Vladimir Poetin nam donderdag deel aan zijn jaarlijkse vraag-en-antwoordsessie op televisie en beantwoordde meer dan vier uur lang vragen van Russen en de media. Gevraagd naar de oorlog in Oekraïne, zei hij dat hij bereid was om ‘compromissen’ te sluiten om een einde te maken aan het conflict, en bereid was om dit ‘wanneer dan ook’ te bespreken met Donald Trump.
‘De besproken onderwerpen varieerden van Syrië en Oekraïne, tot de Russische economie en Poetins relatie met de Amerikaanse president Donald Trump, allemaal in een zorgvuldig gechoreografeerde show die vier en een half uur duurde,’ merkt CBC op. De gesprekken begonnen met de economie, die de afgelopen maanden duidelijke tekenen van achteruitgang heeft vertoond. De Russische president gaf toe dat de inflatie – 9 procent op jaarbasis – ‘een zorgwekkend signaal’ was, maar wilde de Russen geruststellen door hun aandacht te vestigen op de stijging van de lonen met 9 procent. ‘Ik herhaal: de situatie is stabiel en solide,’ benadrukte hij.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘Eigenlijk doet de economie er niet toe voor het Russische staatshoofd, die dit hoofdstuk van zijn persconferentie snel afsloot om zich te wijden aan wat hem echt interesseert: geopolitiek en vooral Oekraïne,’ merkt Le Soir op. En voor de meester van het Kremlin is er geen twijfel mogelijk: het einde van de oorlog in Oekraïne is nabij. ‘Het Russische leger rukt op langs de hele frontlinie,’ verklaarde Poetin. ‘Gevechtsoperaties zijn complex en we zijn op weg om de belangrijkste doelen te behalen die we ons aan het begin van de militaire operatie hebben gesteld,’ voegde hij eraan toe.
Olielek dreigt ernstige milieuschade te veroorzaken
Twee Russische olietankers op de Zwarte Zee zijn zwaar beschadigd geraakt, waardoor olie is gelekt, zo verklaren de Russische autoriteiten. De twee olietankers die gezamenlijk meer dan 9000 ton stookolie en 27 bemanningsleden aan boord hadden raakten zondag in de problemen tijdens een storm voor de Krim, waarbij een matroos om het leven kwam. Het ongeluk dreigt ‘ernstige ecologische schade te veroorzaken aan een zeemilieu dat al zwaar is aangetast door de oorlog’ tussen Rusland en Oekraïne, schrijft The Guardian.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Al meer dan 4.000 ton olie is gelekt in de Zwarte Zee. De scheepswrakken worden onderzocht maar lijken geen verband te houden met het conflict. De schepen dateren uit de jaren tachtig en waren niet ontworpen voor navigatie in moeilijke omstandigheden op zee. Een ervan brak zelfs in tweeën voordat het zonk. De andere is vastgelopen in het zand.
‘Waarom doen we dit? (…) We escaleren deze oorlog en maken hem alleen maar erger,’ zei de gekozen president in een interview met Time Magazine. Donald Trump maakte deze opmerkingen op 25 november, voor zijn ontmoeting met de Franse en Oekraïense presidenten, Emmanuel Macron en Volodymyr Zelensky, ter gelegenheid van de heropening van de Notre-Dame in Parijs, aldus de krant.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Nadat Kyiv in november groen licht kreeg van Washington en Londen om Amerikaanse ATACMS- en Britse Storm Shadow-langeafstandsraketten af te vuren op Russisch grondgebied, voerde het land aanvallen uit in Rusland met deze precieze wapens, wat telkens weer de woede van Moskou opwekte.
Emmanuel Macron stelde in februari dit jaar hetzelfde voor
De Oekraïense president opperde maandag het controversiële idee, in februari geopperd door Emmanuel Macron, om westerse soldaten naar Oekraïne te sturen om de veiligheid van het land te garanderen als onderdeel van een poging om de oorlog te beëindigen, meldt The Independent.
Deze troepen zouden aanwezig zijn in afwachting van de toetreding van het land tot de NAVO, legde Volodymyr Zelensky uit op een gezamenlijke persconferentie met de conservatieve Friedrich Merz, de leider van de Duitse oppositie die naar Kyiv was gekomen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘Maar we moeten een helder idee hebben van wanneer Oekraïne lid zal zijn van de EU en wanneer het lid zal zijn van de NAVO,’ benadrukte hij. Een woordvoerder van het Oekraïense voorzitterschap gaf later aan dat Kyiv van plan was om in december een top te organiseren met zijn belangrijkste Europese bondgenoten om een gemeenschappelijk standpunt te coördineren.
Afgelopen februari lokte Macrons voorstel om Europese troepen naar Oekraïne te sturen heftige reacties uit van zijn bondgenoten, met name de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland.
Scholz durft nog steeds geen Taurus-raketten te leveren
Tijdens een verrassingsbezoek aan Kyiv op maandag, het eerste sinds de zomer van 2022, beloofde de Duitse bondskanselier de Oekraïense president dat Rusland zijn voorwaarden niet zou opleggen aan Oekraïne in het geval van onderhandelingen tussen de twee landen. ‘Niets wat betrekking heeft op Oekraïne zal worden besloten zonder Oekraïne,’ verklaarde Scholz, iets meer dan twee weken na een controversieel telefoongesprek met de Russische president Vladimir Poetin.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Tijdens een persconferentie op maandag zei Zelensky dat het ‘fundamenteel’ is voor Kyiv dat Berlijn ‘zijn steun volgend jaar niet vermindert’. Hij zei ook dat hij opnieuw met Scholz had gesproken over de levering van Taurus-raketten, die Russisch grondgebied kunnen treffen, iets wat Berlijn nog steeds weigert uit angst voor een Russische escalatie. De kanselier verzekerde echter dat hij niet wil toegeven aan Rusland en kondigde aan in december 650 miljoen euro aan militaire hulp te leveren.
Volgens zijn woordvoerder heeft dit betrekking op aankondigingen die al in oktober zijn gedaan. Er is een ‘afstand’ tussen Scholz en Zelensky, ‘alsof ze elkaar wantrouwen’, merkt Der Spiegel op. En dat is niet voor niets, aldus het Duitse weekblad: ‘Er ging veel kostbare tijd voorbij voordat Duitsland de door Oekraïne gevraagde wapens leverde.’
Mensen wilden het begrip steviger verankeren in de grondwet
‘Zwitserland past zijn neutraliteit flexibel toe en de Federale Raad wil niet van deze praktijk afwijken,’ vat Le Temps samen. Woensdag verwierp de Zwitserse regering een volksinitiatief uit soevereinistische kringen om de Zwitserse neutraliteit ‘steviger te verankeren in de grondwet van het land’.
De initiatiefnemers, die dicht bij de nationalistische SVP [Schweizerische Volkspartei] staan, lanceerden de petitie in de context van de oorlog in Oekraïne, omdat ze zich verzetten tegen het feit dat Zwitserland de sancties van de Europese Unie tegen Rusland heeft overgenomen en dit als een ‘ernstige schending van de neutraliteit’ beschouwen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Op woensdag was de Federale Raad van mening dat ‘het vastleggen van een strakke interpretatie van het concept neutraliteit in de federale grondwet niet in het belang van Zwitserland is en de bewegingsruimte van Zwitserland op het gebied van buitenlands beleid zou beperken’. Volgens de zeven Bondsraadsleden heeft een flexibele toepassing van de Zwitserse neutraliteit het land tot nu toe goede diensten bewezen en blijft deze essentieel voor de bescherming van zijn belangen.
‘Alle gebouwen – inclusief privé-eigendommen – die als schuilplaats kunnen worden gebruikt, zoals kelders, garages en ondergrondse stations’ worden geïnventariseerd, vertelde een woordvoerder van het Duitse ministerie van Binnenlandse Zaken maandag tijdens een reguliere persbriefing in Berlijn.
‘Er zal een digitale gids van alle bunkers worden samengesteld, zodat mensen ze snel kunnen vinden met behulp van hun mobiele telefoons,’ voegde hij eraan toe. Burgers zullen ook het advies krijgen om schuilkelders of garages in hun eigen huis te bouwen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Dat de autoriteiten zich zorgen maken over het aantal bunkers ‘is geen paniekzaaierij, maar eerder realisme,’ aldus Süddeutsche Zeitung, die erop wijst dat ‘westerse veiligheidsexperts het er in grote lijnen over eens zijn dat Vladimir Poetin zich voorbereidt op een langdurig conflict met het Westen’.
De ongeveer 579 bunkers in Duitsland kunnen slechts 480.000 mensen huisvesten ‘wat natuurlijk veel te weinig is, mocht de situatie verslechteren,’ merkt het Duitse dagblad op. Afgelopen donderdag zei de Russische president dat het conflict in Oekraïne nu de contouren van een ‘wereldoorlog’ had. Hij waarschuwde dat hij een aanval op westerse landen niet kon uitsluiten.
Het Westen raakt steeds meer bij de oorlog betrokken
Vladimir Poetin heeft donderdag de confrontatie met het Westen opgevoerd door te beweren dat Moskou ‘een nieuwe ballistische raket voor de middellange afstand heeft afgevuurd op Oekraïne als reactie op het recente gebruik door dat land van Amerikaanse en Britse wapens om dieper in Russisch gebied toe te slaan,’ aldus The New York Times.
Tijdens een televisietoespraak op donderdagavond, waarin ‘een verontrustend dreigement doorklonk aan het adres van de westerse bondgenoten van Oekraïne, zei Poetin ook dat Rusland het recht heeft om de militaire installaties van landen aan te vallen’ die toestaan dat ‘hun wapens worden gebruikt’ tegen Russische installaties, voegt het dagblad uit New York eraan toe.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘In dit stadium zijn deze dreigementen gericht aan de Verenigde Staten, waarvan de ATACMS-raketten zijn ingezet in Rusland, en de Britten, waarvan de Storm Shadow-raketten woensdag een commandopost in de Koersk-regio hebben vernietigd,’ aldusLe Soir.
‘Hoewel het onwaarschijnlijk lijkt dat Moskou Portsmouth of Boston zal bombarderen, is het duidelijk een strategie om de spanningen op te voeren, om het Westen te dwingen een rem te zetten op zijn steun aan Oekraïne,’ analyseert het Belgische dagblad.
Dinsdag duurde de Russische inval in Oekraïne al duizend dagen. Oekraïne verliest terrein, maar mag van het Westen ook langeafstandswapens gaan afvuren op Russisch grondgebied. En de onlangs verkozen president Trump heeft beloofd dat hij een deal tussen Oekraïne en Rusland zal bewerkstelligen. Is het einde van de oorlog in zicht en hoe ziet dat einde er dan voor Oekraïne uit?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – tijdelijk al vanaf €1,50 per maand – op 360 Magazine.
Hoe wordt in Oekraïne de balans opgemaakt na duizend dagen oorlog?
Op 19 november stond Oekraïne stil bij de duizendste dag sinds het begin van de Russische invasie. De media van het zwaar getroffen land maken de balans op en vragen zich af wat de uitkomst van het conflict zal zijn. Op televisie, op websites van kranten en op sociale media was het getal duizend dinsdag in Oekraïne overal. Nieuwszenders zenden reportages en overzichten uit met mozaïeken van schokkende beelden die proberen samen te vatten wat het land sinds 24 februari 2022 heeft doorgemaakt. ‘Duizend dagen samen. Duizend dagen Oekraïne’, schrijft president Zelensky op X. Duizend dagen oorlog en voor de Oekraïense media is er geen andere oplossing dan doorgaan.
‘Oekraïners herinneren zich nog steeds die vroege uren van 24 februari 2022 toen, nadat Poetin ’s nachts de zogenaamde “speciale militaire operatie” had afgekondigd, de eerste bommen en granaten in steden door het hele land begonnen te ontploffen’, aldus de krant Focus. ‘Op dat moment had het hoofd van het Kremlin de doelen van deze oorlog die hij ons aandeed aangekondigd: “demilitarisatie” en “denazificatie”, ook al waren Russische propagandisten niet in staat om duidelijk uit te leggen wat dit inhield.’
De operatie die op 24 februari 2022 van start ging was bedoeld als ‘een replica van de Amerikaanse operatie Desert Storm’ tegen Irak in 1991. De Russische strategie ‘beoogde de vernietiging van Oekraïense commandocentra met krachtige raket- en luchtaanvallen en de snelle omsingeling van Oekraïense strijdkrachten om Kyiv aan het wankelen te brengen’, aldus het Oekraïense medium. Maar ‘de Russische blitzkrieg mislukte’. ‘Op de duizendste dag heeft de Russische Federatie minder grondgebied onder haar gezag in Oekraïne dan in de eerste maand van de grootschalige agressie.’
‘De Grote Oorlog’, voegt de Oekraïense versie van Radio Svoboda eraan toe, ‘demonstreerde het vermogen van Oekraïners om hun land te verdedigen, een tegenaanval in te zetten en terrein terug te winnen door zich snel aan te passen aan nieuwe realiteiten, door te leven en te werken onder constante raket- en bomaanvallen’. Maar dit alles heeft een prijs, erkent de site, en wijst erop dat de oorlog ‘15.574 burgers het leven kostte en tot 25.969 gewonden heeft geleid, hoewel de echte cijfers waarschijnlijk veel hoger liggen. En 15.059 Oekraïense burgers werden gedeporteerd of gevangengezet door de Russische bezetters.’ Ook hier wijst de site erop dat ‘de echte cijfers veel hoger kunnen liggen’. Daarnaast zijn er wereldwijd ‘6,7 miljoen [Oekraïense] vluchtelingen, waaronder 4,2 miljoen in Europa, en 3,5 miljoen ontheemden’.
‘We zullen lange tijd in omstandigheden verkeren waarin er noch oorlog noch vrede zal zijn’
Deze historische datum was eveneens de aanleiding voor veel Oekraïense commentatoren om vragen te stellen over de toekomst van het conflict en van het land. Zoals militair expert Oleksandr Mojisejenko op de nieuwswebsite Glavred. ‘Duizend dagen van de “grote” oorlog tegen Rusland: hoe nu verder?’ Mojisejenko verwacht dat de gevechten in de regio Donetsk en Zaporizja, waar het Russische leger actief is, zullen doorgaan. ‘Oekraïense troepen zullen de vijand tegenhouden en hun meervoudige aanvallen afslaan, en uiteindelijk zal het Russische offensief tot stilstand komen.’ Hij voorspelt: ‘Tegen de herfst van volgend jaar zullen noch het Russische noch het Oekraïense leger in staat zijn om grootschalige operaties uit te voeren.’ In deze situatie, concludeert hij, moeten we uitgaan van een ‘pessimistisch scenario’. ‘We zullen dan lange tijd in omstandigheden verkeren waarin er noch oorlog noch vrede zal zijn, er zal niet hevig gevochten worden, maar we zullen niet in staat zijn om over vrede te onderhandelen (…). Er zal altijd een risico zijn op een terugkeer naar de Grote Oorlog.’
Wat betekent de toestemming van de VS voor de inzet van langeafstandswapens?
‘De Oekraïense president heeft maandenlang hard gewerkt om dit resultaat te bereiken’, aldus het Duitse weekblad Stern. Op zondag 17 november gaf Joe Biden Oekraïne toestemming om de door de Verenigde Staten geschonken ATACMS-langeafstandsraketten te gebruiken – iets wat hij eerder had geweigerd uit angst een Russische rode lijn te overschrijden en escalatie uit te lokken. ‘De zogenaamde ATACMS-raketten hebben een bereik tot 300 kilometer en kunnen dus tot diep in Russisch grondgebied doordringen.’ Maar, vraagt Corriere della Sera, is dit nou een boodschap van de Amerikaanse president aan Vladimir Poetin of aan Donald Trump, zijn opvolger in het Witte Huis?
‘Het besluit van Biden is een grote verandering in het Amerikaanse beleid’, aldus The New York Times. Zijn keuze ‘verdeelde zijn adviseurs’. De komst van tienduizend Noord-Koreaanse soldaten naar de frontlinie, ‘een verrassingsbeslissing van Rusland’, motiveerde de Amerikaanse leider, stelt de Amerikaanse krant. Zijn regering ‘ondermijnt ook de intenties van Donald Trump om een vredesakkoord te bereiken dat zeer gunstig is voor Rusland’, merkt El Mundo op. ‘Waarom? Als Oekraïne erin slaagt om de gebieden die het bezet houdt in de [Russische] regio Koersk vast te houden tot 20 januari, de datum van de inauguratie van Trump en de door de verkozen president aangekondigde dag voor rechtstreekse onderhandelingen met Poetin, zal de Russische autocraat niet in staat zijn om zijn claim te handhaven om de ‘nieuwe territoriale realiteit’ op te leggen die is ontstaan na de invasie. Een onderdeel van deze nieuwe realiteit is namelijk dat dit deel van Koersk door Oekraïne veroverd is, hoezeer Poetin het ook betreurt’, legt de Spaanse krant uit.
‘Poetin waarschuwde dat de NAVO een direct conflict zou aangaan als Oekraïne langeafstandsraketten zou gebruiken’
In ieder geval is het onwaarschijnlijk dat deze raketten ‘het conflict wezenlijk zullen veranderen’, aldus The Wall Street Journal. De Russen hebben veel van hun materieel verplaatst buiten het bereik van deze raketten (ongeveer 300 kilometer) en de Oekraïners hebben er maar een paar honderd tot hun beschikking. Aan de andere kant, aldus de BBC, nu de Amerikanen het groene licht hebben gegeven, zouden de Fransen en Britten op hun beurt de Oekraïners Storm Shadow-raketten moeten laten afvuren in vijandelijk gebied. ‘In september waarschuwde Vladimir Poetin dat de NAVO een direct conflict met Rusland zou aangaan als Oekraïne langeafstandsraketten zou gebruiken om Rusland aan te vallen’, aldus de Britse media. “Deze dreigementen staan op het punt om op de proef gesteld te worden.”
Ook de Duitsers worden voor het blok gesteld door Bidens beslissing. ‘Scholz staat nu onder druk vanwege de raketten’, aldus Bild. Maandenlang heeft de sociaaldemocratische bondskanselier van Duitsland geweigerd om Taurus-kruisraketten aan de Oekraïners te leveren, uit angst dat de Oekraïners ze op Russisch grondgebied zouden gebruiken en zo hun bondgenoot Duitsland in een openlijke oorlog met Moskou zouden meeslepen. Maar blijft, na de Amerikaanse koerswijziging, ‘het nee van de bondskanselier in de Taurus-kwestie geldig?’ De conservatieve tabloid denkt van niet. ‘Het lijkt logisch dat Duitsland snel zal volgen.’ Der Spiegel blijft echter voorzichtig: ‘Het debat [over het sturen van Taurus-raketten naar Oekraïne] zal in Duitsland waarschijnlijk opnieuw oplaaien.’
De beslissing van de regering-Biden om de Oekraïners toe te staan Amerikaanse raketten te gebruiken om Rusland op zijn grondgebied te treffen is, zoals verwacht, onderwerp van veel commentaar uit Moskou. De meeste officiële commentatoren beperkten zich tot het herhalen van het standpunt van Vladimir Poetin over het onderwerp. Tijdens zijn wekelijkse briefing verwees de woordvoerder van het Kremlin, Dmitri Peskov, journalisten naar de uitleg van de Russische president, die volgens hem afgelopen herfst ’extreem duidelijk’ was. Geciteerd door het populaire dagblad Moskovski Komsomolets, zei Peskov dat het ‘duidelijk was dat de vertrekkende regering in Washington van plan is stappen te ondernemen om olie op het vuur te gooien en een verdere stijging van de spanningen uit te lokken’.
Moskovski Komsomolets wijst ook op de verklaring van Vladimir Poetin in september, toen hij uitlegde dat het Oekraïense leger niet in staat was om deze aanvallen uit te voeren zonder de hulp van specialisten en satellietinformatie uit het Westen. En dat deze aanvallen, als ze zouden plaatsvinden, bijgevolg het onbetwistbare bewijs zouden zijn dat de NAVO rechtstreeks ten strijde trekt tegen Rusland.
Het Russische staatshoofd zei toen dat Rusland ‘passende maatregelen’ zou nemen, maar gaf geen verdere details. In een bericht van het zakelijke nieuwskanaal RBK sprak Vladimir Djabarov, plaatsvervangend voorzitter van de commissie Buitenlandse Zaken van de Federatieraad, het hogerhuis van het Russische parlement, van een ‘ongekende maatregel’, die hij omschreef als ‘een zeer grote stap in de richting van het begin van de Derde Wereldoorlog’.
‘Elke keer als de situatie aan het front een ramp begint te worden voor Oekraïne, wordt er weer een “wonderwapen” tevoorschijn’
Komsomolskaja Pravda bagatelliseert echter de militaire effectiviteit van de ATACMS-raketten, die volgens de krant ‘goed bekend is bij Russische luchtafweersystemen’. ‘Elke keer als de situatie aan het front een ramp begint te worden voor Oekraïne, wordt er weer een “wonderwapen” tevoorschijn gehaald. Dit was het geval met de Himars, de Abrams, de Leopards, de F-16’s. (…) Maar het is niet genoeg om de situatie aan het front radicaal te veranderen.’
Verschillende Oekraïense media, geciteerd door The Kyiv Independent, melden inmiddels dat Oekraïne voor het eerst Amerikaanse ATACMS-raketten op Russisch grondgebied heeft afgevuurd, gericht op een wapendepot. Het Russische ministerie van Defensie heeft dit bevestigd.
De Russische oppositiewebsite Meduza meldde dinsdag dat Vladimir Poetin een decreet had uitgevaardigd om de Russische nucleaire doctrine te wijzigen. Volgens de nieuwe doctrine kan het gebruik van kernwapens gerechtvaardigd zijn als reactie op ‘agressie tegen Rusland en zijn bondgenoten door een niet-nucleaire staat die wordt gesteund door een nucleaire staat’.
The Guardian ziet dit decreet, dat ‘de drempel voor het gebruik van kernwapens verlaagt’, als een ‘waarschuwing aan de Verenigde Staten’. ‘Hoewel Rusland al maanden van plan was om zijn nucleaire doctrine bij te werken, zal de timing van Poetins decreet duidelijk gezien worden als een reactie op het besluit van Joe Biden’, schrijft het Britse dagblad.
Wat betekent het presidentschap van Trump voor Oekraïne?
De Oekraïense president Zelensky zei in een interview dat zaterdag werd uitgezonden door het Oekraïense kanaal Soespilne,en geciteerd door Courrier International, dat hij ‘al het mogelijke’ wilde doen om tegen 2025 met ‘diplomatieke middelen’ een einde te maken aan de oorlog in zijn land. De Oekraïense president gaf toe dat de situatie op het slagveld moeilijk was. ‘De Russische druk en opmars zijn traag maar constant’, zei hij, waarbij hij wees op de verliezen die het Russische leger de afgelopen weken heeft geleden.
De oorlog ‘zal sneller eindigen met het beleid van dit team dat nu het Witte Huis gaat leiden’, zei Zelensky, verwijzend naar de komende Trump-regering. ‘Dit is hun aanpak, hun belofte aan hun samenleving, en het is ook heel belangrijk voor hen’, benadrukte hij.
Zoals The Hill opmerkt, heeft het Russische leger de afgelopen weken vooruitgang geboekt in bepaalde delen van Zuidoost- en Oost-Oekraïne en bereidt het zich voor op een tegenoffensief in de Russische regio Koersk, een gebied waar Kyiv in augustus oprukte. De BBC wijst erop dat de frontlinies van de oorlog grotendeels zijn gestagneerd sinds het langverwachte Oekraïense tegenoffensief in 2023 niet de enorme territoriale winst opleverde waarop het land had gehoopt.
Tijdens hun telefoongesprek na de overwinning van Trump in de Amerikaanse presidentsverkiezingen sprak Zelensky volgens de Britse zender van een ‘constructieve uitwisseling’ met de verkozen president. De Oekraïense leider, die ‘al lange tijd een stormachtige relatie met hem heeft’, ‘zei niet of Donald Trump eisen had gesteld met betrekking tot mogelijke gesprekken met Rusland, maar hij zei wel dat hij niets van hem had gehoord wat in strijd was met het standpunt van Oekraïne’. Donald Trump heeft ‘altijd’ gezegd dat zijn prioriteit ligt bij het beëindigen van de oorlog, die hij ‘een aanslag op de Amerikaanse middelen in de vorm van militaire hulp aan Kyiv’ noemt, schrijft de BBC. In het algemeen hebben Donald Trump en zijn running mate, J.D. Vance, ‘ernstige twijfels geuit over de voortdurende betrokkenheid van de Verenigde Staten bij de Europese Unie’.
‘De nadruk op een diplomatieke oplossing komt tegen de achtergrond van zorgen over een groeiende oorlogsmoeheid’
De Verenigde Staten ‘zijn de grootste wapenleverancier van Oekraïne’, schrijft de BBC. Tussen het begin van de oorlog en eind juni 2024 hebben ze wapens en uitrusting ter waarde van 55,5 miljard dollar geleverd of toegezegd, volgens het Kiel Institute for the World Economy, een Duitse onderzoeksorganisatie. Eerder dit jaar keurde het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden een militair hulppakket van 61 miljard dollar goed. Maar, merkt de BBC op, aan de andere kant van de Atlantische Oceaan lijkt de steun voor het bewapenen van Oekraïne ‘enigszins te zijn afgenomen’ sinds het begin van de oorlog, vooral onder Republikeinse kiezers. ‘De hernieuwde nadruk op een diplomatieke oplossing komt tegen de achtergrond van zorgen over een groeiende oorlogsmoeheid, zowel in Oekraïne als daarbuiten.’ Op vrijdag leverde een telefoongesprek tussen Olaf Scholz en Vladimir Poetin – hun eerste gesprek sinds twee jaar – kritiek op van Zelensky, die de Duitse kanselier ervan beschuldigde een ‘doos van Pandora’ te hebben geopend die alleen maar zou dienen om de inspanningen om de Russische president te isoleren te ondermijnen.
Volgens sommige Oekraïense commentatoren biedt het presidentschap van Trump ook kansen. Zoals Volodymyr Jermolenko, filosoof en activist die wordt geciteerd op de website van de televisiezenderEspresso, opmerkt: ‘Poetin heeft Oekraïne in 2014 en 2022 twee keer aangevallen, toen de Democraten aan de macht waren, omdat hij weet dat de Democraten voorstander zijn van de-escalatie en het verminderen van risico’s. Terwijl Trump degene is die de risico’s wil vergroten.’ Trump heeft een ‘onvoorspelbare, destructieve, amorele’ kant, vervolgt Jermolenko. ’Dus hij zou aansluiting kunnen vinden bij Poetin (zoals Hitler bij Stalin aansluiting vond en andersom), of helemaal niet. Het wordt een conflict tussen twee onvoorspelbare mannen die hun eigen onvoorspelbaarheid als hun grootste kracht zien.’ Het is zelfs mogelijk, erkent Jermolenko, dat Trumps ‘“sterke aanpak” (op termijn) geen compromis met Poetin betekent, maar een tegenaanval, een tegenaanval die de oorlog zal stoppen en Oekraïne veiligheidsgaranties zal geven. (…) En als onze belangen samenvallen, zal de vraag zijn of we een gemeenschappelijke sterke aanpak kunnen vinden met de Republikein en hem ervan kunnen overtuigen dat de strategische verdediging van Oekraïne bijdraagt aan de kracht van de Verenigde Staten.’
In plaats van zich bezig te houden met de overwinning van Donald Trump en de gevolgen die dat zou kunnen hebben voor de oorlog in Oekraïne, wordt er in Europa gediscussieerd over migratie, migratie en nog eens migratie.
Als er één ding is waar de Europese Unie goed in is, is het wel met zichzelf bezig zijn. Dat bleek maar weer eens op de recente top van de 27 staatshoofden en regeringsleiders. Er was ook een gast uitgenodigd die als geen ander kan vertellen welke gevaren Europa bedreigen, namelijk de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. En wat doen die 27? Ze praten over migratie, migratie en nog eens migratie.
De Europese Raadsvoorzitter Charles Michel verwelkomde Zelensky in Brussel met warme woorden: ‘We delen dezelfde waarden, we staan aan jullie kant. We zullen jullie blijven steunen.’ Zelensky mocht zijn ‘overwinningsplan’ presenteren aan de verzamelde staatshoofden en regeringsleiders. Naar verluidt luisterden ze met veel sympathie, maar zonder iets concreets toe te zeggen.
Vervolgens gaf Zelensky een persconferentie waarin hij zijn plan krachtig verdedigde en nog eens waarschuwde voor de Russische dreiging. Daarna vertrok hij weer. Waarna de 27 weer verder dachten over vragen als: hoe komen we van die mensen af die geen recht hebben om in Europa te blijven? Wat vinden we van het voorstel van de Poolse premier Donald Tusk om het asielrecht tijdelijk op te schorten? En kan het onlangs geopende Italiaanse kamp voor migranten in Albanië misschien als voorbeeld dienen?
Ja, er zijn te veel mensen in Europa die geen recht op verblijf hebben en toch niet worden teruggezonden
In het licht van de grootste geopolitieke crisis in Europa sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog lijken deze vragen weinig relevant. Terwijl Zelensky in Brussel meldde dat Noord-Korea volgens inlichtingendiensten voorbereidingen treft om tienduizend soldaten naar Oekraïne te sturen om aan de zijde van bondgenoot Rusland te vechten, debatteren de EU-leiders over ‘repatriëringscentra’ naar het voorbeeld van dat Italiaanse kamp in Albanië, waar onlangs de eerste migranten naartoe werden overgebracht – zestien in totaal.
Deze geopolitieke dwerggroei van de EU heeft zo zijn redenen. In Europa zijn extreemrechtse partijen in opkomst, bijvoorbeeld in Duitsland, Frankrijk en Oostenrijk, of ze zitten al in de regering, zoals in Italië en Nederland. Om deze ontwikkeling af te remmen bespreekt de EU-top juist de kwestie die extreemrechts zo sterk heeft gemaakt: migratie. Op zich is daar niets mis mee, maar doe dat dan door krachtig de hervorming van het gemeenschappelijke Europese asielstelsel (CEAS) te verdedigen, die in het voorjaar na bijna tien jaar van verhitte discussies is aangenomen. Want hoewel deze hervorming verre van perfect is, kan alleen al het bestaan ervan helpen om de broodnodige objectiviteit in het debat aan te brengen.
Ja, er zijn te veel mensen in Europa die geen recht op verblijf hebben en toch niet worden teruggezonden. Ja, dit ondermijnt de legitimiteit van de regeringspartijen. Maar de CEAS bestaat, moet in praktijk worden gebracht en heeft daartoe regeringsleiders nodig die de hervorming op een proactieve manier verdedigen. Dan zou er meer ruimte ontstaan om te praten over wat écht belangrijk is voor de EU: de Russische agressie, die niet enkel gericht is tegen Oekraïne, maar tegen heel Europa.
Is Europa in staat Oekraïne te beschermen? Is de EU bereid dat te doen?
Een debat hierover is des te urgenter omdat de kans bestaat dat Donald Trump op 5 november wordt herkozen als president van de VS. Trump zou Oekraïne weleens verdere steun kunnen ontzeggen, waarna de EU zijn gehavende buurman in zijn eentje zal moeten beschermen.
Vladimir Poetin voert al tweeënhalf jaar een meedogenloze oorlog tegen Oekraïne. In die tijd is er veel hulp voor Oekraïne gekomen uit Europa in de vorm van geld en wapens, en is er bovendien verklaard dat Oekraïne ‘bij ons hoort’. Maar de waarheid is: zonder de VS had Poetin Oekraïne allang verslagen. Feit is ook dat het kleine Finland tot nu toe 3,2 miljard euro aan Oekraïne heeft betaald, meer dan de grote EU-lidstaten Frankrijk, Italië en Spanje. Als de EU het Russische imperialisme als een existentiële bedreiging zou erkennen, zouden Frankrijk, Italië, Spanje en veel andere landen hun hulp naar het Finse niveau tillen.
Is Europa in staat Oekraïne te beschermen? Is de EU bereid dat te doen? Het uiterst zorgwekkende antwoord, op beide vragen, luidt: nee. Daar komt nog eens bij dat Trump, als hij president wordt, behalve de militaire steun aan Oekraïne ook die aan Europa zou kunnen intrekken. Dat leidt tot de vraag of Europa in staat is zichzelf te beschermen. Het overbekende antwoord luidt: nee.
Het was een kleine geruststelling geweest als de EU zich op haar laatste formele top voor de Amerikaanse verkiezingen minder op zichzelf had gericht, en meer op de grote oorlog die op Europese bodem woedt. Want na 5 november dreigt Europa weg te zakken in een grote en gevaarlijke eenzaamheid.
Trump wil zo snel mogelijk een einde aan de oorlog maken
Volodymyr Zelensky is er zeker van dat de oorlog met Rusland onder de regering van Donald Trump ‘eerder zal eindigen’ dan het geval zou zijn geweest als Trump eerder deze maand niet was herkozen als president van de VS. Dat zei hij in een interview met het Oekraïense mediakanaal Soespilne dat op zaterdag 16 november werd gepubliceerd.
De oorlog ’zal sneller eindigen met het beleid van dit team dat nu het Witte Huis gaat leiden’, zei Zelensky, verwijzend naar de toekomstige regering-Trump. ‘Dit is hun aanpak, hun belofte aan hun samenleving, en het is ook heel belangrijk voor hen’, benadrukte hij.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Donald Trump heeft ‘altijd’ gezegd dat het zijn prioriteit was om een einde te maken aan de oorlog, ’die begon met de grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne in februari 2022‘. ‘Hij beschouwt de oorlog als een aanslag op de Amerikaanse middelen die naar Kyiv worden verscheept om militaire hulp te bieden’, meldt de BBC.
Tijdens zijn presidentscampagne verklaarde de Republikeinse kandidaat bij verschillende gelegenheden dat de oorlog in Oekraïne niet zou zijn begonnen als hij in het Witte Huis had gezeten, merkt CNNop. In juli verklaarde hij dat hij het conflict in één dag kon oplossen, zonder echter ‘te specificeren hoe hij dat zou doen’, merkt de Amerikaanse zender op. Meer in het algemeen hebben Donald Trump en zijn running mate J.D. Vance ‘ernstige twijfels geuit over de voortdurende betrokkenheid van de Verenigde Staten bij de Europese Unie’, aldus het nieuwskanaal.
Joe Biden heeft Oekraïne zondag toestemming gegeven om de door de Verenigde Staten geschonken ATACMS-raketten voor de lange afstand te gebruiken. ‘Het besluit van Biden is een grote verandering in het Amerikaanse beleid’, vat The New York Times samen. Zijn keuze ‘verdeelde zijn adviseurs’, aldus het dagblad, terwijl Kyiv al maanden wachtte op het groene licht van Washington. De komst van tienduizend Noord-Koreaanse soldaten aan het front, ‘een verrassingsbeslissing van Rusland’, was voor de Amerikaanse leider de reden om overstag te gaan, aldus The New York Times.
Op deze manier herinnert Joe Biden ‘Amerika en de wereld eraan dat hij nog drieënzestig dagen president is, ook al doet iedereen alsof Trump al aan het bewind is’, schrijft Corriere della Sera. Zijn besluit ondermijnt ook ‘de intenties van Donald Trump om een vredesakkoord te bereiken dat in het voordeel van Rusland uitvalt’, merkt El Mundo op.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘Als Oekraïne erin slaagt om de gebieden die het bezet houdt in de Koersk-regio vast te houden tot 20 januari, de datum van de inauguratie van Trump en de dag die de verkozen president heeft aangekondigd voor rechtstreekse onderhandelingen met Poetin, is de uitgangspositie van het land sterker’, legt de Spaanse krant uit.
Aan de andere kant, merkt de BBC op, nu de Amerikanen groen licht hebben gegeven, zouden de Fransen en Britten op hun beurt de Oekraïners toestemming moeten geven voor het gebruik van Storm Shadow-raketten in vijandelijk gebied. ‘In september waarschuwde Vladimir Poetin dat de NAVO een direct conflict met Rusland zou aangaan als Oekraïne langeafstandsraketten zou gebruiken om Rusland aan te vallen’, aldus het Britse medium. ‘Deze dreigementen gaan nu op de proef gesteld worden.’
Deze drones zijn ontworpen om op vijandelijke doelen te botsen
De Noord-Koreaanse leider ’benadrukte de noodzaak om zo snel mogelijk een massaproductiesysteem te bouwen‘ toen hij donderdag aanwezig was bij een demonstratietest van explosieve drones in een fabriek, meldde het Noord-Koreaanse persbureau KCNA vrijdag. Deze drones, ontworpen om op vijandelijke doelen te botsen, gedragen zich als geleide raketten.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Noord-Korea heeft deze technologieën mogelijk bij Rusland afgekeken, dat ze op zijn beurt waarschijnlijk van Iran heeft overgenomen, terwijl Teheran ervan wordt verdacht er toegang toe te hebben gekregen door ze te hacken of te stelen van Israël. De test van donderdag komt tegen de achtergrond van recente ’berichten over samenwerking‘ tussen Pyongyang en Moskou ’op het gebied van drones‘, aldus NK News, een nieuwswebsite over Noord-Korea.
Zuid-Koreaanse inlichtingendiensten hebben onthuld dat Noord-Koreaanse troepen in Rusland speciale training hadden gekregen in het besturen van drones. De Oekraïense president Volodymyr Zelensky beweerde eerder deze maand dat Pyongyang Noord-Koreanen naar Russische fabrieken voor zelfmoorddrones stuurde om daar te werken.
Noord-Koreaanse militairen zijn begonnen deel te nemen aan operaties in het oosten van Rusland, aldus Vedant Patel, woordvoerder van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken, op dinsdag. ‘Meer dan tienduizend (Noord-Koreaanse) troepen zijn naar het gebied gestuurd en de meesten van hen zijn verhuisd naar de Koersk-regio (grenzend aan Oekraïne), waar ze zijn begonnen deel te nemen aan gevechtsoperaties met Russische troepen‘, zei hij.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Volgens The Kyiv Independent ‘heeft Rusland de afgelopen week zijn troepen verzameld en zich klaarblijkelijk voorbereid op een beslissend offensief in de oblast Koersk‘. Oekraïne verraste Rusland afgelopen augustus toen het een inval deed in deze regio, de eerste op Russisch grondgebied sinds de Tweede Wereldoorlog. Rusland heeft sindsdien zijn militaire contingent versterkt en zijn bombardementen opgevoerd in aanloop naar een aanval op het zuidelijke front.
Gaza en Oekraïne werden de afgelopen tijd beschouwd als testlaboratoria voor digitale oorlogsvoering. De aanval op de portofoons in Libanon laat zien dat de grens tussen cybergeweld en de analoge werkelijkheid voorgoed vervaagd is.
De wereldwijde verbazing was groot toen onlangs enkele honderden piepers en portofoons ontploften in Libanon. De Hezbollah-partij en -milities hadden hun leden daar juist mee willen beschermen tegen aanvallen door de Israëlische geheime diensten, aangezien deze supersimpele radio-ontvangers uit de jaren negentig moeilijker te controleren zijn dan mobiele telefoons. Ze spelen al lang geen rol meer in het digitale leven. Noodartsen gebruiken ze nog wel omdat ze zo betrouwbaar zijn en hun batterijen zo lang meegaan. En snackbars gebruiken ze om afhaalklanten te laten weten dat hun eten klaar is. Er werd van uitgegaan dat deze verouderde technologie in het asymmetrische conflict in het Midden-Oosten het hightecharsenaal van de Israëliërs te slim af zou zijn. Het tegenovergestelde gebeurde. Het was niet alleen een militaire overwinning, maar ook een zeldzame herinnering dat oorlog in de eenentwintigste eeuw niet alleen op het slagveld wordt uitgevochten, maar steeds meer en steeds heftiger in de communicatiekanalen, of die nu analoog of digitaal zijn. Met concrete gevolgen voor de fysieke wereld.
Normaal gesproken valt de cyber- en informatieoorlog in de categorie die politicologen Ling Chen en Miles Evers categoriseren als ‘oorlog zonder buskruit’. Hieronder vallen blokkades en embargo’s, psychologische oorlogsvoering, propaganda en, meer recentelijk, netwerkaanvallen. De exploderende piepers herinneren ons eraan dat deze vorm van oorlogsvoering niet alleen onzichtbare, abstracte gegevensstromen beïnvloedt, maar ook heel direct de materiële wereld. Hier komen twee vormen van oorlogsvoering samen die normaal gesproken weinig raakvlakken hebben. Aan de ene kant de traditionele aanval met de explosieve lading. Aan de andere kant een van de meest geavanceerde operaties op het gebied van cyberoorlogsvoering, want het radionetwerk van de piepers bleek te zijn gehackt. Een gemanipuleerd bericht, dat eruit zou hebben gezien alsof het van het Hezbollah-leiderschap kwam, veroorzaakte de explosie, meldt The New York Times, die regeringsbronnen citeert.
Verschuiving
De massale verschuiving van gevechtshandelingen naar de informatiesfeer begon ongeveer dertig jaar geleden. Toen het internet in de jaren tachtig veranderde in een infrastructuur voor alle gebieden van het openbare en privéleven, werden de aanvallen frequenter en vooral dramatischer.
Hoe afhankelijker de maatschappij werd van communicatiestromen, hoe kwetsbaarder ze werd. Al snel ging het niet meer om kwajongensstreken van excentriekelingen die met hun thuiscomputers de centrale computers van grote organisaties binnendrongen. In het begin klonk het wel grappig. In 1981 haalde de eerste grote hack wereldwijd de krantenkoppen. Een Amerikaanse tiener, die zichzelf Captain Zap noemde, drong binnen in de centrale computers van het telefoonbedrijf AT&T en verzette daar de klokken. De eerste grote internationale hack kwam een paar jaar later. In 1987 slaagden Duitse hackers van de Chaos Computer Club erin om in te breken in de centrale computers van de ruimtevaartorganisatie NASA. Ze richtten geen schade aan.
Ze zagen de figuur van de hacker niet alleen als een bedreiging, maar ook als een potentiële bondgenoot
De politie en geheime diensten waren al lang op de hoogte. Ze zagen de figuur van de hacker niet alleen als een bedreiging, maar ook als een potentiële bondgenoot. Al snel werd de hackergemeenschap verdeeld in white hats en black hats, een verwijzing naar westerns. De witte hoeden werkten voor de diensten, autoriteiten en bedrijven en hielpen om zwakke plekken in het systeem op te sporen en aanvallen af te weren. Degenen met de zwarte hoeden waren anarchisten of hielden zich bezig met spionage, sabotage of chantage, propaganda, opruiing en desinformatie voor vijandelijke diensten. De grenzen waren vaak niet zo duidelijk. Julian Assange, die later de beroemdste hacker in de geschiedenis zou worden met het klokkenluidersplatform Wikileaks, hackte als tiener de telefoonmaatschappij in zijn geboorteland Australië.
De VS waren de eerste die zich voorbereidden op het nieuwe slagveld. De FBI gaf al in het begin van de jaren tachtig toe hackers in dienst te hebben genomen om de nieuwe bedreigingen en methoden het hoofd te bieden. De eerste hoorzittingen voor de Senaat over dit onderwerp vonden plaats in 1983. In de jaren daarna werden wetten aangepast en werden de bevoegdheden van de geheime diensten uitgebreid naar cyberspace. Het onderzoeksinstituut DARPA van het ministerie van Defensie richtte in 1988 een computernoodhulpteam op. Tegenwoordig maken cyberafdelingen deel uit van alle afdelingen van de inlichtingendiensten en de strijdkrachten. De Amerikaanse luchtmacht, bijvoorbeeld, veranderde haar motto in 2005 in: ‘De missie van de Amerikaanse luchtmacht is vliegen en vechten in de lucht, in de ruimte en in de cyberspace.’
De rest van de wereld deed er iets langer over. Duitsland richtte al in 1991 het Federale Bureau voor Informatiebeveiliging op. De eerste uitgebreide beveiligingsstrategie voor de digitale wereld werd echter pas in 2011 gepubliceerd.
Gevorderd
In de rest van de wereld waren de gevechten al ver gevorderd. Een van de eerste gevallen waarin de hackerswereld een fysieke aanval uitvoerde via de communicatienetwerken was in 1996, toen de Israëlische geheime dienst Shin Bet springstof aanbracht in een mobiele telefoon die werd gebruikt door Hamas-bommenmaker Yahya Ayyash in de Gazastrook. Toen een surveillancevliegtuig hem tijdens een telefoongesprek identificeerde, activeerden de agenten de lading.
De tweeledige strategie werd grootscheeps toegepast. In 2010 voerden de Amerikaanse inlichtingendiensten en de Mossad de grootste hybride aanval uit, tot dinsdag 17 september. Agenten gebruikten USB-kaarten om het Stuxnet-computervirus het hermetische netwerk van het Iraanse nucleaire onderzoekscentrum binnen te smokkelen. Eenmaal geactiveerd zorgde het virus ervoor dat de centrifuges in een uraniumverrijkingsfabriek en een kerncentrale op hol sloegen. De schade was gigantisch, evenals het besef dat cyberaanvallen een impact hebben op de echte wereld.
In de afgelopen dertig jaar is de lijst van succesvolle cyberaanvallen uitgegroeid tot een ware encyclopedie. Vaak weten we niet eens waar de aanvallen vandaan komen. Drie jaar geleden werd de Zweedse supermarktketen Coop, en daarmee een van de basisvoorzieningen van het land, dagenlang platgelegd. In hetzelfde jaar saboteerde een cyberaanval de Colonial Pipeline, die Amerika vanuit Texas van brandstof voorziet. Grote delen van het land kwamen stil te liggen.
Oekraïne is een van de grootste testlaboratoria voor hybride oorlogsvoering en digitale wapentechnologieën
In andere gevallen is het heel duidelijk wie de aanvallen uitvoert. China, Noord-Korea en Iran behoren tot de agressiefste spelers op het digitale slagveld. En natuurlijk Rusland, dat Oekraïne sinds 2014 meerdere keren heeft lamgelegd.
Oekraïne is nu op zijn beurt een van de grootste testlaboratoria voor hybride oorlogsvoering en digitale wapentechnologieën. Met de hulp van Amerikaanse en Europese bedrijven hebben de Oekraïense strijdkrachten een informatievoorsprong op het slagveld waarmee ze zich kunnen verdedigen tegen de Russische overmacht. Digitale oorlogsvoering bewijst haar waarde op het conventionele slagveld. Israël maakt daarentegen al jaren gebruik van hybride oorlogsvoering in zijn asymmetrische strijd tegen Hamas. Er zijn niet alleen surveillancenetwerken, maar ook nieuwe AI-toepassingen voor het afstellen van hun luchtaanvallen of AI-drones die autonome aanvallen uitvoeren.
Te vroeg
Dit is precies waarom de pieperaanvallen in Libanon een mijlpaal zijn in deze strategie. Gerichte explosieve aanvallen tegen vijandelijke sleutelfiguren zijn bij Israëlische inlichtingendiensten en troepen al lang een beproefde methode. In augustus nog doodden agenten het hoofd van Hamas in een beveiligd gastenverblijf in Teheran met drie explosieve ladingen. Het is echter nieuw dat deze methode via een communicatienetwerk wordt uitgebreid naar duizenden doelwitten tegelijk.
Het is nog te vroeg om te bedenken wat dit allemaal betekent op de lange termijn. Het asymmetrische tussen een digitale en een fysieke aanval uit zich in de vereiste inspanning. Het is eenvoudig om een virus, propagandagolven of zelfs de ontsteker van een explosieve lading te programmeren en online te verspreiden. Het voorbereiden en plaatsen van dergelijke ladingen is echter ouderwets inlichtingenwerk.
Hoe vaker deze twee strategieën echter samenvallen, hoe gevaarlijker cyberspace wordt in geopolitieke conflicten. Het is geen toeval dat het baanbrekende werk van Nicole Perlroth over cyberoorlogsvoering This Is How They Tell Me the World Ends heet. Dit, zeggen ze, is hoe de wereld zal eindigen. Want zelfs als naties, bedrijven of mensen zich voorbereiden op dergelijke aanvallen, is er zelden tijd om ze af te weren. Dit komt omdat de aanvallers een ‘zero day attack’ op het oog hebben, waarbij het doelwit niet weet wanneer het wordt aangevallen noch kan begrijpen hoe het gebeurt. Dinsdag 17 september was zo’n zero day. Niet alleen voor Hezbollah, maar ook voor de geschiedenis van hybride oorlogsvoering.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
