou kennen, zou je weten dat ik de laatste zou zijn om een oorlog te beginnen.’
Het contract was gedetailleerd en bevatte specifieke bepalingen. Bij overtreding riskeerde ze een boete van 50.000 euro en schadeclaims. In opdracht van haar advocaat sluit de overeenkomst haar naaste vriendenkring uit alsmede informatie in de rechtbank. Tegen ‘vertegenwoordigers van de media’ mocht maar één ding gezegd worden: ‘Dat ze een stel waren, nu gescheiden zijn en een mooie tijd hebben gehad.’
Nu zegt ze dat ze de indruk heeft dat het erom ging ‘haar zo lang mogelijk stil te houden’ zodat ze het imago van haar ex-partner, die officieel nog een relatie met haar had, niet in gevaar zou brengen. Ondertussen vierden de media al de nieuwe liefde van de ster.
Tegelijkertijd begonnen geruchten de ronde te doen. Julia Meier en een andere profvoetballer, een teamgenoot van haar ex-partner, zouden het jaar voor de breuk een affaire hebben gehad. Ze krijgt daar nu nog steeds vragen over, zegt Meier. En dat terwijl de geruchten overduidelijk uit de lucht waren gegrepen; er was nooit iets voorgevallen tussen het tweetal.
In een door CORRECTIV en SZ verkregen document zegt de betreffende teamgenoot dat hij de indruk heeft dat het verhaal werd gelanceerd om de aandacht af te leiden van de affaire van de ster. ‘Maar goed, ik heb inmiddels geleerd dat hij over lijken gaat. Terwijl de hele wereld denkt dat hij schone handen heeft,’ aldus het document. ‘Waar ik ook kom, waar ik ook voetbal, iedereen zegt: “En, hoe was die Meier?”’ Het is een vraag die duidelijk seksueel bedoeld is. Iedereen denkt dat de geruchten waar zijn. ‘Alle voetballers denken het.’
Julia Meier zegt dat ze er toen niet veel over nadacht. Het was hoe dan ook onmogelijk voor haar om ertegen te vechten, dus negeerde ze het.
De geruchten haalden haar echter in toen hij een paar maanden later openlijk uitkwam voor zijn affaire, hoewel hij nog steeds bij haar was. Het publiek stond volledig aan zijn kant. ‘Het was alsof iedereen blij voor hem was. Nadat hij zogenaamd door mij was bedrogen, had hij nu eindelijk de grote liefde gevonden,’ zegt Meier. ‘Niemand zag dat hij me daadwerkelijk had bedrogen en me op deze manier had gedumpt. Plotseling was ik niet de bedrogene, maar de bedrieger.’
Ze had het gevoel de controle over haar leven, haar identiteit en haar imago kwijt te zijn. Ze schaamde zich en vond maar één uitweg: zich terugtrekken uit de openbaarheid. Ze zegt dat het voelde alsof alles van haar was afgenomen. Het kostte haar twee jaar om haar draai weer te vinden. ‘Ik begrijp het nu allemaal beter,’ zegt ze. ‘Het ging nooit om mij of hem persoonlijk, hij was gewoon de melkkoe.’
Teresa Schwarz was slachtoffer van geweld en heeft tot op de dag van vandaag het gevoel dat ze moet vechten om te overleven. De vermeende bedreigingen van haar ex-vriend en de juridische geschillen met hem beïnvloeden haar dagelijkse leven. Ook werd haar duidelijk gemaakt wie van hen beiden ertoe doet en wie niet. Een adviseur van haar ex-vriend zei ooit tegen haar: ‘Jij bent gewoon niet degene die meer dan 20 miljoen euro waard is.’
Lange tijd hield ze de façade op, het glossy imago, alsof het gemaakt was voor de Home Stories in Gala of Bunten: hij, de succesvolle Bundesliga-speler en zij, de mooie vrouw aan zijn zijde, een glamourkoppel, populair maar nuchter.
‘Plotseling was ik niet de bedrogene, maar de bedrieger’
De foto’s waarover CORRECTIV en SZ beschikken passen niet in dit beeld. Ze tonen haar bovenlichaam, bedekt met blauwe plekken en grote kneuzingen.
Zij en haar ex-partner leerden elkaar heel jong kennen, hij was getalenteerd maar nog niet succesvol. Bronnen in haar omgeving bevestigen dat ze heeft geprobeerd aan hun relatie te werken. Maar toch lijkt het erop dat de problemen vooral haar verweten worden.
Schwarz zelf kan niet praten over haar relatie. Haar ex-partner geeft geen commentaar, maar zijn advocaat wijst beschuldigingen van geweld en bedreigingen van de hand.
Maar met voormalige vrienden en kennissen van Schwarz kunnen we natuurlijk wel spreken. Desgevraagd schrijft een oud-collega: ‘Ik kan bevestigen dat Teresa destijds met kneuzingen en blauwe plekken op het werk verscheen.’
Absoluut geloofwaardig
‘Jij bent gewoon niet degene die meer dan 20 miljoen euro waard is’
Toen het paar tijdelijk uit elkaar ging, woonde Julia een tijdje bij haar collega. Op een avond waren ze wat spullen gaan halen uit de flat die ze met de voetballer deelde. ‘Toen we wilden vertrekken, rende hij achter onze auto aan en sloeg de ruit in.’ Op dat moment, zegt de collega, begreep ze het.
De voormalige baas van Schwarz zegt ook dat hij de blauwe plekken heeft gezien. Een vriendin die tijdelijk bij het stel woonde herinnert zich frequente en zeer luidruchtige ruzies. Een keer, zegt ze, zag ze ’s morgens een grote bloeduitstorting bij haar. ‘Ik vroeg haar: “Wow, waar heb je die enorme blauwe plek vandaan?” Ze gaf toen geen antwoord.’
Ook haar huidige therapeut vindt de aantijgingen ‘absoluut geloofwaardig’.
Bij de voetballer werd navraag gedaan over deze indrukken van mensen uit haar omgeving. Zijn advocaat gaat er niet op in.
Het MeToo-debat heeft structuren van machtsmisbruik en seksueel geweld op veel terreinen blootgelegd. Tot nu toe heeft de beweging nog niet de spelersvrouwen bereikt: hun financiële afhankelijkheid en de mediamacht van hun mannen lijken de vrouwen in een ondergeschikte rol te dwingen.
Op de achtergrond lijken zakenlieden en managers vaak aan de touwtjes te trekken: ‘Het is vaak zo dat de adviseurs voor de advocaten zorgen,’ zegt een therapeut die voor voetbalclubs werkt. ‘Ze kiezen die advocaten uit, die ook winnen.’ Hij zegt dat hij verschillende keren heeft gezien hoe getroffen vrouwen op een ‘boosaardige’ manier opzij werden gezet.
De voormalige levenspartner van een Bundesliga-speler zegt dat zij gevallen van geweld meerdere malen heeft aangekaart bij de adviseurs van haar toenmalige vriend. Maar deze mannen verdraaiden de feiten en steunden haar partner. Uiteindelijk, zegt ze, kreeg ze te horen dat ze zich moest laten onderzoeken, dat ze misschien een geestelijke stoornis had. ‘Aanvankelijk deden ze geruststellend,’ zegt ze. ‘Maar hoe penibeler de situatie werd, hoe agressiever ze werden.’
In de roddelpers verschijnen spelersvrouwen meestal slechts in twee sjablonen, in het beste geval als mooie accessoires van de spelers en in het slechtste geval als pretfiguren, hunkerend naar aandacht, sexy, oppervlakkig. In veel gevallen staan de reportages bol van vrouwonvriendelijkheid; zo zond sportzender DSF een programma uit onder de titel: ‘Gschpusis, Ischen, Spielerfrauen’ [Liefjes, chicks, spelersvrouwen].
Bedenkelijk
Veel regionale kranten in voetbalbolwerken en roddelbladen zijn afhankelijk van exclusieve informatie uit de voetbalwereld en interviews met prominente spelers. Zoals het geval van Kasia Lehnhardt laat zien, lopen deze nauwe contacten tussen journalisten, spelers, adviseurs en clubs soms slecht af voor de vrouwen.
Met name Bild staat wat dat betreft in een bedenkelijk daglicht: volgens advocaat Markus Hennig wist Lenhardt pas na publicatie van het Boateng-interview. ‘Kasia is helemaal niet naar het interview gevraagd’, en bij zijn weten is er ook geen enkel bewijs van wederhoor. Dat zou een ernstige schending van de mediawet zijn.
Een woordvoerder van de Bild-groep spreekt dit tegen: Bild zou Lenhardt ‘herhaaldelijk aangeboden’ hebben commentaar te geven en ze zou vooraf zijn geconfronteerd met de uitspraken van Boateng. De woordvoerder gaat niet in op verdere vragen; hij vraagt begrip voor het feit dat Bild geen commentaar wil geven op ‘interne details van onze research en redactionele beslissingen’.
In de dagen na het interview volgden steeds meer laatdunkende berichten. Bild-Zeitung publiceerde privé-voicemails van Lenhardt, een ‘voormalige beste vriendin’ dook op en ‘*klapte uit de kast’, de cosmetische operaties van Kasia werden uitvoerig uit de doeken gedaan. Kasia heeft daarna geen uitspraken meer in het openbaar gedaan. CORRECTIV en SZ zijn in bezit van een opname van haar tijdens een privégesprek uit die tijd, waarin ze tegen een kennis zegt: ‘Waarom zijn we niet gewoon uit elkaar gegaan? Dat zou goed zijn geweest. Hij had kunnen zeggen: Ik was niet meer gelukkig, ik hield niet meer van je.’
Op de achtergrond lijken zakenlieden en managers vaak aan de touwtjes te trekken
Volgens de woordvoerder van Bild is het interview intern inmiddels ‘opnieuw geëvalueerd’. Toen het verscheen, was Julian Reichelt nog hoofdredacteur. Zijn opvolger, Boie, ziet de zaak blijkbaar anders. Toen hij maanden geleden hoorde van de wens van de familie tot verwijdering, zegde Bild toe het interview van de site te halen. Maar de tekst bleef tot september online ondanks een berisping van de Raad voor de Journalistiek – ‘onbedoeld’, schrijft de woordvoerder, en hij voert daarvoor ‘technische redenen’ aan.
Alle andere artikelen over Lenhardt staan nog steeds op de website van Bild. De familie blijft in de rechtbank vechten voor de persoonlijke rechten van hun overleden dochter. Het proces wordt in november voortgezet bij de rechtbank van Berlijn.
Directe bedreigingen en geweld zijn slechts één vorm van intimidatie. Er zijn ook gevallen bekend van hacken, publicatie van privégegevens en surveillance.
Verschillende bronnen uit de omgeving van Lenhardt bevestigen dat ze erg bang was. Kort voor haar dood sprak ze aan de telefoon met een kennis, een wederzijdse vriend van haar en Boateng. Hij lijkt haar ervan te willen weerhouden naar buiten te treden – CORRECTIV en SZ kennen de inhoud van dit gesprek. Het is een schrijnende dialoog waaruit blijkt hoe bedreigd zij zich moet hebben gevoeld.
Lenhardt zegt: ‘Nu speelt er iets van een heel ander kaliber, dat me veel meer zorgen baart. Iemand probeert een paar kilo coke op me te planten.’ Haar reputatie is geruïneerd, zegt ze, ‘en Jérôme blijft zeggen dat er meer komt, maar ik weet niet wat hij bedoelt’.
Haar gesprekspartner doet alsof hij het begrijpt. Maar hij laat er geen twijfel over bestaan dat ze beter kan toegeven, omdat ze hoe dan ook alleen maar kan verliezen. Boateng zou daarentegen snel van de zaak af zijn: ‘Hij hoeft alleen maar binnen veertien dagen een doelpunt te maken of binnen twee of drie weken ergens anders een contract tekenen, en dan zijn de media alweer in een andere stemming. Voetballers kunnen het grootste schandaal veroorzaken, het zal toch weer worden vergeten.’
Voor haar, Kasia Lenhardt, gelden blijkbaar heel andere wetten. ‘Dit bedoel ik niet denigrerend, maar over de vrouw zeggen mensen: Ze is gewoon een spelersvrouw.’
Parallellen
Niet alleen deze details zijn zorgwekkend, maar ook het feit dat er parallellen zijn. Twee andere vrouwen die CORRECTIV en SZ spraken verklaren dat hun ex-partner dreigt drugs bij hen te verstoppen of valse schandaalverhalen over hen te lanceren.
Verschillende vrouwen vrezen ook dat hun privéleven in de gaten wordt gehouden, waarbij er sprake is van elektronische bewaking, met inbegrip van trackers, bugs, gehackte tablets of spyware op hun telefoons.
Voor Lenhardt was dit blijkbaar realiteit, ook al is er geen bewijs wie de daders waren. Boateng en zijn advocaat geven geen commentaar op vragen hierover.
‘Voetballers kunnen het grootste schandaal veroorzaken, het zal worden vergeten’
Al voor de scheiding zou Lenhardt het gevoel hebben gehad dat haar privégegevens werden afgetapt en tegen haar werden gebruikt. Privéspraakberichten van haar belandden op het internet. Een screenshot van haar Snapchat-account toont een zeer intieme naaktfoto van haar, blijkbaar bedoeld voor privédoeleinden, voorzien van begeleidende berichten van een onbekende in gebrekkig Duits: ‘Je moet respect hebben voor een gevaarlijke vijand.’ Ze ontvangt ook andere berichten, waarin anonieme schrijvers haar soms proberen te chanteren met vermeende drugsvondsten.
Blijkbaar werden er ook van Sherin S. gesprekken opgenomen zonder haar medeweten; die opnames kwamen later op het internet terecht. De zaken hebben overeenkomsten. Maar er is geen bewijs dat Boateng er iets mee te maken had. De daders zijn onbekend.
Sherin S. ontmoette Boateng in 2007 en kreeg twee kinderen met hem; jarenlang hadden zij een knipperlichtrelatie. CORRECTIV en SZ beschikken over opnames van gesprekken tussen haar en Boateng waarin ze denigrerende opmerkingen maakt over Kasia Lenhardt. Blijkbaar zijn alleen zij tweeën aanwezig. Naar later bleek is dat gesprek opgenomen. Het is onduidelijk door wie. Eén ding is zeker: de audiobestanden kwamen enkele uren nadat Boateng werd veroordeeld voor mishandeling van S. in 2021 online. Haar uitspraken werden verspreid in Telegram-groepen, waar aanhangers van Lenhardt netwerken. Voor hen moet het hebben geleken alsof Sherin S. Boateng steunde. Het parket van München is een onderzoek gestart op beschuldiging van privacyschending. Dat onderzoek loopt nog.
Sherin S. had haar omgeving eerder verteld over haar angst dat ze in de gaten werd gehouden. In 2018 zou S. een bug hebben gevonden in de lamp boven het bed in haar flat in Berlijn, waar Boateng ook toegang toe had, meldden vrienden later; hiervan is een foto beschikbaar. S. deed begin 2018 aangifte bij de politie. Het parket van Berlijn startte een onderzoek tegen onbekenden en staakte dat enkele maanden later. Een woordvoerder zegt: ‘Het was niet mogelijk de verdenking van het misdrijf tegen haar partner hard te maken, noch kon op een andere manier een verdachte worden aangewezen.’
Het is niet duidelijk hoe de microfoon in de lamp terecht is gekomen. CORRECTIV en SZ beschikken echter over berichten waarin Boateng ten minste de indruk wekt Sherin S. af te luisteren. Hij beweert dat hij haar en een andere man in bed heeft gehoord. Zij ontkent dit, waarop Boateng antwoordt: ‘Maar ik weet alles. Elk detail.’ Ze schrijft: ‘Laat me toch met rust, met al je verhalen.’ Boateng: ‘Ha ha ha. lekker makkelijk*. Als je alles weet.’ Knipoog smiley. ‘En alles hebt gehoord.’
Onaantastbaar
Sommige voetballers lijken zich bewust van hun machtspositie en maken daar doelbewust gebruik van. ‘Er is zoveel overmoed,’ zegt een advocaat die de vrouw van een voormalige speler vertegenwoordigt in een mishandelingszaak. ‘Ze voelen zich onaantastbaar. Ze zijn niet eens onder de indruk van een onderzoek door de officier van justitie.’
De financiële afhankelijkheid van de vrouwen is vaak groot en maakt het voor hen moeilijk zich juridisch tegen de mannen te verdedigen. Zolang het goed gaat, delen ze in de rijkdom. Als de relatie mislukt, vallen ze soms in een bodemloze put.
Het geval van Anna Berglund vertoont veel overeenkomsten met wat de andere vrouwen melden: haatmails, bedreigingen en aanwijzingen dat haar auto wordt gevolgd en haar computers gehackt. Ook haar naam is in werkelijkheid anders. Berglund, begin veertig, woont met haar kinderen in een trailerpark in Californië. Op sommige dagen, zegt ze, heeft ze maar 20 dollar om haar gezin te onderhouden. ‘Ik heb het allemaal verdragen, de terreur, de laster,’ zegt ze, ‘en ik heb me nooit uitgesproken, nergens.’
Berglund heeft nooit een geheimhoudingsovereenkomst getekend – er waren andere manieren om haar onder druk te zetten. Haar ex-man stond onder contract bij verschillende Bundesliga-clubs, later speelde hij in het buitenland. Het geweld, zegt ze, was vooral gericht tegen de kinderen, hij sloeg hen, zelfs met schoenen. Hij viel haar ook meerdere malen aan en kneep haar keel dicht, zegt ze. ‘We leefden eigenlijk in constante angst.’
Toen ze hem verliet, *gooide hij haar het huis uit en verhinderde haar de toegang tot haar bankrekeningen en creditcards. Tot op heden zou hij geen alimentatie hebben betaald. Op dit moment, zegt ze, helpt haar familie haar financieel, anders zou ze volledig berooid zijn.
CORRECTIV en SZ hebben toegang tot rechtbankdocumenten die een aantal van haar beschuldigingen lijken te bevestigen. Ze tonen dat haar ex de feiten ontkent en dat hij haar beschuldigt. Maar volgens een transcriptie bevestigen de kinderen dat het geweld van hun vader kwam. Berglund zegt dat de voetballer zijn invloed bij de media gebruikte als pressiemiddel. ‘Hij maakte duidelijk dat hij meer macht had dan wij’, schrijft ze in een e-mail aan haar advocaat. ‘Hij schreef me e-mails waarin hij zei dat hij al met alle media had gesproken en dat ze hem geloofden, niet mij.’
De vrouwen die CORRECTIV en SZ spraken beseften pas na verloop van tijd hoe groot hun afhankelijkheid was. ‘Waarom accepteren we dit allemaal? Nou kijk, uiteindelijk heeft het geen enkele zin om terug te vechten,’ zegt de ex-verloofde van een voetballer die tijdens hun relatie voor een grote Europese club speelde. Ze kent verschillende spelersvrouwen die slecht behandeld worden. ‘De mannen geven je alles. En als je weggaat, sta je alleen. Geen mobiele telefoon, geen huis, geen auto. Dat gevoel houd je tegen om uit de relatie te stappen.’
Ze worstelt ook nog steeds met haar verleden. Haar ex-vriend, zegt ze, sloot haar op in de badkamer, vaak urenlang en zonder reden. ‘Hij zei dan: “Er is een toilet en er is water.”’ Haar mobiele telefoon nam hij in beslag. Ze heeft het een paar jaar volgehouden. Toen ze uiteindelijk scheidde, had ze bijna niets meer, haar bezittingen pasten in zes verhuisdozen.
De vrouwen van de spelers zijn uiterst openbaar en blijven toch vreemd genoeg onzichtbaar. Zolang de relatie goed gaat, staan ze naast hun man in de schijnwerpers. Maar wat er gebeurt als de voetbalsprookjes slecht aflopen, is meestal niet openbaar.
Voor een deel lijkt dit doelbewust te gebeuren. De geheimhoudingsovereenkomsten lijken ook gericht te worden gebruikt: in alle gevallen werden de contracten aan de vrouwen voorgelegd op het moment dat er problemen ontstonden of relaties mislukten.
In de VS is er nu verzet tegen de geheimhoudingsclausules. Een voormalige assistente van Weinsteins filmproducent, Zelda Perkins, is een campagne begonnen onder de naam ‘You can’t buy my silence’. Ze streeft naar een verbod. ‘Deze contracten zorgen ervoor dat mensen niet langer eigenaar zijn van hun eigen trauma,’ zei Perkins tegen de Britse omroep ITV.
Teresa Schwarz vraagt zich vaak af of ze ooit in vrijheid zal kunnen leven. In een brief van haar advocaten aan de kinderbescherming staat dat haar dochter een therapeut kreeg aangeraden ‘omdat zij leed aan nachtmerries na de gewelddadige uitbarstingen van de vader van het kind’. In de brief staat verder dat de vader van het kind ‘met zijn gedrag allerlei vormen van huiselijk geweld pleegde’.
De advocaat van de speler ontkent de beschuldigingen zonder in details te treden.
Het verzoek van Schwarz om begeleid contact faalde, de familierechter zag – ondanks alle aanwijzingen – niet voldoende risico voor het welzijn van het kind. Schwarz vertelt dat de rechtbank haar niet heeft ondervraagd over het geweld, maar over de sportcarrière van haar ex-vriend. Ze kreeg het advies zich bij de situatie neer te leggen.
Storende factor
Schwarz leerde haar kinderen om de politie te bellen. Ze zegt dat het zo niet had moeten gaan. Dan stokt haar stem en begint ze te huilen. Er wordt vaak gezegd dat mishandelde vrouwen niet terugvechten en geen hulp zoeken. Schwarz kreeg praktisch vanaf het begin begeleiding, ging met haar ex naar bemiddelaars, adviseurs en therapeuten, betrok zijn adviseur erbij; in één geval zou er zelfs een getuige bij zijn geweest toen hij tegen haar tekeer ging – zonder haar te hulp te schieten.
Haar ex-vriend sloot haar op in de badkamer, vaak urenlang, en zonder reden. ‘Hij zei dan: “Er is een toilet en er is water”’
Niets hielp, niets werkte; integendeel, zijn omgeving probeerde de voorvallen opzettelijk tegen haar te gebruiken. En na verloop van tijd, zegt ze, werd het erger. ‘Hij is het niet alleen – het is het systeem,’ zegt ze. ‘Dit zijn mensen die ongelooflijk veel geld aan hem verdienen. En als er een storende factor is, dan wordt die storende factor het probleem.’
Ondertussen heeft ze ook het vertrouwen in het rechtssysteem verloren. Teresa Schwarz zegt dat ze zich nooit echt veilig voelt. De situatie is sinds haar juridische strijd geëscaleerd. Als geheugensteuntje schrijft ze haar gesprekken uit. Volgens die notities bedreigt hij haar grootschalig omdat ze advocaten, Bureau Jeugdzorg en deurwaarders heeft ingeschakeld. Het is onduidelijk of dit klopt. De voetballer en zijn advocaat geven geen commentaar op deze vraag.
Ze heeft zijn vermeende uitspraken nauwgezet opgeschreven in dit soort bewoordingen: ‘Geef antwoord, vuile hoer, wat heb ik je aangedaan?’ En: ‘Je bent niets. Je doet niets. Behalve mijn geld uitgeven. Ondankbaar stuk vreten.’
Hij besluit het gesprek met een reeks verontrustende zinnen. ‘Je zult wel merken wat het je oplevert,’ zou hij gezegd hebben. ‘Wacht maar af. Ik zou me zorgen maken. Je zult het zien. Ik zal je één ding vertellen: je gaat er spijt van krijgen.’
Het openbaar ministerie van Peru gaat een onderzoek instellen nadat een boerenmilitie zeven vrouwen heeft ontvoerd in een afgelegen gebied in de Andes, aldus Radio Programas del Perú. De slachtoffers, beschuldigd van hekserij, werden ‘gemarteld’, aldus het lokale kantoor van de ombudsman, een waakhond voor de mensenrechten.
De vrouwen werden tien dagen vastgehouden in de gemeente Chillia, 700 kilometer ten noorden van Lima, en werden dinsdagochtend vrijgelaten nadat de autoriteiten, gealarmeerd door sociale netwerken, hadden ingegrepen.
Duizenden jonge vrouwen verlaten elk jaar Nigeria vanwege de belofte op een goede baan in Europa, waar ze vervolgens in de prostitutie worden gedwongen om hun schulden af te betalen. In 2016 bundelde een groepje vrouwen de krachten met rechercheurs en hulpverleners in Italië en brachten de mensenhandelaars voor het gerecht.
Dit artikel ontving de tweede prijs in de categorie Distinguished Reporting van de European Press Prize 2021.
Susan bevond zich net drie dagen op Italiaanse bodem toen ze op 23 juli 2015 met tientallen andere nieuwkomers werd afgevoerd naar een lawaaiig, overvol detentiecentrum in Rome, waar ze te horen kreeg dat ze teruggestuurd zou worden naar Nigeria. Sommige vrouwen schreeuwden van woede, anderen begonnen te huilen. Susan deed er het zwijgen toe. Teruggaan was geen optie.
Susan had zich dat voorjaar laten overhalen de reis naar Italië te maken door een Nigeriaanse vrouw, Ivie, die ze had ontmoet in haar dorp in Edo, een zuidelijke deelstaat van Nigeria. Ivie wilde de kosten van haar reis naar Europa wel voorschieten en stelde haar daar normaal werk in het vooruitzicht. In een traditionele juju-ceremonie bij een priester had Susan gezworen de vrouw terug te betalen en haar trouw te zijn. En eenmaal aangekomen in Italië wist Susan dat het vreselijke gevolgen zou hebben als ze haar schuld niet afloste.
Een advocaat van een hulporganisatie hielp Susan met het indienen van een asielaanvraag, zodat ze voorlopig in het land kon blijven, en na enkele weken detentie werd ze overgebracht naar een asielzoekerscentrum in Midden-Italië om de behandeling van haar aanvraag af te wachten. Korte tijd later werd ze daar opgehaald door Ivie, die haar meenam naar een appartement in Prato, buiten Florence. Daar woonden al vier andere Nigeriaanse vrouwen. Een van hen gaf Susan een paar hooggehakte schoenen en een kort rokje. ‘Kom mee,’ zei ze, ‘we moeten aan het werk.’
Susan dacht dat het een grapje was. Er was haar werk beloofd als babysitter of caissière in een Italiaanse supermarkt. ‘Ze hadden niet gezegd dat ik hier de prostitutie in moest,’ zegt Susan. Maar de andere vrouwen lachten niet. Toen ze tegensputterde, herinnerde Ivie haar eraan dat zij voor de reis had betaald, en of ze wel wist hoeveel geld ze haar schuldig was. Als ze dat niet terugbetaalde of iemand erover vertelde, zouden haar moeder en haar broers thuis gevaar lopen. ‘Ik moest huilen,’ zegt Susan. ‘De andere meiden zeiden: Het went wel. Maar ik zei: Ik zal hier nooit aan wennen.’
Susans overlevingsstrategie was om de mannen op zoek naar seks te ontlopen en zo weinig mogelijk te werken
Vrije dagen had ze niet. Susan werd geen moment alleen gelaten, maar voelde zich wel heel alleen. Ivie had een hiërarchie ingevoerd die verhinderde dat de meisjes een band met elkaar kregen. Hillary, een andere jonge vrouw uit Edo, had tot taak om de meisjes in de gaten te houden en aan het eind van de nacht hun geld op te halen. Susans overlevingsstrategie was om de mannen op zoek naar seks te ontlopen en zo weinig mogelijk te werken. In januari verdiende ze maar 420 euro. Uit woede over die lage opbrengst sloeg Ivie haar zo hard dat Susan bang was in één oog het zicht te verliezen.
Eind januari, vijf weken nadat Susan in Prato was aangekomen, werd ze op een dag naar een andere stad in het noorden van Italië gebracht. Ivie hield toezicht op afstand, ze belde haar vaak, en haar nieuwe madam wilde meer geld zien. ‘Ik kon zo niet doorgaan. Elke nacht daar in de regen, elke dag opnieuw,’ zegt Susan. En het ergste was nog wel dat haar familie in Nigeria niet eens geholpen was met het offer dat zij bracht. ‘Ik mocht geen geld naar huis sturen.’
Altijd een stap voor
Sinds 2015 zijn er ongeveer 21.000 Nigeriaanse vrouwen en meisjes in Italië aangekomen. De Internationale Organisatie voor Migratie van de VN meldde in 2017 dat 80 procent daarvan mogelijk slachtoffer was van vrouwenhandel, maar die cijfers zijn lastig te verifiëren. Italië is het toneel van een brute cyclus van uitbuiting waarbij voormalige slachtoffers van vrouwenhandel na jaren van gedwongen prostitutie zelf vrouwenhandelaars zijn geworden, de zogeheten madams. Ze halen soms zelf nieuwe vrouwen naar Italië om hun schuld aan vrouwenhandelaars af te betalen en zelf niet meer te hoeven tippelen, of zijn al zo lang uitgebuit dat ze in het uitbuiten van anderen de enige mogelijkheid op een beter leven zien.
De slachtoffers durven meestal niet naar buiten te treden en de vrouwenhandelaars blijven meestal buiten beeld. In het VN-Verdrag tegen transnationale georganiseerde misdaad, een cruciaal juridisch instrument in de strijd tegen mensenhandelaars en de bescherming van hun slachtoffers, staat dat slachtoffers van mensenhandel een tijdelijke of permanente verblijfsstatus moet worden aangeboden. Italië was een drijvende kracht achter dit verdrag, dat in december 2000 in Palermo werd ondertekend. Maar door de komst van steeds meer migranten waait er inmiddels een nieuwe politieke wind in het land.
In 2009 werd het in Italië strafbaar om zonder visum het land in te komen, en uit vrees om te worden opgepakt gaan illegale migranten nu ondergronds. Slachtoffers van mensenhandel worden bij immigratiecontroles zelden als zodanig herkend. En als ze er al worden uitgepikt als potentieel slachtoffer, dan kunnen de meeste vrouwen bij ondervraging nauwelijks informatie geven over hun reis. ‘Ze weten niet meer wat de naam is van de stad waarnaar ze werden overgebracht, dus wordt hun verhaal niet geloofwaardig geacht,’ zegt Carla Quinto, een advocaat die voor hulporganisatie Be Free werkt.
En als er wel geloof wordt gehecht aan hun verhaal, is het nog lastig om voor de drie hoofdelementen van mensenhandel – ronseling, verplaatsing en uitbuiting – voldoende bewijs te verzamelen: door moeizame internationale samenwerking met de politie uit de landen van herkomst, door het gebrek aan medeleven en steun bij veel medewerkers van politie en justitie in Italië, en doordat de Nigeriaanse misdaadgroeperingen die de smokkel organiseren zich soms door de lokale maffia laten beschermen. Het justitieel onderzoek is complex en vaak traag, terwijl de vrouwenhandelaars snel handelen, hun slachtoffers vaak laten verkassen en hun geregeld nieuwe telefoonnummers geven. ‘De misdaadorganisaties zijn ons altijd een stap voor,’ zegt Quinto.
Be Free
Maar in februari 2016 startte de in georganiseerde misdaad gespecialiseerde magistraat Angela Pietroiusti een onderzoek dat wars was van vooroordelen en waarbij de expertise van de anti-maffia-eenheden werd ingezet tegen de vrouwenhandel. In een bestek van één jaar legde ze een geraffineerd netwerk bloot van mensenhandelaars die Afrikaanse meisjes en jonge vrouwen ronselden en naar Europa brachten en die actief waren in Nigeria, Libië, Italië, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.
Doorslaggevend voor dit onderzoek waren de gedetailleerde aantekeningen en foto’s die één vrouw stiekem had verzameld, uit woede dat ze tot prostitutie werd gedwongen. Die vrouw was Susan.
Francesca De Masi brengt al sinds 2008 elke week een bezoek aan het detentiecentrum voor vrouwen in Ponte Galeria, in het zuidwesten van Rome. Zij moet onder de gedetineerden de slachtoffers van mensenhandel proberen te vinden, om hun advies en juridische hulp aan te bieden en te zorgen dat ze naar een opvanghuis kunnen. Elke woensdag installeert ze zich er met haar team van Be Free in de bibliotheek, een donkere ruimte met weinig boeken en veel muggen. Soms spreken ze zelf vrouwen aan in de gangen van het detentiecentrum, soms komen de vrouwen op eigen houtje naar de bibliotheek om een praatje te maken. De eerste minuten van elk gesprek zijn cruciaal. Vrouwelijke mensenhandelaars kunnen er samen met hun slachtoffer in detentie zitten. ‘We kunnen niet openlijk zeggen dat we van een organisatie tegen mensenhandel zijn,’ zegt De Masi.
Om de andere week is ook Quinto van de partij, de strafpleiter van Be Free, om vrouwen te helpen die aangifte willen doen tegen een mensenhandelaar. Quinto en De Masi zijn allebei fervente rokers en vertonen in hun omgang met elkaar de aanhankelijke, nietsontziende vertrouwelijkheid van twee zussen. Quinto praat alsof ze altijd haast heeft. ‘Soms geef ik haar onder tafel een schop,’ lacht De Masi. Dan weet Quinto dat ze even rustig aan moet doen. ‘Sommige vrouwen hebben wat tijd nodig om zich bloot te geven.’
Toen De Masi in juli 2015 hoorde over zesenzestig jonge Nigeriaanse vrouwen die al binnen enkele dagen nadat ze per boot in Zuid-Italië waren aangekomen naar dit detentiecentrum in Rome waren overgebracht, had ze haar autosleutels van tafel gegrist en was de deur uit gesneld. Het werd een dag zoals ze nog nooit had meegemaakt. De vrouwen waren doodsbang. Susan was een van hen, ze was uitgeput maar vastbesloten om zich niet het land te laten uitzetten. Ze zaten met veel te veel vrouwen in een veel te warme ruimte. Om zich verstaanbaar te maken boven het paniekerige rumoer, klommen De Masi en andere hulpverleners op een tafel en vroegen luid roepend om aandacht. Ze legden uit dat ze alle vrouwen afzonderlijk wilden spreken.
Toen Susan aan de beurt was, vroeg De Masi: ‘Wie heeft je hier gebracht?’
‘Niemand,’ zei Susan beslist. Ze had trouw gezworen aan Ivie, de vrouw die ze in Edo had ontmoet. Ze wist toen nog niet wat Ivie voor haar in petto had. Susan was er vooral op gebrand in Italië te blijven en haar beschermvrouw buiten schot te houden.
Nadat ze vergeefs had geprobeerd meer over Susan te weten te komen, hielpen De Masi en de immigratieadvocaat haar een asielaanvraag in te dienen. Dat behoedde Susan voor uitzetting, maar omdat ze niet wilde toegeven dat ze in Nigeria door mensenhandelaars was geronseld, moest ze in het detentiecentrum blijven tot ze een maand later voor de asielcommissie zou verschijnen. Daarna zou ze worden overgebracht naar een asielzoekerscentrum.
De Masi was bang dat ze in dat asielzoekerscentrum zou worden opgehaald door haar mensenhandelaar. Opvangcentra voor volwassen asielzoekers zijn trefpunten geworden voor mensenhandelaars en hun slachtoffers. Er zijn zelfs gevallen bekend van vermeende mensenhandelaars die er doodgemoedereerd binnenlopen om iemand op te halen.
De vrees van De Masi werd bewaarheid. Eenmaal in het opvangcentrum bemachtigde Susan een telefoon en nam contact op met Ivie. Na twee maanden haalde Ivie haar daar met de auto op. En toen verdween Susan van de radar.
In Prato belandde Susan in een nachtmerrie. Ivie was woedend dat ze zo weinig geld in het laatje bracht en brulde: ‘Je bent geen serieus meisje.’ Ze moest elke dag van vijf uur ’s middags tot drie uur ’s nachts de straat op, in de kou en de regen. Vrije dagen had ze niet. Koorts of ongesteldheid waren geen excuus, werken moest ze.
Uit woede dat ze zo was voorgelogen besloot Susan haar nieuwe leven in Italië vast te leggen. Ze begon met haar telefoon foto’s te maken van het appartement waar ze werd vastgehouden en ze maakte zelfs stiekem een paar foto’s van Ivie. Ze hield telefoonnummers bij en maakte aantekeningen over wat haar overkwam. Ze wist nog niet of ze er ooit iets mee zou kunnen, maar ze wilde bewijs verzamelen van wat ze te verduren had. Ivie had haar een notitieboekje gegeven waarin ze moest opschrijven hoeveel geld ze elke week aan Ivie gaf en wat ze haar nog schuldig was. Dat boekje was bedoeld als een bewijs van Susans schuldslavernij en om haar eraan te herinneren dat hoe meer klanten ze afwerkte en hoe meer geld ze verdiende, des te sneller ze zogenaamd haar vrijheid zou herwinnen. Maar Susan gebruikte het om haar ervaringen vast te leggen. Elke transactie die ze erin noteerde was een bewijs van wat ze te verduren had.
Er vandoor
Toen Susan in januari 2016 naar een andere stad in Noord-Italië was gebracht, bleef ze zoveel mogelijk details vastleggen. Aanvankelijk stond ze daar onder streng toezicht van een nieuwe madam, maar toen die na een week op reis ging naar Nigeria, kreeg ze te maken met een vrouw die minder strikt was. ‘Toen besloot ik er vandoor te gaan,’ zegt Susan.
Begin februari stopte ze op een ochtend haar telefoon en notitieboekje in een handtas en zei dat ze een afspraak met een klant in een naburig stadje had. In plaats daarvan liep ze naar het station met het plan om de trein naar Rome te nemen. Ze had de contactgegevens nog van de immigratieadvocaat die ze in juli 2015 had gesproken in het detentiecentrum in Ponte Galeria. Bij het station deed Susan haar best om niet op te vallen, doodsbang dat iemand haar zou herkennen. Maar ze had geen geld en moest bij vreemden bedelen om een kaartje te kunnen kopen.
Toen ze eindelijk in de trein zat, ging haar telefoon over. Zowel Ivie als de nieuwe madam probeerde haar te bereiken. Als ze hen bleef wegdrukken, zouden ze beseffen dat er iets niet in de haak was, wist Susan. Ze was vooral bang dat ze wraak zouden nemen op haar moeder. Ze moest een goed excuus bedenken. Toen ze uiteindelijk opnam, zei ze tegen Ivie dat ze niet kon praten omdat ze was opgepakt door de politie. Toen de madam belde, zei ze hetzelfde. Toen gooide ze haar simkaart weg en hoopte maar dat ze haar geloofden en haar en haar familie verder met rust zouden laten.
‘Susan is terug.’ De immigratieadvocaat hing aan de lijn met De Masi. Susan was in Rome aangekomen en had nog voor het vallen van de avond bij haar kantoor aangeklopt. ‘Ze kan nergens heen.’ Binnen een uur was De Masi op het kantoor van de advocaat. Er waren vijf maanden verstreken en ze zagen hier een heel andere Susan dan het stroeve en gesloten meisje dat De Masi in het detentiecentrum had gesproken. ‘Ze was woedend dat ze in gevaar was gebracht door iemand op wie ze had vertrouwd,’ zegt De Masi. Nu wilde Susan wel praten. Ze wilde gerechtigheid. ‘Ze was ziedend,’ zegt De Masi.
Ze nam Susan mee en bracht haar onder in een opvanghuis. In de weken daarna begon ze haar verklaring af te nemen. Susans informatie was gedetailleerd, betrouwbaar en goed gedocumenteerd. ‘Ze had een kopie van haar notitieboekje, foto’s, namen en persoonlijke informatie over haar vrouwenhandelaars,’ zegt De Masi. Aangifte doen kan slachtoffers van vrouwenhandel een beetje het gevoel geven dat ze hun leven weer in eigen hand hebben, aldus De Masi. Carla Quinto wijst erop dat het ook bescherming biedt: als een vrouw aangifte heeft gedaan, zal de politie sneller ingrijpen tegen een mensenhandelaar die haar bedreigt.
Van de zeventig zaken waar Be Free zich elk jaar over buigt, komt het in hooguit drie gevallen tot een rechtszaak, en dan nog bijna nooit voor mensenhandel of slavernij
Maar zelfs met het door Susan verzamelde bewijsmateriaal zou het nog moeilijk worden om haar uitbuiters te vervolgen, wisten De Masi en Quinto. Van de zeventig zaken waar Be Free zich elk jaar over buigt, komt het in hooguit drie gevallen tot een rechtszaak, en dan nog bijna nooit voor mensenhandel of slavernij. De aanklacht wordt meestal geseponeerd of afgezwakt tot uitbuiting of prostitutie, een veel lichter vergrijp. ‘De meeste verdachten worden uiteindelijk berecht voor lichtere vergrijpen die makkelijker te bewijzen zijn,’ legt Quinto uit.
Dat het zo moeilijk is om mensenhandelaars te vervolgen is een wereldwijd probleem. Volgens een schatting van de Internationale Arbeidsorganisatie telt de wereld momenteel zo’n veertig miljoen slachtoffers van moderne slavernij – meer dan de bevolking van Canada. Maar wereldwijd komen er jaarlijks nog geen twaalfduizend gevallen van mensenhandel voor de rechter, met nog geen tienduizend veroordelingen tot gevolg.
Een van de redenen waarom het zo moeilijk is om mensenhandelaars veroordeeld te krijgen, is dat het bij deze misdaad doorgaans om grote aantallen criminelen gaat die actief zijn in verschillende rechtsgebieden. Op elke fase van haar reis naar Europa was Susan vervoerd door weer een andere groep tussenpersonen die hun operaties telefonisch afstemden met Ivie, haar madam in Italië. In Libië had Susan twee weken opgesloten gezeten in een provisorische gevangenis vol mensen die zaten te wachten op de oversteek naar Europa. De madam belde regelmatig met de Nigeriaanse en Arabische mannen door wie ze daar werden bewaakt. Door de gebrekkige samenwerking met autoriteiten in Nigeria, Niger en Libië is het onmogelijk om onderzoek in te stellen, laat staan tot vervolging over te gaan van de tussenpersonen die bij de smokkel van Susan waren betrokken.
Vanaf 2014 is het aantal politieonderzoeken naar vrouwenhandel in Italië scherp gedaald, terwijl het aantal Nigeriaanse vrouwen en meisjes dat er zonder visum aankomt juist omhoog schoot. Volgens een rapport dat het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken in juni 2020 publiceerde, zijn er in Italië in 2019 nog maar 135 onderzoeken naar iemand ingesteld wegens mensenhandel, tegen 314 in 2018 en 482 in 2017. In het rapport wordt gesteld dat de Italiaanse autoriteiten ‘niet voldeden aan de minimumeisen voor het uitbannen van mensenhandel’. Een van de problemen is het tekort aan West-Afrikaanse tolken die afgeluisterde telefoongesprekken kunnen vertalen. Maar hulpverleners die met de slachtoffers werken, denken dat er bij justitie ook weinig interesse bestaat voor de vervolging van mensenhandelaars, mede omdat de slachtoffers merendeels zwarte vrouwen zijn.
De Masi werkt al meer dan twintig jaar voor Be Free en denkt dat die hardvochtige houding van de autoriteiten tegen migranten niet alleen iets van de laatste tijd is. Toen na de Balkanoorlog de georganiseerde misdaad in het postcommunistische Oost-Europa in opkomst was, zagen De Masi en haar collega’s ook een toename van de handel in vrouwen. Juist de politie haalde toen vaak vrouwen van de straat en bracht ze naar het opvanghuis. Maar in 2009 kwam de rechtse regering van Berlusconi met strengere wetgeving tegen illegale migranten en begon de politie zich anders op te stellen tegen slachtoffers van vrouwenhandel. ‘Voor de politie had het geen prioriteit meer om slachtoffers hulp te bieden en naar een hulporganisatie of opvanghuis te brengen,’ zegt De Masi. ‘Alles was er toen op gericht om te controleren of de vrouwen een verblijfsvergunning hadden. De criminalisering van migratie werd hun prioriteit.’
Averechts
Hoe gevaarlijk het voor getuigen en hun familie ook is, in het Italiaanse systeem is het aan de slachtoffers zelf om aangifte te doen tegen de mensenhandelaar. Dat kan hun familie in het thuisland blootstellen aan vergelding. Italië en Nigeria hebben wel een overeenkomst gesloten waardoor de Italiaanse politie de Nigeriaanse autoriteiten kan inseinen, zodat zij bescherming kunnen bieden aan de familie van een slachtoffer dat aangifte heeft gedaan, maar in de praktijk komt daar weinig van terecht. Alle keren dat De Masi zo’n verzoek tot bescherming indiende, werd er door de betreffende Nigeriaanse instantie niets mee gedaan. Van Quinto’s cliënten zijn al verschillende familieleden belaagd, en van één vrouw is de moeder vermoord.
In maart 2016, ongeveer een maand nadat Susan naar Rome was gevlucht, stuurde Ivie een paar mannen langs bij het huis van haar moeder in Nigeria. Die sloegen haar in elkaar en gaven haar een boodschap voor Susan: ‘Ga terug naar je madam.’ Maar daarmee bereikten ze precies het tegenovergestelde. Toen Susan het van haar moeder hoorde, sterkte het haar alleen maar in haar voornemen. Ze zag aangifte als de enige manier om terug te slaan en haar familie te beschermen.
In mei van dat jaar werd er namens Susan aangifte gedaan tegen Ivie. De Masi en Quinto wisten dat de kans klein was dat Susan gerechtigheid zou krijgen. De uitkomst hangt volgens Quinto vaak af van de houding van de aanklager op wiens bureau de zaak toevallig belandt. Eerdere aangiftes waren al weggewuifd door politieagenten, onderzoeksrechters en openbaar aanklagers die de verhalen van de vrouwen niet serieus namen of de zaak lieten aanslepen omdat het zo moeilijk is genoeg bewijs te verzamelen voor een veroordeling. Maar ditmaal hadden ze geluk.
Haar dossier belandde op de burelen van de antimaffia-afdeling in Florence, niet ver van de plek waar Susan voor het eerst tot prostitutie was gedwongen. Omdat zaken met mensenhandel zo complex zijn, ressorteren ze in Italië onder de lokale antimaffia-afdelingen – speciale eenheden die het Openbaar Ministerie begin jaren negentig in het leven heeft geroepen om justitiële onderzoeken naar de georganiseerde misdaad in Italië te coördineren.
De vrouw die zich over haar dossier boog, was een ervaren aanklager, Angela Pietroiusti. Zij had vijf maanden eerder net een onderzoek naar vrouwenhandel in Toscane ingesteld en daarbij opdracht gegeven het appartement in Prato te observeren waar Ivie haar meisjes onderbracht. Ze legde een dossier aan door de activiteiten van de vrouwen in kaart te brengen, maar ze had inzicht nodig in de communicatie tussen de mensenhandelaars.
‘De informatie uit Susans aangifte strookte volledig met wat wij in ons onderzoek vaststelden,’ zegt Pietroiusti. ‘Ze was enorm betrouwbaar. Ze gaf ons het telefoonnummer van haar madam en de namen van de andere meisjes.’ Als een van de weinige aanklagers die zich met vrouwenhandel bezighouden, kon Pietroiusti de link leggen tussen Susans aangifte en het onderzoek dat ze al had opgestart. Dankzij Susans gedetailleerde informatie kreeg Pietroiusti in juni 2016 toestemming om telefoons af te luisteren.
‘Mensenhandelzaken zijn net zo complex als maffiazaken’
‘Mensenhandelzaken zijn net zo complex als maffiazaken,’ zegt Pietroiusti als ik haar spreek in haar werkkamer met uitzicht op Florence, waar ik in de verte de koepel van Brunelleschi en de Toscaanse heuvels kan zien. Pietroiusti is begin zestig en draagt een vrolijk blauw topje met glitters – een schril contrast met de metaaldetectors bij de ingang van het gebouw en de beveiligers bij haar deur, kille verwijzingen naar de gevaren van haar werk. Ze kent nog alle namen van de slachtoffers in de zaken waaraan ze gewerkt heeft, en die van hun uitbuiters.
Nadat de taps waren gezet, heeft Pietroiusti samen met de rechercheurs en vertalers honderden uren gestopt in het verzamelen van de bewijslast. Het was moeilijk om mensen te vinden die van het Igbo in het Italiaans konden vertalen. De Nigeriaanse gemeenschap in Italië is niet zo groot en de meeste nieuwe migranten willen zichzelf en hun verwanten geen problemen op de hals halen. ‘Maar we hebben er toch een paar gevonden,’ zegt Pietroiusti glimlachend.
Uit telefoontaps en observatie van de verdachten kwam naar voren dat Ivie deel uitmaakte van een internationaal netwerk. Samen met andere madams stuurde ze jonge, soms zelfs minderjarige vrouwen naar verschillende Europese landen. Uit het onderzoek bleek ook dat Ivie zelf eerst een paar jaar als sekswerker op straat had gewerkt voordat ze madam werd. Ze had een bloeiend bedrijf opgezet en haar dochter van vierentwintig geleerd om het voor haar te runnen, om dus vrouwen van haar eigen leeftijd en jonger uit te buiten. Bij het onderzoek kwamen zes tot tien verdachten in beeld, maar in januari 2017 werden slechts vier madams, onder wie de dochter van Ivie, in staat van beschuldiging gesteld wegens het van Nigeria naar Italië smokkelen van zeventien jonge vrouwen en meisjes.
Het had Pietroiusti een jaar gekost om genoeg bewijs te verzamelen voor een verzoek tot een arrestatiebevel, en het zou nog eens twee jaar duren voordat de rechter dat ondertekende. Toen de vier madams eenmaal werden opgepakt, waren er al drie jaar verstreken sinds Susans aangifte. Complexe zaken zoals mensenhandel laten rechters vaak liggen, verzucht Pietroiusti, omdat het zoveel tijd en moeite kost om ze te beoordelen. In Susans zaak ging het om duizenden pagina’s belgegevens en uitgeschreven gesprekken. ‘Ik ben ook niet vrij van zonden,’ zegt Pietroiusti. ‘Maar bij alle verzoeken die ik krijg, probeer ik voorrang te geven aan zaken waarbij de menselijke waardigheid in het geding is.’
De getuigen in dit soort zaken hebben behoefte aan zowel fysieke bescherming – ze wonen vaak in opvanghuizen op geheime adressen – als emotionele ondersteuning. Sommige slachtoffers zijn zo bang voor hun uitbuiters dat ze ontkennen dat ze zijn verhandeld en tot prostitutie gedwongen, zelfs als ze met hun neus op de bewijzen worden gedrukt. Hun verhoor vergt tact en een uitgekiende strategie. Om het voor hen minder traumatisch te maken legt Pietroiusti soms grote afstanden af om ze te kunnen spreken op hun geheime opvangadres, waar ze zich veiliger voelen. En ze heeft als vuistregel: alleen vragen stellen als dat strikt noodzakelijk is. ‘Hoe minder het op een verhoor lijkt hoe beter,’ zegt ze. ‘Het is zwaar voor ze.’ Volstrekte geheimhouding is ook geboden. ‘Je kunt ze nog zo op het hart drukken om er niet over te praten, het blijven meisjes – ze kunnen iets laten vallen tegen een vriendin, en dan gaat het rondzingen dat er een onderzoek loopt.’
Dat de slachtoffers illegaal in Italië zijn en de politie niet vertrouwen, maakt ze des te afhankelijker van hun uitbuiters
Behalve uit de getuigenverklaringen bleek ook uit de telefoontaps met hoeveel geweld de slachtoffers dagelijks te maken krijgen. Eén minderjarig meisje, Marianne, werd onder bedreiging van een vuurwapen verkracht door een klant – een man die zich had voorgedaan als rechercheur – en vervolgens gedwongen een abortus te ondergaan. Ze was in 2016 naar Italië gesmokkeld door dezelfde vrouw die Susan had gehaald. En haar madam was kwaad dat Marianne zo weinig verdiende: ‘Je bent niet naar Europa gekomen om te spelen!’ beet ze haar toe in een door de politie opgenomen telefoongesprek.
Toen Pietroiusti besefte dat Marianne minderjarig was, liet ze haar in augustus 2016 aanhouden door de politie en overbrengen naar een opvangcentrum voor minderjarigen, terwijl het onderzoek naar de andere vrouwen doorliep. Maar Marianne, bang en alleen, liep weg uit de opvang en ging terug naar haar madam, de enige volwassene die zij in Italië kende. Dat de slachtoffers illegaal in Italië zijn en de politie niet vertrouwen, maakt ze des te afhankelijker van hun uitbuiters.
Marianne werd een tweede keer aangehouden en weer naar een opvanghuis gebracht, maar sloeg ook nu weer op de vlucht. Hierna stuurde de madam haar naar Frankrijk, samen met een ander minderjarig meisje – ze had het over ‘de kleintjes’, zegt Pietroiusti. Toen er eenmaal een arrestatiebevel tegen de vier Nigeriaanse vrouwenhandelaars werd uitgevaardigd, waren die meisjes al spoorloos.
Zulke zaken gaan je niet in de koude kleren zitten, zegt Pietroiusti. ‘Je ligt er wakker van.’
De Masi keek ervan op toen ze hoorde dat Susans bewijsmateriaal uiteindelijk tot arrestaties had geleid. ‘Het was alweer zo lang geleden, ik dacht dat de zaak geseponeerd was,’ zegt ze. In juli zou een eerste hoorzitting plaatsvinden en Susan nam de trein naar Florence. Ze was nerveus maar vastberaden. Het was een opluchting om op het station te worden opgewacht door De Masi en Quinto.
Be Free huurde een appartement waar Quinto haar kon helpen zich op het getuigenverhoor voor te bereiden. De advocaat regelde het belangrijkste: dat de vrouw door wie Susan was uitgebuit haar niet te zien zou krijgen. De rechter zou de getuigen in de rechtszaal ondervragen, maar de verdachten zouden de zitting via een videoverbinding volgen vanuit een andere ruimte in de rechtbank. De getuigen zouden alleen op de rug worden gefilmd.
‘Jij verdient de prinsessenkamer,’ zei De Masi tegen Susan, en ze gaf haar de grootste kamer in het appartement, met een groot tweepersoonsbed en tv. Susan moest lachen, blij met de privacy en het comfort van het appartement. Ze had jaren in een opvangtehuis gezeten, waar ze haar kamer, de badkamer en de keuken met andere vrouwen moest delen. Voordat ze ging slapen, nam ze nog een paar selfies met De Masi en Quinto. ‘Het was leuk om daar met hen tweeën te zitten, ze zijn zo grappig,’ zegt Susan lachend, en dat doet me denken aan iets wat ik Quinto, met haar kortgeknipte grijszwarte haren en haar eeuwige spijkerbroek en gympen, vaak hoor zeggen: ‘Cliënten mogen mij wel omdat ik er niet uitzie als een advocaat.’
‘Ik moet succesvol zijn’
Op de ochtend van de hoorzitting droeg Susan een fleurig T-shirt met de tekst: ‘Ik moet succesvol zijn.’ Negen slachtoffers zouden op de zitting verklaringen afleggen. Om te voorkomen dat ze hun uitbuiters zouden tegenkomen, liet Pietroiusti hen de zitting afwachten in haar werkkamer. Toen de andere slachtoffers arriveerden, werd Susan in gedachten teruggevoerd naar haar eenzame, hopeloze tijd bij die meisjes in huis. Vooral bij het zien van Hillary raakte ze van slag. ‘Zij is slecht,’ zei ze tegen De Masi, terugdenkend aan hoe Hillary haar en de andere meisjes onder de duim hield. De Masi zei tegen Susan dat Hillary volgens haar net zo goed een slachtoffer was.
Hillary had als enige haar schuld van dertigduizend euro afbetaald. Haar madam had de laatste aflossing gevierd met een verzoek om nog tweeduizend euro, als ‘gift’, en het aanbod dat Hillary daarna zelf madam kon worden. Hillary’s vader, die in Nigeria woonde, had met Ivie samengespannen en zowel zijn dochter als andere meisjes voor haar geronseld. Uit het onderzoek kwam naar voren dat hij Hillary onder druk had gezet om overuren te maken, zodat ze haar schuld kon afbetalen en zelf madam kon worden – een stap die ze nooit heeft gezet.
Terwijl Susan zat te wachten tot ze aan de beurt was om een verklaring af te leggen, liep de spanning in de kamer op. Een van de slachtoffers kreeg enorme hoofdpijn. ‘Het is de juju!’ schreeuwde ze. Ze was ervan overtuigd dat ze gestraft werd omdat ze op het punt stond haar madam te verraden, aan wie ze in Nigeria trouw had gezworen. Het traditionele juju-ritueel is angstaanjagend en houdt de meisjes nog lang nadat ze uit hun land zijn vertrokken in de ban. ‘Het gebruik van deze oeroude, van generatie op generatie overgeleverde geloofssystemen is een vorm van psychische dwang die veel sterker is dan geweld,’ tekende The Guardian in 2017 op uit de mond van prinses Inyang Okokon, hoofd van de hulporganisatie PIAM Onlus.
De andere vrouwen begonnen ook bang te worden en De Masi haalde haar telefoon tevoorschijn. In 2018 had ze in de Nigeriaanse deelstaat Edo twee maanden onderzoek gedaan naar de strijd die in het land zelf tegen mensenhandel werd gevoerd. In het kader daarvan had Oba Ewuare II, de spirituele leider van het koninkrijk Benin, dat jaar een gewijde ceremonie uitgevoerd om alle vervloekingen waarmee de schuldslavernij was bezegeld te verbreken en de slachtoffers van hun eed te verlossen. De Masi had dat gefilmd en liet haar opname van de ceremonie aan de meisjes zien. ‘Toen kwam iedereen tot bedaren,’ zegt ze.
Susan beefde toen ze aan de beurt was om voor de rechter te verschijnen, maar ze was snel over haar zenuwen heen. ‘Ik begon de waarheid te vertellen, daar werd ik zo ontspannen van,’ zegt ze. Het was alsof er een last van haar afviel.
‘Het voelde alsof dit niet alleen gerechtigheid was voor Susan, maar voor alle vrouwen met wie we hadden gewerkt’
Het proces zou vijf maanden later plaatsvinden, op 13 december 2019. De verdachten hadden gekozen voor een snelrechtproces — een instrument om de rechtsgang te versnellen, waarbij de verdachte in geval van een veroordeling kans maakt op strafvermindering. Het hele proces zou maar één dag duren. De slachtoffers hoefden de zitting niet bij te wonen, maar De Masi en Quinto gingen wel kijken hoe de vrouwenhandelaars die zoveel leed hadden aangericht hier werden berecht. ‘Dat wilde ik echt voor geen goud missen,’ zegt De Masi.
Na de slotpleidooien werden ze door Angela Pietroiusti uitgenodigd om de uitspraak van de rechter in haar werkkamer af te wachten. Ze kletsten wat en staken de ene sigaret na de andere op.
Om zeven uur die avond ging Pietroiusti’s telefoon. De vier verdachten waren veroordeeld tot in totaal vijfenveertig jaar cel voor het verhandelen en in slavernij houden van tien meisjes. De Masi moest huilen toen ze het hoorde. ‘Het voelde alsof dit niet alleen gerechtigheid was voor Susan, maar voor alle vrouwen met wie we hadden gewerkt,’ zegt ze. De Masi en Quinto kochten een fles wijn om het in de trein terug naar Rome te vieren. Toen hun trein vertrok, belden ze Susan om te vertellen dat Ivie tot zestien jaar en acht maanden was veroordeeld. ‘O Jezus!’ gilde een dolblije Susan.
De rechter veroordeelde de vrouwenhandelaar ook tot het betalen van tachtigduizend euro compensatie aan Susan en tienduizend euro voor gemaakte kosten aan Be Free. Maar dat geld zullen ze waarschijnlijk nooit zien. Mensenhandelaars sluizen hun winsten meestal door naar hun thuisland (in de afgeluisterde gesprekken had Susans madam gepocht dat ze meerdere huizen in Nigeria bezat) en houden geen bezittingen aan in Italië.
Niet iedereen die een rol in Susans uitbuiting heeft gespeeld, is door justitie vervolgd. De madam in Noord-Italië waar ze naartoe was gestuurd, is nooit gevonden, evenmin als de smokkelaars met wie ze van Nigeria naar Italië is gereisd. Justitie gaat meestal achter de madams aan, maar Quinto wijst erop dat 90 procent van hen ooit zelf onder dwang in de prostitutie is beland. De mannen die in Libië, Europa en Nigeria aan de touwtjes trekken, blijven buiten schot.
Voor Susan was de veroordeling van Ivie meer dan ze had durven hopen. Maar haar eigen situatie werd er niet gemakkelijker op. In het najaar van 2018 is met het zogeheten Salvini-decreet – vernoemd naar de radicaal-rechtse politicus die toen vicepremier was – een serie maatregelen ingevoerd die het voor slachtoffers van mensenhandel zoals Susan moeilijker maakt om hun verblijfsstatus te verlengen en een nieuw leven op te bouwen.
Vier jaar nadat ze aan haar uitbuiters wist te ontsnappen en de aangifte deed die uiteindelijk een internationaal netwerk van vrouwenhandel heeft blootgelegd, verkeert ze zelf nog steeds in onzekerheid. Ze heeft geen werkvergunning. Ze zou graag weer naar school gaan, maar ze wil bovenal werk vinden om haar familie thuis te kunnen helpen. ‘Ik wil alles doen,’ zegt ze. ‘Als ik kon kiezen, zou ik het liefst oude vrouwen helpen.’ Ze is nu in afwachting van een beslissing van de Italiaanse asielcommissie, die moet beoordelen of haar verblijfsvergunning kan worden verlengd.
De Masi staat haar bij in haar strijd om in Italië te blijven en een nieuw leven op te bouwen. Als een van de kroongetuigen in een proces over vrouwenhandel zou ze bij een terugkeer naar Nigeria veel te veel gevaar lopen. ‘We moeten eigenlijk de rode loper uitrollen voor slachtoffers van mensenhandel,’ zegt De Masi. ‘Van de immigratiedienst tot het OM, overal zou voor hen de deur wijd open moeten staan. Maar het blijft allemaal zo moeilijk.’
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
