Tijdens de nu al achttien maanden durende oorlog in Soedan is een derde van de bevolking ontheemd geraakt en is het land in de ergste humanitaire crisis ter wereld beland. Volgens de VN zijn minstens 26 miljoen Soedanezen acuut ondervoed, van wie 8,5 miljoen zich in kritieke toestand bevinden.
Vier maanden na elkaar zijn de twee dochters van Selwa Zakaria gestorven als gevolg van de honger. Een paar uur nadat de jongste was opgenomen in het Al-Shuhada-ziekenhuis in Bahri, ten noorden van de Soedanese hoofdstad Khartoem, overleed ze, anderhalf jaar oud, in de armen van artsen. Haar moeder, die terug is voor een consult, dwaalt als een zombie rond voor de deur van de voedingsafdeling. Haar magere gestalte, gehuld in een blauwe tuniek, lijkt door de overvolle gang te zweven.
Op rijen stoelen zitten mensen met spookachtige lichamen te wachten – botten omwikkeld door een dun laagje huid. Ze bewegen zo langzaam dat het lijkt alsof de tijd stilstaat. Een oude man met een uitgemergeld gezicht houdt zijn handen tegen zijn slapen. Het lijken net gedroogde bladeren, met scherpe nerven, die door een plotselinge beweging uiteengereten zouden kunnen worden. Zijn lippen bewegen, maar uit zijn mond klinkt geen geluid. Voor de dood intreedt, maakt de honger eerst een einde aan de woorden.
Rondom zijn de artsen druk bezig. Ze zijn uitgeput. ‘De patiënten komen hier in kritieke toestand binnen. De kraamafdeling is een ramp. De moeders hebben niets te eten en produceren geen melk meer. Hun baby’s zijn vlak na de geboorte al bijna dood,’ zegt kinderarts Fatima Haroun (27), die naar eigen zeggen ‘nog nooit zo’n ramp heeft gezien’.
Elk kind op haar afdeling is zo licht als een veertje. Een baby van negen maanden wordt op de weegschaal gelegd. ‘Amper 6 kilo. Armomtrek van 7,5 centimeter.’ De veilige grenswaarde ligt op 13,5 centimeter; onder de 11,5 centimeter is het kind in levensgevaar. ‘Het maximum dat we hebben gemeten is 12,5 centimeter,’ zegt de kinderarts bezorgd. Ze heeft een paar pakketten melkpoeder en pindapasta bezorgd gekregen. Ze moet er zuinig mee doen; deze minieme hoeveelheden ‘stellen het probleem alleen maar even uit’ – hooguit een paar dagen.
Slib met meel en water
Een week eerder ontving Haroun een gezin dat bij elke maaltijd wat slib uit de Nijl op het bord verdunde met een beetje meel en water. Ze barstte in tranen uit: ‘Dit is hongersnood van de allerergste soort. Niemand beseft de ernst van de gevallen die hier binnenkomen. En dan hebben we het nog maar over één stadsdeel! Elders zijn hele gebieden van het land ontoegankelijk. Mensen sterven in hun eigen huis. Niemand wil deze realiteit onder ogen zien.’
In september werden er in dit veldhospitaal, de enige openbare voorziening die nog in bedrijf is in Noord-Khartoem, twintig sterfgevallen geregistreerd bij kinderen onder de vijf jaar. Het oorspronkelijke gebouw werd geplunderd en gedeeltelijk in brand gestoken door paramilitairen van de Rapid Support Forces (RSF). Dit leger, onder leiding van generaal Mohammed Hamdan Dagalo, alias ‘Hemedti’, is sinds 15 april 2023 in oorlog met de Soedanese Strijdkrachten (SAF) onder leiding van generaal Abdel Fattah Abdelrahman Al-Burhan. Eind september heroverde het reguliere leger, dat Le Monde toestemming gaf om naar Soedan te reizen, het gebied. Terwijl het ziekenhuis wordt hersteld, zijn alle diensten en het medisch personeel tijdelijk overgebracht naar een gezondheidscentrum met een bespottelijk kleine capaciteit gezien de omvang van de benodigde zorg.
Honger vormt het tweede front in de oorlog in Soedan. Het is een stille strijd die langzaam mensen doodt. ‘Deze hongerdoden zijn het overblijfsel van de oorlog. Onder de huidige omstandigheden is het onmogelijk om een duidelijke balans op te maken. We durven ons niet voor te stellen wat de cijfers zullen zijn als de gevechten op een dag ophouden,’ zegt Hadil Malik El-Hassan, directeur van het Al-Shuhada-ziekenhuis.
‘Nog nooit in de moderne geschiedenis hebben zo veel mensen te maken gehad met honger als nu in Soedan’
Minstens 26 miljoen Soedanezen, meer dan de helft van de bevolking, zijn volgens de Verenigde Naties acuut ondervoed, van wie 8,5 miljoen zich in kritieke toestand bevinden. ‘Nog nooit in de moderne geschiedenis hebben zo veel mensen te maken gehad met honger en hongersnood als nu in Soedan,’ waarschuwden deskundigen in opdracht van de VN-Mensenrechtenraad in oktober. In achttien maanden van oorlog, die ervoor hebben gezorgd dat een derde van de bevolking ontheemd is geraakt, is het land volgens internationale organisaties in de ergste humanitaire crisis ter wereld beland. En toch blijft die crisis nog altijd grotendeels onbekend.
Hulp komt slechts druppelsgewijs binnen. Er is te weinig geld en er zijn veel obstakels. In oktober werd maar 10 procent van de hulpgoederen die in Port Soedan aankwamen uitgedeeld. ‘Een deel van de hulp belandt op de markt. Meel en olie die voor de armen worden uitgedeeld, worden uiteindelijk verkocht. Kun je je dat voorstellen?’ zegt een arts, die alle bestuurslagen beschuldigt van corruptie en daarom anoniem wenst te blijven.
Nauwelijks hulp
De moeite die het kost om toegang te krijgen tot het gebied is niet het enige probleem; verschillende organisaties beschuldigen de strijdende partijen ervan honger als oorlogswapen te gebruiken. In Khartoem passeert bijna geen hulp de frontlinies. Sommigen zien hierin een strategie van de SAF om iedere vorm van steun van de bevolking voor de paramilitairen te ondermijnen, nu mensen in steeds groteren getale de gebieden ontvluchten die onder hun controle staan.
Terwijl de humanitaire situatie in de gebieden die in handen zijn van het leger al alarmerend is, is deze nog slechter in de gebieden die onder controle van de RSF staan. Behalve in Khartoem, het epicentrum van de gevechten, is de honger vooral acuut in Darfur, Gezira en Kordofan. Hele gebieden zijn afgesneden van de rest van de wereld. In Bahri is de wijk Samarab, een kilometer ten zuiden van het Al-Shuhada-ziekenhuis, een sterfhuis in de openlucht geworden. Meer dan honderdvijftig mensen stierven eind oktober in twee weken tijd aan honger en een ‘mysterieuze koorts’ die artsen toeschrijven aan dengue.
Heel af en toe komen er verhalen binnen uit de getroffen buurten die in handen zijn van de RSF. Azza Hussein is net teruggekeerd. Ze woonde al een jaar lang als vluchteling in de door het leger gecontroleerde gebieden en kreeg op 25 oktober een telefoontje: haar moeder, die in RSF-gebied woonde, was overleden. Met gevaar voor eigen leven glipte ze ’s nachts door de frontlinies om haar moeder te kunnen begraven. Maar vooral om de rest van haar familie in veiligheid te brengen. ‘Toen ik aankwam, kon ik ze nauwelijks herkennen, omdat ze zo uitgemergeld waren. Ze waren al bijna dood,’ vertelt ze. Terwijl ze vluchtten, zakte haar vader om de tien meter uitgeput in elkaar.
‘Er is geen eten in Samarab, de soeks zijn leeg en de mensen lijden honger’
In de buurt rouwden alle buren om hun doden. ‘Het was onmogelijk om ze te tellen. Er is geen eten in Samarab, de soeks zijn leeg en de mensen lijden honger. Ze vergiftigen zichzelf met putwater. Eén aanval van diarree kan al dodelijk zijn,’ aldus Hussein, die zegt dat er aan de lopende band begrafenissen waren bij het enige mortuarium in de buurt.
‘Het is een noodsituatie. Mensen kunnen niets meer krijgen. Er moeten humanitaire corridors worden geopend, vooral naar de gebieden die door de RSF worden gecontroleerd,’ zegt ziekenhuisdirecteur Hadil Malik El-Hassan. In het kielzog van de oorlog hebben epidemieën zich razendsnel verspreid. De Wereldgezondheidsorganisatie telde in september in Soedan meer dan 15.000 gevallen van cholera, waarbij 472 mensen overleden. En dat is nog maar een fractie van de ellende.
Plagen
Het land heeft ook te maken met een explosieve toename van malaria, dengue en dysenterie. Normaal gesproken zijn deze ziekten niet dodelijk als ze op tijd worden ontdekt en behandeld. Maar door de langdurige oorlog zijn ze ware plagen geworden, en honger is dan vaak de genadeslag. ‘Door ondervoeding worden deze ziekten mensen al heel snel fataal,’ aldus El-Hassan. Op veel markten zijn geen groenten en fruit meer verkrijgbaar, of ze zijn erg duur. ‘Geen vitaminen, geen ijzer, niets om het lichaam te versterken. Het immuunsysteem van mensen stort dan in,’ zegt ze.
In het hele land hebben de gevechten de landbouwsector lamgelegd. Volgens de Verenigde Naties kon in 2024 bijna 70 procent van de families op het platteland hun akkers niet bewerken. Door de recente slachtpartijen van de RSF in de deelstaat Gezira en de brandstichtingen tijdens de oogsttijd in deze vruchtbare regio, die bekendstaat als de graanschuur van het land, dreigen nog meer Soedanezen in hongersnood te raken.
In Soedan is een totale oorlog aan de gang
Sinds 15 april 2023 wordt Soedan verscheurd door een broederoorlog onder leiding van twee generaals. In achttien maanden tijd hebben de gevechten tussen de Soedanese Strijdkrachten (SAF), onder leiding van generaal Abdel Fattah Abdelrahman Al-Burhan, en de paramilitaire milities van de Rapid Support Forces (RSF), geleid door generaal Mohammed Hamdan Dagalo (beter bekend onder zijn bijnaam ‘Hemedti’) mogelijk meer dan 150.000 burgerslachtoffers gemaakt door bombardementen en slachtpartijen, en talloze sterfgevallen veroorzaakt door honger en ziekte als gevolg van het conflict.
De twee legers hebben alle pogingen tot internationale bemiddeling afgewezen en gekozen voor een totale militaire overwinning op hun tegenstander. In de loop der maanden heeft het conflict zich verspreid over het grootste deel van het land, waardoor talloze gewapende groepen en tienduizenden burgers betrokken zijn geraakt bij een oorlog die door de inmenging van buitenlandse financiers steeds complexer wordt.
Verslaggevers Eliott Brachet en Abdulmonam Eassa van Le Monde trokken zeventien dagen lang door het gedeelte van Soedan dat in handen is van het leger. Vanuit Port Soedan aan de Rode Zee, de enige toegangspoort tot dit land met bijna 49 miljoen inwoners, reisden ze naar hoofdstad Khartoem, door gebieden die net waren heroverd door het regeringsleger.
Ze maken een reeks van acht reportages in dit land, waar de hoop op verandering, die ontstond toen dictator Omar Al-Bashir in 2019 door een revolutie van zijn troon werd gestoten, door de oorlog aan diggelen is geslagen. Deze oorlog wordt momenteel beschouwd als de ernstigste humanitaire crisis ter wereld.
De catastrofale economische situatie wordt nog verergerd door het feit dat miljoenen mensen door de oorlog geen inkomen hebben. Tegelijkertijd stijgt de inflatie explosief. Doordat de overheidsdiensten zijn ingestort, zijn miljoenen burgers nu afhankelijk van de takaya’s, buurtkantines die elke dag duizenden gratis maaltijden uitdelen – het enige vangnet voor de armste gezinnen.
Dit soort initiatieven worden vaak georganiseerd door burgernetwerken die via onlinecampagnes donaties inzamelen bij de Soedanese diaspora. Deze groepen vrijwilligers, politieke activisten, artsen en maatschappelijk werkers zijn vaak afkomstig uit de verzetscomités die in 2019 een cruciale rol speelden in de vreedzame revolutie tegen het regime van Omar al-Bashir, en twee jaar later tegen de staatsgrepen van Al-Burhan en Hemedti, die nu met elkaar in gevecht zijn.
Buurtbewoners
Het is zeven uur ’s ochtends in de wijk Thawra in Omdurman, een stad vlak naast Khartoem. Onder het gerinkel van metalen schalen worden de rijen steeds langer. Zo’n honderd mensen wachten op de hoek van de straat. Elke dag wordt hier dezelfde maaltijd geserveerd: grote ketels met bonen voor het ontbijt en linzen voor de lunch. Er worden voedselbonnen uitgedeeld.
Elk gezin, ongeacht het aantal leden, krijgt evenveel. ‘We verdunnen het eten met water en voegen er broodkruimels aan toe,’ zegt Manal Hamil, een lerares die onderdak biedt aan meer dan dertig familieleden die door de oorlog ontheemd zijn geraakt. Naast haar staan weduwen te wachten. Sommigen moeten meer dan zes kinderen onderhouden. Elk van hen krijgt drie lepels van de stoofpot.
De keuken wordt gerund door een groep buurtbewoners. Voor de oorlog waren ze advocaat, metselaar of winkelier. Allemaal zijn ze hun baan kwijtgeraakt. Elke ochtend staan de vrijwilligers nog voordat de zon opkomt op hun post. Ze moeten water halen en hout verzamelen voor de kooktoestellen op straat. Een paar honderd meter verderop klinkt een explosie, maar het uitdelen gaat door. ‘Is oorlog echt gevaarlijker dan honger?’ vraagt een onverstoorbare Mohammed Omar zich hardop af. ‘Honger is een sluipmoordenaar. Hij kent geen genade. Hij doodt beetje bij beetje,’ zegt deze voormalige scheidsrechter uit de nationale competitie, die nu is omgeschoold tot kok.
Door de inflatie en door de omvang van de crisis komt er steeds minder geld bij dit soort buurtkeukens terecht
De beheerder van de keuken, Tarek Abu Zaïd, raakte in 2023 ernstig gewond door artillerievuur toen hij voorbijgangers wilde redden die door granaten waren geraakt. Het kostte hem zijn rechterbeen, dat enkele dagen later werd geamputeerd. ‘Ik had dood moeten zijn,’ zegt de 58-jarige voormalige makelaar. Tijdens de vier dagen die hij in het ziekenhuis doorbracht, kwam het werk in de kantine stil te liggen. ‘Dat kon ik niet accepteren. Zo veel mensen zijn ervan afhankelijk. Dus heb ik gevochten en ben ik teruggekomen,’ aldus de man die als door een wonder overleefde.
Abu Zaïd brengt zijn tijd voornamelijk door aan de telefoon. De door hem opgezette kantine zou niet functioneren zonder de steun van donateurs. Maar door de inflatie en door de omvang van de crisis komt er steeds minder geld bij dit soort buurtkeukens terecht. Tientallen takaya’s in het hele land hebben hun deuren moeten sluiten. ‘De rest staat steeds meer onder druk. Mensen hebben geen andere optie, anders gaan ze dood,’ zegt hij.
In 2024 stonden de organisatoren van de kantines op de shortlist voor de Nobelprijs voor de Vrede. Maar daar loopt niemand mee te pronken. Voor hen is deze solidariteit, die ze nafeer noemen, geworteld in de Soedanese cultuur. ‘Het is oorlog en wij vechten ook. Maar dan op een ander slagveld,’ zegt Mohammed Omar. Soldaten in een schaduwleger, helden zonder uniform aan wie geen medailles worden uitgereikt.
