Zelfs als Poetin erin slaagt een militaire overwinning te behalen op Oekraïne, zal het hem niet lukken het nationale zelfbewustzijn van de Oekraïners te vernietigen, stellen deze politicologen. Met zijn acties van de afgelopen jaren heeft hij het Oekraïense nationalisme alleen maar aangewakkerd.
Noot: Dit artikel werd geschreven en gepubliceerd vóór de Russiche aanval op Oekraïne
Keuze uit het archief
Dit weekend is het drie jaar geleden dat Rusland buurland Oekraïne binnenviel en een oorlog ontketende. Er lijkt voorlopig nog geen einde aan de oorlog te komen, ook niet nu de VS en Rusland afgelopen week hebben onderhandeld over de voorwaarden voor een vredesakkoord.
In dit opiniestuk van Foreign Affairs, dat een week voor de invasie gepubliceerd werd, wordt uitgelegd wat Poetins visie op Oekraïne is en hoe al zijn acties om het land naar Rusland toe te trekken alleen maar averechts werken. Dat geldt ook voor de oorlog.
De Russische president Vladimir Poetin heeft nooit onder stoelen of banken gestoken hoe hij aankijkt tegen Oekraïne, het land dat hij dreigt binnen te vallen. Op de NAVO-top van 2008 in de Roemeense hoofdstad Boekarest zei hij tegen voormalig Amerikaanse president George W. Bush dat de voormalige Sovjetstaat ‘niet eens een land’ is. Poetin heeft de overtuiging dat Oekraïners en Russen één volk zijn. Daaruit volgt dat de Oekraïners niet kunnen weigeren deel uit te maken van Rusland en dat elk ‘anti-Russisch’ sentiment in Oekraïne wel het resultaat moet zijn van westerse inmenging, in plaats van een uiting van de voorkeuren van de Oekraïners. Poetin gebruikte dit argument om vreedzame politieke bijeenkomsten in Oekraïne af te schilderen als door het buitenland georkestreerde inmenging. Hij verwerpt ook peilingen waaruit blijkt dat Oekraïners de voorkeur geven aan toetreding tot de Europese Unie en de NAVO boven lidmaatschap van door Rusland geleide politieke en economische organisaties.
De weigering van Poetin om Oekraïne als een onafhankelijk land te beschouwen, ondermijnt eerder zijn doelstellingen op het gebied van buitenlands beleid dan dat het die dichterbij brengt. Als hij de binnenlandse politiek van Oekraïne serieus had genomen, had de huidige crisis kunnen worden vermeden. Zelfs nadat de pro-Russische Oekraïense president Viktor Janoekovitsj in 2014 door een volksopstand was verdreven, had Poetin de Russische invloed kunnen handhaven en Oekraïne van de NAVO kunnen weghouden, als hij het democratische proces in zijn westelijke buurland maar ongestoord had laten gaan. Na dertig jaar onafhankelijkheid gaat de geest van de Oekraïense nationale identiteit en soevereiniteit niet meer terug in de fles, hoe hard Poetin zijn best ook doet.
Maar het Kremlin is niet de enige die te weinig aandacht besteedt aan de realiteiten van de Oekraïense binnenlandse politiek. Als Washington en Europese bondgenoten de huidige impasse willen doorbreken en een soortgelijke patstelling in de toekomst willen voorkomen, zullen ook zij beter inzicht moeten hebben in wat de gewone Oekraïners willen.
Een zelf gecreëerd probleem
Na 1991, toen Oekraïne zich onafhankelijk verklaarde van de Sovjet-Unie, zorgde regionale verdeeldheid ervoor dat een pro-Russisch electoraat in het oosten en zuiden van het land ontstond. Sindsdien waren pro-Russische en pro-westerse politici afwisselend aan de macht. In 2010 versloeg de pro-Russische kandidaat Janoekovitsj zijn pro-westerse opponent in eerlijke verkiezingen, nadat hij vijf jaar eerder van diezelfde kandidaat had verloren.
Janoekovitsj weigerde drie jaar later een handelsakkoord met de EU te ondertekenen, onder druk van Rusland. Oekraïners die voor sterkere banden met Europa waren, gingen daarom de straat op. Op het Maidan Nezalezjnosti (Onafhankelijkheidsplein) in Kyiv vielen in februari 2014 tientallen doden na botsingen tussen regeringstroepen en betogers. Het parlement stuurde Janoekovitsj weg en pro-Europese politici namen de macht over. Oekraïense pro-Russische elites begonnen echter al snel te onderhandelen met de nieuwe regering. Zij wisten invloed te behouden op het nationale beleid omdat pro-Russische groepen in het zuiden en oosten vonden dat hun wensen niet konden worden genegeerd. Een pro-Russische politieke kandidaat zou daarom bij volgende verkiezingen een goede kans hebben gehad om opnieuw aan de macht te komen, net als in 2010.
Maar Poetin wachtte niet op het democratische proces. In plaats daarvan annexeerde hij de Krim en steunde hij een opstand in de Donbas-regio in Oost-Oekraïne. Die Russische agressie zorgde niet zozeer voor meer verdeeldheid in Oekraïne, maar vergrootte veeleer de steun voor onafhankelijkheid van Oekraïne en voor pro-Europese gezindheid. Door de Russische invasie veranderde de Oekraïense electorale situatie fundamenteel: zo’n twaalf procent van de overwegend pro-Russische kiezers op de Krim en in de bezette Donbas-regio was nu uitgesloten van deelname aan de Oekraïense verkiezingen. En het Russische militaire ingrijpen ondermijnde het aanzien van Rusland in Oekraïne: vóór 2014 was minder dan 25 procent van de Oekraïense bevolking voorstander van het NAVO-lidmaatschap; in december 2021 was dat 58 procent.
De Russische vastberadenheid om de soevereiniteit van Oekraïne te beknotten, zette Zelensky ertoe aan om zijn standpunt te verharden
Het agressieve beleid van Poetin verminderde de bereidheid van de Oekraïense president Volodymyr Zelensky om compromissen te sluiten met Rusland, en dat terwijl hij bij de verkiezingen van 2019 nog werd beschouwd als de centristische, meer pro-Russische kandidaat. Door pro-Russische tv-zenders in bezit van oligarchen uit de ether te halen, probeerde Zelensky de invloed van Rusland op Oekraïne te verminderen. Dat was iets waar zijn meer nationalistische voorganger, Petro Porosjenko, zich verre van had gehouden. De Russische vastberadenheid om de soevereiniteit van Oekraïne te beknotten, zette Zelensky er ook toe aan om zijn standpunt te verharden in de onderhandelingen die een einde moesten maken aan de oorlog in de Donbas. Rusland drong aan op een grondwettelijk gewaarborgde ‘speciale status’ voor deze regio, waardoor het de facto Russische leiderschap feitelijk een vetorecht zou krijgen over het binnen- en buitenlandse beleid van Oekraïne. Tijdens de verkiezingscampagne had Zelensky nog gezegd dat hij hoopte op een overeenkomst met Poetin. Maar toen hij eenmaal in functie was, zorgde de onverzettelijkheid van Poetin ervoor dat hij, zoals een Russische toponderhandelaar over Donbas het verwoordde, ‘niet anders’ was dan de vorige ‘nationalistische’ president, Petro Porosjenko.
De Russische onwil om de Oekraïense nationale identiteit te erkennen heeft in de voormalige Sovjetstaat de vrees aangewakkerd dat het land volledig in de invloedssfeer van Rusland terecht zal komen. Oekraïense burgers weten dat de afsplitsing van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk van Moskou – die in 2018 begon en de woede van het Kremlin wekte – ongedaan zou kunnen worden gemaakt. Het taalbeleid zou drastisch kunnen verschuiven in de richting van minder Oekraïens en meer Russisch. Rusland zou Oekraïne onder druk kunnen zetten om het onderwijs aan schoolkinderen aan te passen over de Holodomor, de hongersnood die door de Sovjetregering van Jozef Stalin werd veroorzaakt en die miljoenen Oekraïners het leven kostte. Invloedrijke Russen zouden de pogingen van de Oekraïense president kunnen dwarsbomen om netwerken van oligarchen te onthullen. De inspanningen – met behulp van Europese bondgenoten – om in Oekraïne een onafhankelijke rechterlijke macht tot stand te brengen, zouden door Poetin kunnen worden gedwarsboomd, omdat hij vreest dat de vestiging van een rechtsstaat in zijn buurland weerklank zou kunnen vinden in Rusland.
Verzet
Verdere Russische pogingen om Oekraïne af te knijpen zullen tot meer anti-Russische sentimenten in het land leiden. Maar in plaats van de eigen misrekeningen en verkeerde percepties over Oekraïne te onderzoeken, gaat Rusland door met het beschuldigen van het Westen en het wegwuiven van de Oekraïense houding. Als Rusland binnenvalt, zal het te maken krijgen met wijdverbreid en aanhoudend verzet, niet alleen van het Oekraïense leger, dat het zal afleggen tegen de Russische militaire overmacht, maar ook van gewone mensen in alle regio’s van het land. In een recente opiniepeiling verklaarde 50 procent van de Oekraïners zich te zullen verzetten tegen de Russische agressie; 33 procent zei dit te zullen doen met wapens en nog eens 22 procent met niet-militaire middelen.
Zolang het Westen de Russische agressie veroordeelt en sancties oplegt en de Russische aanspraken op Oekraïne afwijst, zal het huidige leiderschap in Kyiv aan steun winnen en de bevolking zich rond de regering scharen tegenover het wapengekletter van Moskou. En mocht de regering-Zelensky bezwijken onder protesten na een militaire nederlaag, dan zou haar opvolger naar alle waarschijnlijkheid nog vastberadener zijn om de Oekraïense onafhankelijkheid te waarborgen. Een Russische marionettenregering daarentegen zou elk greintje legitimiteit ontberen en zou alleen kunnen regeren met de volle kracht van het Russische wapenarsenaal achter zich, wat een volledige en voortdurende Russische bezetting van Oekraïne zou vereisen.
De kracht van Oekraïne ligt in het feit dat het een pluralistisch alternatief is voor Russisch autoritarisme
Rusland is niet gedoemd om een wannabe imperialistische macht te zijn, die zijn buren wil overheersen. En het is een vergissing om Poetins opvattingen over Oekraïne en de betrekkingen van Rusland met het Westen gelijk te stellen aan de voorkeuren van de Russische samenleving. Vooralsnog heeft Poetins autoritaire bewind de parlementaire oppositie verwoest en tegenstanders in de samenleving tot ballingschap gedreven of gevangengezet, wat hem de ruimte geeft om unilateraal op te treden. Maar zelfs in dit zeer repressieve klimaat hebben duizenden Russen, waaronder voormalige militaire functionarissen, Poetin opgeroepen Oekraïne niet aan te vallen. Hij zou naar hen moeten luisteren: paradoxaal genoeg is het laten begaan van Oekraïne de beste manier om het land dichter bij Rusland te brengen.
De Oekraïense leiders moeten ondertussen duidelijk onderscheid maken tussen enerzijds het beschermen van hun onafhankelijkheid tegen de acute militaire dreiging en anderzijds het uitsluiten van elke mogelijkheid om in de toekomst een coöperatieve relatie met Rusland aan te gaan. De democratische rechten van Oekraïense burgers die de voorkeur geven aan een nauwere band met Rusland, moeten met zorg worden gewaarborgd. De kracht van Oekraïne ligt in het feit dat het een pluralistisch alternatief is voor Russisch autoritarisme. Door de democratie te versterken en te verdiepen, ontneemt Oekraïne Poetin de kans om het land in een ‘klein Rusland’ te veranderen.
Terwijl de diplomatieke inspanningen voortgaan om de spanningen te verminderen, moeten Oekraïne en zijn bondgenoten hun aandacht niet richten op uitbreiding van de NAVO. In plaats daarvan zou diplomatie Rusland duidelijk moeten maken dat zijn belangen op langere termijn beter gediend zijn door een samenwerkingsrelatie aan te gaan met een op Europa gericht, onafhankelijk Oekraïne.
Hopelijk is er geen oorlog voor nodig om het Kremlin te laten inzien dat het Oekraïne weliswaar kan beïnvloeden maar niet kan beheersen, noch dat het de tijd met geweld kan terugdraaien.
