VN moet oorlogstribunaal oprichten, aldus Zelensky
In een vooraf opgenomen toespraak tot de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York zei Volodymyr Zelensky woensdag dat Rusland een ‘passende straf moet krijgen’ voor de invasie van Oekraïne, meldt BBC. De Oekraïense president sprak nadat de Russische president Vladimir Poetin eerder op woensdag de mobilisatie van 300.000 reservisten aankondigde, ‘een besluit dat tot zeldzame protesten in de straten van Rusland leidde’, aldus de Britse zender.
Zelensky riep op tot de oprichting van een speciaal oorlogstribunaal, beschreef de vermeende oorlogsmisdaden van Rusland en schetste een ’formule’ voor vrede – meer militaire steun voor Kyiv en de bereidheid Moskou op het wereldtoneel te straffen. ‘Zijn toespraak kreeg een staande ovatie van veel deelnemers aan de sessie’, aldus het artikel.
Geopolitieke spanningen zorgen voor stijgende dollarkoers
De Amerikaanse munt bereikte woensdag ’een nieuw hoogtepunt’ nadat Vladimir Poetin de mobilisatie van 300.000 reservisten aankondigde, schrijft CNN. De toespraak van de Russische president ‘stuurde de dollar 0,4 procent omhoog ten opzichte van een handvol belangrijke valuta, het hoogste niveau sinds 2002’. Beleggers zoeken in tijden van geopolitieke spanningen vaak een veilige haven in Amerikaanse dollaractiva.
De olieprijzen zijn ook gestegen, aldus het netwerk. ‘Futures op Brentolie, de wereldwijde benchmark, namen met 2,5 procent toe tot net onder 93 dollar per vat.’ De euro daalde aanvankelijk met 0,7 procent tot 98 cent ten opzichte van de Amerikaanse dollar, maar is inmiddels weer gestegen.
Vladimir Poetin heeft woensdagochtend tijdens een televisietoespraak een ‘gedeeltelijke’ militaire mobilisatie in Rusland afgekondigd, bericht The Moscow Times. ‘De mobilisatiemaatregelen beginnen vandaag, 21 september,’ zei de Russische president. ‘Alleen reservisten zullen worden opgeroepen voor militaire dienst, in de eerste plaats zij die in de gelederen van de strijdkrachten hebben gediend,’ verklaarde Poetin in de vooraf opgenomen videotoespraak.
‘We doden, doden en doden, en de tijd is gekomen: we zijn in oorlog met het collectieve Westen’
Poetin rechtvaardigde het besluit door de felle gevechten te beschrijven om de Donbas-regio in Oost-Oekraïne en door te beweren dat het Westen Oekraïne onder druk zet om Russisch grondgebied aan te vallen. ‘In Washington, Londen en Brussel zetten ze Kyiv rechtstreeks onder druk om de militaire actie naar ons grondgebied te verplaatsen (…) ze praten over hoe alle beschikbare middelen moeten worden gebruikt om Rusland op het slagveld te vernietigen met het daaruit voortvloeiende verlies van politieke, economische, culturele en alle soorten soevereiniteit en de totale plundering van ons land,’ verklaarde de Russische president.
In een televisietoespraak enkele minuten nadat Poetin was uitgesproken, zei Russisch minister van Defensie Sergej Sjojgoe dat 300.000 Russische reservisten zullen worden opgeroepen voor militaire dienst als onderdeel van de ’gedeeltelijke’ mobilisatie. Sjojgoe zei later: ‘We doden, doden en doden, en de tijd is gekomen: we zijn in oorlog met het collectieve Westen.’
De wereld is ‘één misverstand, één misrekening, verwijderd van nucleaire vernietiging’. Deze uitspraak deed António Guterres maandag bij de opening van een conferentie over het Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens bij de VN. De secretaris-generaal van de internationale organisatie wees op de risico’s van de crises in het Midden-Oosten, op het Koreaanse schiereiland en in Oekraïne, zo meldt The New York Times.
De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Anthony Blinken, uitte tijdens de conferentie kritiek op Rusland, dat zich in zijn ogen schuldig maakt aan ’gevaarlijke en roekeloze nucleaire intimidatie’. Verder was hij kritisch over de opstelling van Noord-Korea en Iran. Vladimir Poetin zei op zijn beurt in een boodschap dat ’er geen winnaar kan zijn in een nucleaire oorlog en dat zo’n oorlog nooit zou mogen plaatsvinden’.
Het dodelijke geweld waarmee in januari een protest in Kazachstan werd neergeslagen, was een oefening voor de invasie van Oekraïne de maand daarop. ‘Poetin moest de onrust in Kazachstan uit de weg hebben vóór Oekraïne.’
Een benauwende mistroostigheid vult het luxeappartement aan de rand van Almaty in Kazachstan. Taxichauffeur Aidos Meldechan kreeg het in januari door de Kazachse autoriteiten toegewezen nadat zijn vierjarige dochter door een sluipschutter was doodgeschoten. In ruil daarvoor wilden ze zijn stilzwijgen.
Aykorkem, de dochter van Meldechan, is een van de ongeveer tweehonderdvijftig mensen die zijn omgekomen in wat activisten een mislukte revolutie hebben genoemd. De onrust, de grootste in de dertigjarige post-Sovjetgeschiedenis van Kazachstan, stelde de Russische president Vladimir Poetin in staat om zijn elitecommando’s te testen met het oog op de geplande missie om zes weken later Kyiv in te nemen.
Toen The New Statesman bij zijn appartement arriveerde, was Meldechan nerveus uit het raam aan het turen. Meteen nadat hij ons met een knik begroette, ging zijn telefoon. ‘Dat ging over jou,’ zei Meldechan na afloop. ‘Ze hebben overal spionnen. De aanklager zei dat ik niet met de Engelse journalist mocht praten, maar het kan me niet schelen.’
Protesten
In het opstandige westelijke deel van het land ontstond op 2 januari onrust nadat de regering de maximumprijs voor lpg had geschrapt en de brandstofprijs verdubbelde. Binnen enkele dagen leidden haat tegen de hebzuchtige Kazachse elite, belichaamd door de voormalige president Noersoeltan Nazarbajev, woede over het gebrek aan politiek pluralisme en frustratie over economische stagnatie tot protesten in het hele land.
In bijna elke grote stad gingen duizenden mensen de straat op. De protesten verliepen overwegend vreedzaam, hoewel er ook gevechten met de politie plaatsvonden. Maar rond 5 januari leek het alsof er in Kazachstan een revolutie aan de gang was.
‘Het was opmerkelijk,’ zegt een Europese diplomaat in Nur-Sultan, de hoofdstad van Kazachstan. ‘Het was er ineens en ontwikkelde zich snel.’
Dit was het moment waarop troepen die loyaal waren aan Nazarbajev een couppoging ondernamen en een machtsstrijd binnen de elite ontketenden, die Poetin in staat stelde zich aan Kazachstan op te dringen en zijn bondgenoot, de Kazachse president Kassim-Zjomart Tokajev, te steunen. Nazarbajev had Tokajev in 2019 gekozen als zijn opvolger, maar de betrekkingen tussen de twee mannen waren bekoeld.
‘Toen de Russische soldaten verschenen, zag ik dat als een bezetting’
Volgens in Kazachstan gevestigde politieke waarnemers was de strategie voor de couppoging tweeledig. Het topkader van de Kazachse veiligheidsdiensten daagde het gezag van Tokajev uit en probeerde de machthebbers over te halen hun macht op te geven, terwijl ingehuurde criminelen in Almaty ondertussen regeringsgebouwen aanvielen en winkels plunderden om de bevolking te tonen dat Tokajev de controle kwijt was. Tijdens het geweld op 5 januari werden verscheidene politieagenten gedood, voornamelijk in Almaty. En dus kwam het Kremlin in actie.
In de vroege uren van 6 januari stuurde Poetin tweeduizend Russische commando’s naar Kazachstan om de orde te herstellen. Ze werden ingezet onder de paraplu van het CSTO, het Collectieve Veiligheidsverdrag. Dat is een door het Kremlin geleide militaire alliantie van voormalige Sovjetstaten die nooit eerder was ingezet.
De Russische actie was een schok voor de Kazachen en herinnerde hen eraan dat het Kremlin nog steeds controle over hen kon uitoefenen. ‘Toen de Russische soldaten verschenen, zag ik dat als een bezetting,’ zegt Dinara Jegeoebajeva, een gepensioneerde televisienieuwslezer die interviews en analyses over de onrust via haar Instagramkanaal verspreidde. ‘Ik moest iets ondernemen.’
‘Poetin moest de onrust in Kazachstan uit de weg hebben vóór Oekraïne’
Het officiële verhaal is dat Tokajev de CSTO om hulp vroeg, maar sommige analisten zeggen dat Poetin, met de geplande invasie van Oekraïne in zijn achterhoofd, Tokajev gebeld heeft met de mededeling dat hij Russische soldaten naar Kazachstan zou sturen. ‘Hij moest de onrust in Kazachstan uit de weg hebben vóór Oekraïne, en dit was zijn manier om dat te bereiken,’ aldus een analist in Nur-Sultan.
De – voornamelijk Russische – CSTO-soldaten hadden als taak om luchthavens en andere strategische installaties te bewaken, maar hun nadrukkelijk op televisie getoonde aankomst in de vroege uren van 6 januari vormde een belangrijk machtsvertoon voor Tokajev, die het Nazarbajev-gezinde hoofd van de veiligheidsdiensten van Kazachstan liet arresteren.
De inzet van Russische commando’s gaf het nu loyale Kazachse leger de ruimte om Almaty binnen te trekken, waar volgens Tokajev ‘twintigduizend terroristen’ probeerden de regering omver te werpen. Hij gaf bevel om met scherp te schieten, sneed telefoon- en internetverbindingen af en sloot de grenzen.
Psychologisch effect
Volgens een analist heeft de succesvolle inzet van de Russische commando’s grote invloed gehad op Poetin planning voor de invasie in Oekraïne. ‘Hij zag het psychologische effect van de aanwezigheid van Russische commando’s in Kazachstan en was van mening dat in Oekraïne een vergelijkbaar effect zou optreden,’ aldus de Kazachse analist.
Het monument voor de Onafhankelijkheid staat centraal op het Plein van de Republiek in Almaty, de voormalige hoofdstad van Kazachstan. Het is een symbool van het Kazachse nationalisme, maar de sokkel is nu beschadigd door de inslag van kogels. Onbekende schutters schoten hier op 6 januari, vlak na zonsondergang, op vreedzame demonstranten die daardoor de dood vonden.
De Kazachse regering heeft gezegd dat die schietpartij onderzocht moet worden, hoewel er geen zogenaamde terroristen werden gesignaleerd en het gebied op dat moment onder toezicht van soldaten zou hebben gestaan.
Ooggetuigen vertelden The New Statesman dat ze soldaten burgers zagen neerschieten
Op 7 januari had het Kazachse leger de controle over Almaty herwonnen. Antiregeringsdemonstranten waren uit de straten verdreven en er was een avondklok ingesteld, maar sommige mensen gingen op zoek naar winkels in de hoop dat ze misschien nog open waren. Aykorkem reed die avond met haar achttienjarige broer en oudere zus door de stad. In de buurt van het Plein van de Republiek werd hun auto beschoten. Ooggetuigen vertelden The New Statesman dat ze soldaten burgers zagen neerschieten zonder dat die vooraf waren gewaarschuwd.
In de daaropvolgende week drongen politieagenten met zwarte bivakmutsen de ziekenhuizen van Almaty binnen. Ze sleepten honderden gewonden mee naar politiebureaus, waar ze werden gemarteld. Ten minste zes van hen stierven in hechtenis.
In een interview beschuldigde de Kazachse viceminister van Buitenlandse Zaken, Roman Vassilenko, criminele elementen binnen de politie van het martelen van de demonstranten. Hij kondigde aan dat de regering een onderzoek zou instellen.‘Het is een zeer ernstige situatie,’ zei hij. ‘Er lopen 243 onderzoeken naar marteling.’ Hij ontkende ook dat Poetin Tokajev had verteld dat hij zijn commando’s naar Kazachstan zou sturen.
Waarschuwing
Voor Dimasj Alzjanov, een Kazachse politiek analist, laat het mislukken van de protesten in januari zien dat het zinloos is om in opstand te komen tegen kleptocratische regimes die door Poetin worden gesteund. De schietpartijen en de systematische martelingen, zegt hij, waren waarschuwingen aan het adres van gewone Kazachen om zich gedeisd te houden. ‘Je moet Rusland, Kazachstan en Belarus zien als één geheel en niet afzonderlijk,’ zegt hij. ‘Dit is de directe erfenis van het post-Sovjettijdperk.’
West-Europese ambassades hebben zich intussen over het algemeen achter Tokajev geschaard en willen hem belonen voor zijn neutrale houding ten opzichte van de Russische inval in Oekraïne en zijn herhaaldelijke belofte om Kazachstan naar een democratischer toekomst te leiden.
Andere diplomaten zijn sceptischer en zeggen dat de 69-jarige Tokajev een continuering van het Nazarbajev-tijdperk is. Sinds de onlusten heeft hij Nazarbajevs familie toegestaan hun belangrijkste economische bezittingen, waaronder de grootste bank van Kazachstan, te behouden. Wel zijn hun politieke macht en invloed binnen de Kazachse veiligheidsdiensten ingeperkt.
‘Het opvolgingsproject van Nazarbajev heeft niet gewerkt’
Nazarbajev is een ijdele man, die zich bezighoudt met zijn erfenis. Hij regeerde Kazachstan sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 en noemt zichzelf Elbasy, ofwel ‘Vader van de Natie’. Toen hij in 2019 stopte als president, veranderde hij de naam van de hoofdstad in die van zichzelf, en in een gedenkwaardig interview vorig jaar lepelde hij zijn successen als Kazachse leider op aan een enthousiaste jonge tv-interviewer, aan wie hij ook zijn nogal houterige golfswing met vergulde driver liet zien.
Ondanks zijn aftreden als president heeft Nazarbajev geprobeerd de controle over Kazachstan te behouden door zowel onschendbaarheid voor vervolging als het voorzitterschap van de zo belangrijke Nationale Veiligheidsraad te verankeren in de grondwet. Dat was zijn oplossing voor het opvolgingsprobleem waarmee leiders van kleptocratische Sovjetregimes worden geconfronteerd als ze de macht willen overdragen zonder aan rijkdom en invloed in te boeten.
Maar sinds de onlusten in januari ligt dit alles overhoop. Nazarbajev verblijft in Nur-Sultan en fungeert binnen het systeem, maar nu als gemarginaliseerde figuur. ‘Het opvolgingsproject van Nazarbajev heeft niet gewerkt,’ zegt een diplomaat. ‘Leiders in de voormalige Sovjet-regio dachten dat hij misschien een oplossing had gevonden. Maar ze zullen nog verder moeten nadenken.’ Het is een les die Poetin, die bijna zeventig is en sinds 1999 aan het hoofd staat van de Russische politiek, waarschijnlijk niet zal zijn ontgaan.
Muurschildering
In zijn appartement scrolt Meldechan door foto’s op zijn mobiele telefoon. Ze tonen een zwarte auto met kogelgaten in de voorkant, beide zijkanten en de achterkant. Een van de kogels raakte Aykorkem in het hoofd. ‘In Kazachstan heb je geen rechten,’ zegt hij, en hij vertelt dat hij van plan was om de dag erna het land te ontvluchten.
Vervolgens loopt Meldechan door naar zijn slaapkamer, waar hij voorzichtig een kast opent. Daarin hangen de jurken van Aykorkem netjes op een rij, eronder een paar kleine sportschoenen.
Het overlijden van Aykorkem kreeg grote bekendheid in Almaty en als eerbetoon werd haar afbeelding op de zijkant van een klein elektriciteitsgebouw geschilderd, dat eigendom is van een staatsbedrijf. Om ‘veiligheidsredenen’ werd het begin juni door werklieden overgeschilderd.
‘Dat is onzin,’ zegt Meldekhan. ‘Ik had niets met die muurschildering te maken, maar ik kon het niet geloven. Ze willen niet eens dat er een herinnering aan haar blijft bestaan. Aan mijn kleine meisje.’
Widodo: ‘Stel voedsel en kunstmest vrij van sancties’
Volgens de Indonesische president Joko Widodo is Vladimir Poetin bereid de zeeroute te openen voor de export van tarwe uit Oekraïne. Widodo ontmoette de Russische president donderdag in Moskou, zo meldt Nikkei Asian Review. Poetin zei dat Rusland ‘er klaar voor is om volledig te voldoen aan de vraag van landbouwproducenten uit Indonesië en andere bevriende staten naar stikstof, fosfaat, kunstmeststoffen en andere landbouwgrondstoffen’.
De Indonesische leider was aan het begin van de week ook te gast bij de G7-top in Duitsland en had een ontmoeting met de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Widodo, de huidige voorzitter van de G20-landen, had gezegd dat hij de wereldwijde voedselcrisis wilde bespreken met de leiders van Rusland en Oekraïne. Beide landen zijn topleveranciers van tarwe op de wereldmarkt, terwijl Rusland ook een topexporteur van meststoffen is.
Widodo waarschuwt dat 2 miljard mensen in ontwikkelingslanden de dupe kunnen worden van een rijstcrisis
Tijdens de G7-top had Widodo al gewaarschuwd dat 2 miljard mensen in ontwikkelingslanden de dupe kunnen worden van een rijstcrisis als gevolg van de gebrekkige toevoer van kunstmest. Hij drong er bij de G7-leiders op aan dat voedsel en kunstmest vrijgesteld zouden worden van sancties.
Rusland blokkeert de Zwarte Zee en verhindert de export van Oekraïense, hoewel Poetin zelf de verstoring toeschrijft aan de westerse sancties.
Igor Voloboejev sloot zich aan bij een legioen Russen die hun vaderland hopen te verslaan en Poetin ten val willen brengen. Niet alleen willen ze Oekraïne helpen, ook denken ze dat dit de enige manier is om van Rusland een beschaafde democratie te maken.
Nu hij in Kyiv rondloopt in zijn nieuwe Oekraïense militaire uniform, heeft Igor Voloboejev het gevoel dat hij eindelijk zijn doel heeft bereikt.
Na zijn vertrek uit Rusland naar Oekraïne probeerde deze voormalig vicepresident van Gazprombank wekenlang om ambtenaren ervan te overtuigen hem Oekraïense documenten te verstrekken. Daarmee zou hij zich kunnen aanmelden voor militaire dienst en meevechten tegen het land waar hij het grootste deel van zijn volwassen leven heeft doorgebracht.
‘Op het moment dat de oorlog uitbrak, wist ik meteen dat ik Oekraïne wilde gaan verdedigen’, zegt Voloboejev tijdens een interview in de Oekraïense hoofdstad.
‘Ik wilde me eerst aansluiten bij de territoriale verdedigingseenheden in de regio Soemy, waar ik ben opgegroeid. Ik heb veel ambtenaren benaderd, maar het was wettelijk niet mogelijk voor mij om mee te vechten als Rus.’
Legioen ‘Vrijheid voor Rusland’
Al snel werd Voloboejev de mogelijkheid geboden om zich aan te sluiten bij het legioen ‘Vrijheid voor Rusland’, een speciale militaire eenheid die deel uitmaakt van de Oekraïense strijdkrachten en die volledig bestaat uit Russische staatsburgers.
Hij zegde meteen toe en op zaterdag 11 juni liet Voloboejev, met een automatisch geweer in de hand, via een videotoespraak weten dat hij zich bij het legioen had aangesloten.
‘Ik ben erg blij dat ik mijn eerste doel heb bereikt. Maar ik moet snel een militaire opleiding volgen, zodat ik daadwerkelijk kan gaan vechten. Anders doe ik half werk.‘
Igor was vicepresident van Gazprombank, de op twee na grootse bank van Rusland
De vijftigjarige Voloboejev heeft Oekraïense wortels, maar een Russisch paspoort en hij woonde het grootste deel van zijn leven in Moskou. Daar werd hij vicepresident van Gazprombank, de op twee na grootste bank van Rusland, die eigendom is van energiebedrijf Gazprom. Hij is een van het handjevol prominente Russische ‘overlopers’ dat de oorlog veroordeelt.
Zijn besluit om de wapens op te nemen tegen Rusland is een nieuwe wending in een opmerkelijk verhaal. Zijn openlijke veroordeling van de inval zorgde al eerder voor de nodige ophef, gezien zijn hoge functie bij een bedrijf in het hart van het Russische establishment, voorgezeten door Alexej Miller, die als CEO van Gazprom dicht bij Vladimir Poetin staat.
‘Ik heb lange tijd compromissen gesloten met mezelf. Maar op 24 februari [de dag waarop Rusland de invasie begon] was geen enkel compromis meer mogelijk,’ zegt hij. ‘Ik wilde niet bijdragen aan deze misdaad.’
De meeste Russen in het legioen willen ook een wisseling van het regime in Moskou
Er is niet veel bekend over het ‘Vrijheid voor Rusland’-legioen waarbij Voloboejev zich heeft aangesloten. Nieuws over de oprichting van het legioen werd op 12 maart via Telegram bekendgemaakt en begin april hielden enkele leden met bivakmutsen op een persconferentie in Kyiv. Op zijn Telegram-kanaal publiceert het legioen regelmatig foto’s van leden die met militaire voorbereidingen bezig zijn.
‘Ik was al publiekelijk bekend, dus ik kon me uitspreken,’ zegt Voloboejev. ‘Maar voor andere leden en hun families is het erg gevaarlijk om hierover te praten. Daarom is de groep erg gesloten.’
Voloboejev weigert vanuit zijn militaire geheimhoudingsplicht te zeggen hoe groot het legioen is en waar het heeft gevochten, maar hij liet wel los dat de eenheid vaak bij actieve gevechten betrokken is.
Geen huurlingen
Hij benadrukt dat de eenheid ‘geen groep huurlingen’ is, maar officieel onderdeel uitmaakt van de Oekraïense strijdkrachten en dat de soldaten daarom, als zij gevangen worden genomen, volgens het internationaal humanitair recht moeten worden behandeld.
Het officiële insigne van de eenheid is op het uniform van Voloboejev gestikt: een wit-blauwe vlag die zowel binnen als buiten het land door Russische antioorlogsdemonstranten wordt gebruikt. Het ontwerp van de vlag komt overeen met dat van de Russische vlag, maar de rode band is wit gemaakt om associaties met ‘bloed en geweld’ uit de weg te gaan, aldus Voloboejev.
De verdediging van Oekraïne, dat hij beschrijft als zijn ‘enige moederland’, was voor Voloboejev de belangrijkste motivatie om de wapens op te nemen, maar hij vertelt dat de meeste Russen in het legioen ook een wisseling van het regime in Moskou willen.
‘Van wat ik nu al gezien heb, gaat het om een groep zeer gemotiveerde Russen volgens wie het verslaan van het Russische leger de enige kans is op een democratisch, beschaafd land,’ zegt hij.
Oppositie
Artyom (niet zijn echte naam), een ander lid van de eenheid, zegt dat hij lid werd ‘omdat het de enige mogelijkheid was om zich te ontdoen van dit regime’ en dat hij voordat hij Rusland in 2020 verliet betrokken was bij de oppositie.
Hij vertelt dat hij kort voor de oorlog naar Oekraïne verhuisde omdat hij aanvoelde dat een Russische aanval ophanden was. ‘Ik hou van mijn moederland,’ zegt hij, ‘en ik zou willen dat het niet zover had hoeven komen, maar we moeten een einde maken aan dit systeem. Ik hoop dat ik na de oorlog naar huis kan terugkeren.’
Sommige Russen hebben andere manieren gevonden om bij te dragen aan de militaire inspanningen van Oekraïne. Maxim Motin, een voormalig oppositieafgevaardigde in Moskou die sinds vier jaar in Kyiv woont, zette kort na het uitbreken van de oorlog snel verschillende productielijnen op om kogelvrije vesten en helmen te maken voor het Oekraïense leger.
Motin vertelt dat hij jarenlang Rusland van binnenuit probeerde te veranderen, via de politiek
‘Vooral in de eerste dagen van de oorlog was er veel vraag naar kogelvrije vesten. We hebben tot nu toe meer dan zevenhonderd vesten gemaakt en veel helmen,’ zegt Motin in een telefonisch interview vanuit Lviv in het westen van Oekraïne, waar hij de productie van de legerkleding coördineert.
Motin vertelt dat hij jarenlang Rusland van binnenuit probeerde te veranderen, via de politiek, maar dat hij in 2018, na bedreigingen door Russische veiligheidsdiensten, uiteindelijk werd gedwongen het land te ontvluchten.
Hij hoefde er geen moment over na te denken of hij militaire uitrusting wilde leveren om het Oekraïense leger te helpen in zijn strijd tegen zijn thuisland.
Onlangs zijn de autoriteiten in Moskou twee strafzaken tegen hem begonnen vanwege zijn steun aan Oekraïne, waaronder de zware aantijging dat hij terrorisme financiert.
‘Ik associeer me op geen enkele manier met het bloedige regime in Rusland of met wie de oorlog steunen,’ zegt Motin. ‘Mijn overtuiging is dat Rusland op het slagveld moet verliezen.’
Wat de aanhoudende geruchten over de gezondheid van de Russische president ons wel en niet vertellen over de toekomst van het land. ‘De dood van Poetin zal waarschijnlijk geen van de problemen die het Westen met Rusland heeft oplossen.’
Vladimir Poetin is stervende aan bloedkanker. Of schildklierkanker. Of misschien maagkanker. Nee, het is parkinson. Hij heeft dementie. Hij verliest zijn zicht. Zijn ledematen ‘trillen oncontroleerbaar’. De Russische president lijdt dagelijks aan uiteenlopende ziekten, afhankelijk van welke nieuwszenders je gelooft. Of misschien, zoals verschillende Britse tabloids onlangs suggereerden, is hij zelfs al dood.
Een niet nader genoemde bron bij de Britse geheime inlichtingendienst MI6 aanhalend, meldde de Daily Star op 28 mei dat Poetin ‘erg ziek’ was, mogelijk ‘al dood’, en dat het Kremlin dubbelgangers gebruikte om zijn overlijden te maskeren. Om niet achter te blijven, kwam The Sunday Mirror de volgende dag met eigen, volledig ongestaafde beweringen onder de kop ‘Volgens MI6-chefs is Vladimir Poetin mogelijk al dood en heeft een dubbelganger zijn plaats ingenomen’.
De geruchten over Poetins aftakeling verspreidden zich zo snel en zo wijd dat de Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov zich genoodzaakt zag ze te ontkennen tijdens een interview met de Franse televisiezender TF1. ‘President Vladimir Poetin verschijnt dagelijks in het openbaar,’ zei Lavrov volgens het Russische persbureau TASS. ‘Je kunt hem op tv-schermen zien, zijn toespraken lezen of beluisteren. Ik denk niet dat een verstandig mens tekenen van een ziekte of een kwaal bij deze man zal waarnemen.’
Geen enkel bewijs
Voor alle duidelijkheid: er is geen enkel bewijs dat Poetin ernstig ziek zou zijn. En nog minder dat hij dood is. De naamloze bronnen die in deze artikelen worden geciteerd leveren geen definitief bewijs, wat misschien niet verrassend is gezien de geheimzinnigheid waarmee de gezondheid en veiligheid van de president is omgeven. Ze baseren zich grotendeels op geruchten die de ronde doen binnen inlichtingendiensten en op kremlinologie; een oude praktijk uit het Sovjet-tijdperk die inhoudt dat analisten, bij gebrek aan betrouwbare informatie, de openbare optredens van de leider onderwerpen aan minutieus onderzoek, op zoek naar tekenen van fysiek verval of aanwijzingen over wie al dan niet uit de gratie is.
De tot dusver meest overtuigende berichtgeving over wat er eventueel schort aan de gezondheid van Poetin is afkomstig van het onafhankelijke Russische medium Proekt, dat aan de hand van uitgelekte reisdocumenten heeft aangetoond dat Poetin op zijn minst onder streng medisch toezicht staat. Volgens een op 1 april gepubliceerd onderzoek werd hij de afgelopen jaren op reizen naar zijn residentie aan de Zwarte Zee vaak vergezeld door een team van topartsen, waaronder een oncologisch chirurg en twee KNO-artsen, wat volgens Proekt wijst op een behandeling voor schildklierkanker. Poetins woordvoerder Dmitri Peskov deed die beweringen af als ‘verzinsels en onwaarheden’.
Misschien is hij gewoon een ouder wordende despoot met een slecht humeur en een slechte rug
Andere vermeende bewijzen voor het naderende overlijden van de negenenzestigjarige zijn op zijn best indirect en berusten op subjectieve analyse van videobeelden die volgens sommige waarnemers tonen dat de president een tremor probeert te verbergen of grimassen maakt vanwege pijn. Zo werd een ontmoeting met minister van Defensie Sergej Sjojgoe, die op 21 april op televisie werd uitgezonden, bijzonder nauwlettend geanalyseerd omdat Poetin tijdens de twaalf minuten durende bijeenkomst achteroverleunde in zijn stoel en de tafel voor hem vastgreep. Dat leidde tot speculaties dat hij iets probeerde te verbergen, zoals een trillende hand of onwillekeurige bewegingen als gevolg van de ziekte van Parkinson.
Anonieme bronnen van westerse inlichtingendiensten wezen op zijn ‘asgrauwe en opgeblazen’ gezicht tijdens recente optredens en zagen in zijn ‘steeds grilliger gedrag’ een teken dat hij een steroïdenbehandeling voor kanker ondergaat, of een degeneratieve neurologische aandoening. Ook zijn besluit om een wollen deken over zijn knieën te trekken toen hij op 9 mei naar de parade voor de Dag van de Overwinning op het Rode Plein in Moskou keek, wordt gezien als bewijs van zijn snelle aftakeling. Zoals The Sun meldde: ‘Een door kanker geteisterde Poetin bekijkt militaire parade met wollen DEKEN over zijn benen, terwijl geruchten de ronde doen over de gezondheid van de tiran’.
Misschien is het allemaal waar en beleeft de Russische leider zijn laatste dagen. Maar misschien is hij gewoon een ouder wordende despoot met een slecht humeur en een slechte rug die het soms koud heeft.
Onweerstaanbare clickbait
Het is gemakkelijk te begrijpen waarom de geruchten over de gezondheid van Poetin zo veel aandacht krijgen. Het is onweerstaanbare clickbait. Wie wil niet lezen hoe lang hij volgens zijn artsen nog heeft en hoe dit zijn obsessie met zijn plek in de geschiedenis verklaart en zijn anderszins onverklaarbare aanval op Oekraïne? Overigens komt het ergens ook door de president en zijn propagandisten zelf, gezien de nadruk die ze tijdens zijn eerste jaren legden op zijn vermeende fysieke kracht. Dat deden ze door foto’s te ensceneren waarop hij met ontbloot bovenlijf paardrijdt en in een Siberisch meer zwemt, bedoeld om –na de schuifelende, vaak dronken verschijning van voorganger Boris Jeltsin – zijn geschiktheid voor het ambt te bewijzen.
De onverzadigbare belangstelling voor de vermeende kwalen van de Russische leider komt ongetwijfeld ook deels voort uit de wens dat er een einde komt aan zijn steeds repressievere bewind en de verwoestende oorlog in Oekraïne. In plaats van een lang, bloedig conflict dat nog vele jaren kan voortduren, is het verleidelijk te geloven dat de aanstichter ervan gewoon zou kunnen verdwijnen, waarna meer redelijk denkende lieden de Russische troepen terugroepen en het zinloze geweld is afgelopen.
Dat veronderstelt wel dat wie na Poetin komt, redelijker zal zijn, minder paranoïde over de plaats van Rusland in de wereld en ook maar iets geeft om de democratie of de rechtsstaat. Er is echter geen enkele reden om hiervan uit te gaan.
Het is zelfs heel goed mogelijk dat Poetins opvolger nog autocratischer is dan hijzelf
Als Poetin overlijdt moet volgens de Russische grondwet premier Michail Misjoestin het roer overnemen als waarnemend president, waarna binnen drie maanden nieuwe verkiezingen worden gehouden. Misjoestin is een onopvallende technocraat met weinig politieke ervaring. Hoewel zijn middelmatigheid door sommigen in de elite van het regime mogelijk als pluspunt wordt gezien, aangezien ze verwachten dat hij als loyale stroman zal doen wat hem gezegd wordt (zoals door zijn vroege geldschieters ook over Poetin werd gedacht), is hij hoogst waarschijnlijk geen serieuze kandidaat.
Het is zelfs heel goed mogelijk dat Poetins opvolger nog autocratischer is dan hijzelf. Tot de belangrijkste kandidaten binnen zijn kring behoren waarschijnlijk de secretaris van de veiligheidsraad, Nikolaj Patroesjev, die door de wetenschapper Mark Galeotti is beschreven als ‘havik der haviken’ en ‘de gevaarlijkste man van Rusland’ vanwege zijn nationalistische, antiwesterse standpunten; en Aleksandr Bortnikov, hoofd van de Russische Federale Veiligheidsdienst (FSB), een van de opvolgers van de vroegere staatsveiligheidsdienst KGB. Met andere woorden: de dood van Poetin zal waarschijnlijk geen van de problemen die het Westen met Rusland heeft oplossen.
Maar Poetin is sterfelijk, en hoewel de laatste geruchten over zijn dood misschien sterk overdreven zijn, kunnen aanhoudende speculaties over zijn gezondheid hem toch schaden. Zulke geruchten kunnen er gaandeweg voor zorgen dat hij als ‘de man van gisteren’ wordt gezien. En hoewel niemand de eerste wil zijn die de opvolgingskwestie in het openbaar aan de orde stelt, zullen zijn bondgenoten en vijanden – en degenen in beide kampen die op zijn baan azen – zich zodra blijkt dat hij ziek is in allerlei bochten wringen om hem te mogen vervangen.
De mislukte Russische invasie illustreert de tanende macht van zwaar en duur militair materieel. Volgens experts is de bloedige strijd in Oekraïne ‘misschien wel de laatste oorlog met twintigste-eeuwse legers’.
Bijna tachtig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog is het opvallend hoe dat conflict ons nog altijd achtervolgt. Zo is de historische erfenis groot; denk bijvoorbeeld aan politici die zichzelf vergelijken met Churchill, of aan de angst voor Duitse macht binnen Europa.
Maar de Russische invasie in Oekraïne maakt duidelijk dat we ook op andere terreinen nog steeds in de schaduw van de Tweede Wereldoorlog leven. Het Russische leger vertoont bijvoorbeeld veel gelijkenissen met de grote legers uit de vorige eeuw. De grondtroepen van het land zijn opgebouwd rond grote aantallen zware pantservoertuigen, waarvan tanks de bekendste zijn, en concentraties zware artillerie. Zoals de Duitse Wehrmacht plannen had om de Sovjet-Unie in 1941 aan te vallen, dachten de Russen met hun grote kanonnen gaten in de Oekraïense linies te kunnen schieten, om vervolgens tanks en gepantserde voertuigen met manschappen door de gaten te sturen en snel op te rukken. Daarbij zouden ze worden ondersteund door Russische gevechtsvliegtuigen en bommenwerpers. De Russische marine, met haar grote schepen die qua vorm en afmetingen niet veel verschillen van de exemplaren die zich begin twintigste eeuw in de Stille Oceaan of de Noord-Atlantische Oceaan bevonden, werd gezien als een strijdmacht die in staat was een amfibische aanval op de Oekraïense kust uit te voeren, ongeveer zoals de Geallieerden deden op D-Day in juni 1944.
We weten nu dat het allemaal niet zo is gelopen als Moskou had gepland. Ten dele is dit te wijten aan fundamentele tekortkomingen van het Russische leger, die op allerlei manieren aan het licht zijn gekomen. Maar we moeten ook niet voorbijgaan aan een grotere verandering die plaatsvindt, en die grote invloed heeft op zowel de strategie als de verwachtingen van strijdkrachten overal ter wereld.
Nieuwe strijdmiddelen
De mislukte Russische invasie en de opmerkelijke vastberadenheid waarmee Oekraïne terugvecht, laten zien dat de macht van zware en dure militaire machtsmiddelen tanende is. Ze kunnen namelijk inmiddels worden bestreden met snellere, gemakkelijker te gebruiken en – cruciaal – goedkopere systemen. Tanks, gevechtsvliegtuigen en oorlogsschepen raken in onbruik en maken plaats voor nieuwe strijdmiddelen. In feite zijn we in Oekraïne misschien wel getuige van de laatste oorlog met twintigste-eeuwse legers.
Deze overgang is het duidelijkst bij de tank, sinds de Tweede Wereldoorlog koning van het slagveld ter land. Ten tijde van de invasie in februari had Rusland niet alleen een aanzienlijk numeriek voordeel op Oekraïne wat betreft het aantal tanks, maar ook een kwalitatief voordeel: de Russische tank werd beschouwd als een van de beste ter wereld. Maar het liep uit op een massale ‘tankslachting’: de verliezen aan Russische tanks lopen uiteen van zevenhonderd tot twaalfhonderd op een totaal van de misschien vijftienhonderd stuks die aanvankelijk werden ingezet voor de invasie.
De kwetsbaarheden van de tank – hij is voor veel soorten terrein ongeschikt, niet in staat flexibel te bewegen en allesbehalve onopvallend – zijn al jaren bekend, maar tot deze oorlog vormden ze schijnbaar geen groot probleem. Tijdens de Tweede Wereldoorlog ontwikkelden de Duitsers een uitstekend, goedkoop en handzaam antitankwapen, bijgenaamd de Panzerfaust, tot grote schrik van de Amerikaanse, Britse en Sovjet-tankbemanningen. Maar de Panzerfaust had aanvankelijk een effectief bereik van slechts dertig meter, wat tegen het einde van de oorlog was verbeterd tot hooguit honderd meter. Als een soldaat met een Panzerfaust miste – of zelfs als hij wel raakte –, was de kans groot dat hij zijn aanval niet zou overleven. In Oekraïne worden nu Russische tanks uitgeschakeld op afstanden van drie kilometer of meer, door kleine groepjes goed gecamoufleerde Oekraïense soldaten die draagbare antitankwapens gebruiken.
Door Oekraïense Stinger-raketten kunnen Russische piloten geen patrouilles uitvoeren
Die verschuiving ten gunste van kleinere en goedkopere verdedigingswapens zien we ook in de lucht terug. De Russische luchtmacht, waar men zulke hoge verwachtingen van had, is ontregeld door het Oekraïense gebruik van onder andere verschillende draagbare wapens, zoals Stinger-raketten, die al bijna een halve eeuw in gebruik zijn. Hierdoor kunnen Russische piloten geen patrouilles uitvoeren en moeten ze zich beperken tot snelle missies van A naar B. Door de Russische luchtmacht, met inbegrip van helikopters, op plekken als de Donbas op deze manier te neutraliseren, weten de Oekraïense strijdkrachten hun broodnodige mobiliteit te behouden. En als de Russen oprukken, passen de Oekraïners hun strategie aan. Naast goedkope luchtafweer maken ze goed gebruik van goedkope onbemande luchtvaartuigen, of drones, waarmee ze Russische stellingen verkennen en zo mogelijk aanvallen.
Op zee is het een vergelijkbaar verhaal. Het meest schokkende moment van de oorlog tot nu toe was wellicht het tot zinken brengen van het Russische vlaggenschip Moskva in de Zwarte Zee, naar het schijnt door een zelfgemaakte Oekraïense antischeepsraket. Als we de westerse rapporten moeten geloven – Kyiv weigert hardnekkig commentaar te geven op haar rol in het tot zinken brengen van het schip – hebben de Oekraïners twee relatief goedkope systemen gebruikt om de Moskva te vernietigen. Ze gebruikten een drone om de afweersystemen van de Moskva af te leiden en raakten het schip vervolgens met twee raketten, waarna brand ontstond en de boot uiteindelijk zonk.
Al tientallen jaren, sinds de komst van de Panzerfaust, werd voorspeld dat goedkopere, eenvoudigere systemen het zouden kunnen opnemen tegen de ogenschijnlijk meer geavanceerde (en duurdere) uitrustingen van de grote legers van de wereld. Nu de voorspelling uitkomt, verandert er veel aan de manier waarop strijdkrachten overal ter wereld strategieën uitstippelen. Zoals antioproerexpert T.X. Hammes heeft betoogd, zijn voorwaartse bewegingen door de verbetering van defensieve vuurkracht zeer moeilijk geworden, waardoor de aanvaller het in de moderne oorlogsvoering veel moeilijker heeft.
Lesmateriaal
Het conflict in Oekraïne laat zien dat deze verandering misschien nog wel drastischer is dan gedacht. De afgelopen decennia waren Amerikaanse strijdkrachten nog in staat om overweldigende veldslagoverwinningen te behalen (hoewel die zich niet per se vertaalden in oorlogsoverwinningen). Ze hadden zo’n enorm voordeel op technologisch, logistiek en opleidingsvlak dat ze meestal in staat waren het verweer van strijdkrachten met kleiner en goedkoper materieel te neutraliseren.
Maar de Russische ervaring belooft toekomstig lesmateriaal te worden voor alle staten, inclusief de VS, dat in de strijd in Irak en Afghanistan al minder profijt had van haar grote voorsprong. De effectiviteit van defensieve vuurkracht zal alleen maar verbeteren. Antitankwapens zullen een groter bereik krijgen, hun opsporingscapaciteit en nauwkeurigheid zullen verbeteren. Drones zullen langer in de lucht kunnen blijven en detectie beter kunnen ontwijken, terwijl hun dodelijkheid toeneemt en hun rekenprestaties verbeteren. Het vermogen van beide om ongezien zware landvoertuigen te vernietigen, zal eveneens toenemen. De slachting onder Russische voertuigen zoals we die we in Oekraïne hebben gezien, wordt de norm in plaats van de uitzondering. Als marines hun schepen al in de buurt van de kusten van een goed uitgeruste vijand durven plaatsen, moeten ze het opnemen tegen enorme salvo’s antischeepsraketten en zelfs antischeepsdrones, veel meer dan ze kunnen afweren.
Investeren in groot materieel is nog nooit zo riskant geweest
En dat heeft wereldwijde gevolgen. Mochten de Chinezen zo onbezonnen zijn om een amfibische aanval op Taiwan te ondernemen, of mochten de VS zo onbezonnen zijn om grote vliegdekschepen naar de Chinese kust te sturen in een slag om de Zuid-Chinese Zee, dan zal het resultaat vele malen dramatischer zijn dan de Moskva.
Hoe legers er in de toekomst zullen uitzien is niet zeker. Zeker is wel dat investeren in groot materieel zoals we uit de Tweede Wereldoorlog kennen, zoals zware tanks, enorme vliegdekschepen en peperdure vliegtuigen, nog nooit zo riskant is geweest. Naarmate goedkopere maar niet minder dodelijke systemen steeds beter worden, zal het moeilijker worden om investeringen te krijgen voor grotere, duurdere wapensystemen die ertegen bestand zijn – zelfs voor het Amerikaanse leger. In plaats daarvan moeten politiek en militair leiders zich voorbereiden op een heel ander slagveld, vol lichtere, kleinere, mobielere en in veel gevallen autonome of op afstand bedienbare wapens. In wezen zullen zij zich moeten opmaken voor de eerste oorlogen van de eenentwintigste eeuw.
Voor de tweede keer in nog geen tien jaar tijd stuurt Elvira Nabjoelina de Russische economie door woelige wateren. Bronnen beweren dat het hoofd van de Centrale Bank ontslag wilde nemen na de invasie van Oekraïne, maar nu haalt ze alles uit de kast om de oorlogseconomie draaiende te houden.
Elvira Nabjoelina stond in 2014 amper een jaar aan het hoofd van de Centrale Bank van Rusland toen ze werd geconfronteerd met een instortende roebel en stijgende inflatie. Ze dwong de bank het moderne tijdperk van economische beleidsvorming te betreden, door de rentevoeten fors te verhogen. Met die politiek riskante stap vertraagde ze de economie en legde ze de stijgende prijzen aan banden. Ze kwam internationaal bekend te staan als harde beleidsmaker.
In de wereld van centrale bankiers, te midden van technocraten die de prijzen onder controle moeten houden en de financiële systemen stabiel, rees de ster van Nabjoelina doordat ze met orthodox beleid een woelige economie wist te controleren die vaak afhankelijk is van de olieprijs. In 2015 werd ze door het tijdschrift Euromoney uitgeroepen tot Centrale Bankdirecteur van het jaar. Drie jaar later zei Christine Lagarde, destijds hoofd van het Internationaal Monetair Fonds, dat Nabjoelina ‘centraal bankieren kon doen zingen’.
Nu is het opnieuw aan Nabjoelinaom de Russische economie door een diepe recessie te loodsen en het financiële systeem, dat van de rest van de wereld is afgesneden, overeind te houden. Hiervoor werkte ze al jaren aan de de financiële verdediging van Rusland tegen de krachtige sancties die werden opgelegd als reactie op de geopolitieke agressie van president Vladimir Poetin.
Ingrijpende maatregelen
Ze zorgde voor de buitengewone opleving van de Russische munt, die binnen enkele dagen na de invasie van Oekraïne op 24 februari een kwart van zijn waarde verloor. De Centrale Bank nam ingrijpende maatregelen om te voorkomen dat grote sommen geld het land uit zouden stromen. Daarmee werd paniek op de markten voorkomen en een potentiële ineenstorting van het banksysteem voorkomen.
Eind april benoemde het Russische parlement de achtenvijftigjarige Nabjoelina voor nog eens vijf jaar tot hoofd van de Centrale Bank, nadat Poetin haar voor een derde termijn had voorgedragen.
‘Ze is een baken van stabiliteit voor het Russische financiële systeem,‘ zegt Elina Ribakova, plaatsvervangend hoofdeconoom van het Institute of International Finance, een mondiale vereniging van financiële organisaties, gevestigd in Washington. ‘Haar herbenoeming is van grote betekenis.’
Tijdens de vorige crisis wist Nabjoelina een catastrofe in een kans te veranderen. In 2014 werd Rusland opgeschrikt door een dubbele economische schok. De olieprijzen stortten ineen door stijgende productie in de VS en weigering van Saoedi-Arabië om de productie te verlagen. Daar bovenop kwamen economische sancties die werden opgelegd na de Russische annexatie van de Krim.
‘Ze is het schoolvoorbeeld van een moderne centrale bankier’
De roebel kelderde. Nabjoelina greep niet naar traditionele middelen, zoals grote hoeveelheden deviezenreserves uitgeven om de wisselkoers te ondersteunen, maar richtte de aandacht van de bank op het beheersen van de inflatie. Ze verhoogde de rentevoeten tot 17 procent, en die bleven nog jarenlang relatief hoog.
Het was een pijnlijke maatregel en anderhalf jaar lang kromp de economie. Maar halverwege 2017 bleek ze iets voor elkaar te hebben gekregen wat een paar jaar eerder nog ondenkbaar leek: de inflatie was gedaald tot onder de 4 procent, het laagste percentage sinds het Sovjet-tijdperk.
‘Ze is het schoolvoorbeeld van een moderne centrale bankier,‘ zegt Richard Portes, economieprofessor aan de London Business School, die op verschillende conferenties met Nabjoelina in een panel zat.
‘Ze deed wat ze moest doen,’ zegt hij, ook al was het politiek lastig. ‘Als je wilt zien hoe het alternatief werkt, hoef je alleen maar naar Turkije te kijken.’ Daar heeft jarenlange politieke inmenging in het beleid van de Centrale Bank de inflatie uit de hand laten lopen, tot 70 procent deze maand.
Economisch brein van het land
Onder leiding van Nabjoelina zette de Centrale Bank haar koers tot modernisering voort. De bank verbeterde de communicatie door belangrijke beleidsbeslissingen te plannen, richtsnoeren over het beleid te delen, samen te komen met analisten en in te stemmen met interviews. De Centrale Bank van Rusland werd beschouwd als het belangrijkste economische brein van het land en trok gerespecteerde economen uit de particuliere sector aan.
Economen uit de hele wereld kwamen naar de jaarlijkse conferentie van de Centrale Bank in Sint-Petersburg en Nabjoelina woonde internationale bijeenkomsten bij, zoals het jaarlijkse symposium van de Federal Reserve in Jackson Hole in Wyoming en bijeenkomsten voor centrale bankiers die de Bank voor Internationale Betalingen in het Zwitserse Basel regelmatig organiseert.
Nabjoelina wordt omschreven als innemend, doelgericht, altijd goed voorbereid, een voorstander van marktwerking (ondanks haar economische opleiding in het Sovjet-tijdperk) en liefhebber van geschiedenis en opera. Ze werd geboren in Ufa, een stad ruim 1100 kilometer ten oosten van Moskou, die bekendstaat om zijn zware industrie. Ze studeerde aan de Staatsuniversiteit van Moskou, een van de meest prestigieuze scholen van het land, en is getrouwd met een collega-econoom.
Banken saneren
Naast haar staat van dienst op het gebied van monetair beleid, oogstte Nabjoelina lof voor haar streven naar een grondige sanering van de bankensector. In haar eerste vijf jaar bij de bank trok ze zo’n vierhonderd bankvergunningen in, wat neerkomt op het sluiten van een derde van de banken in Rusland. Het was een poging om zwakke instellingen uit de weg te ruimen die in haar woorden ‘dubieuze transacties’ verrichtten.
‘Het bestrijden van corruptie in de bancaire sector is werk voor zeer moedige mensen,’ aldus Sergej Goerjev, een Russische econoom die het land in 2013 verliet en nu professor is aan Sciences Po in Parijs. In 2006 werd een ambtenaar van de Centrale Bank vermoord nadat hij een krachtige campagne was begonnen om banken te sluiten die verdacht werden van witwassen.
Toch noemt Guriev haar aanpak gebrekkig, omdat die grotendeels was gericht op particuliere banken. Zo ontstond het morele probleem dat banken in staatshanden het gevoel kregen veel risico’s te kunnen nemen, omdat ze werden beschermd door de overheid, zegt hij.
Maar de integriteit van Nabjoelina heeft hij nooit in twijfel getrokken, voegt hij eraan toe. Hij kent haar al vijftien jaar en ‘ze is nooit verdacht geweest van enige corruptie’.
Nabjoelina zou ontslag willen nemen na de invasie in Oekraïne, maar Poetin zou dat niet hebben toegestaan
Nabjoelina is al twee decennia een hooggeplaatste ambtenaar binnen het regime van Poetin. Voordat ze in juni 2013 directeur van de Centrale Bank werd, was ze iets meer dan een jaar zijn economisch hoofdadviseur. Daarvoor was ze al minister van Economische Ontwikkeling geweest toen Poetin premier was.
‘Ze heeft het vertrouwen van de regering en de president,’ zegt Sofya Donets, die van 2007 tot 2019 bij de Centrale Bank werkte en nu econoom is bij Renaissance Capital in Moskou. De afgelopen jaren was het overduidelijk dat allerlei beleidsvragen op financieel gebied werden gedelegeerd aan de Centrale Bank, voegt ze eraan toe.
Nabjoelina bouwde dat vertrouwen op door de economie van Rusland bestand te maken tegen westerse sancties, vanwege de grote reikwijdte van in het bijzonder de Amerikaanse sancties. In 2014 sloten de Verenigde Staten veel grote Russische bedrijven uit van hun kapitaalmarkten. Die bedrijven hadden echter grote schulden in vreemde valuta, en de vraag rees hoe zij die zouden kunnen aflossen.
Nabjoelina begon zo veel mogelijk Amerikaanse dollars uit de economie te persen, zodat bedrijven en banken minder kwetsbaar zouden zijn als Washington de toegang tot het gebruik van dollars in het land verder zou beperken.
Ook zette ze de reserves van de bank, die uitgroeiden tot ruim 600 miljard dollar, om naar goud, euro’s en Chinese renminbi. Tijdens haar ambtstermijn daalde het aandeel van dollars in de bankreserves van ruim 40 procent naar ongeveer 11 procent, zo liet Nabjoelina vorige maand aan het parlement weten. Zelfs nu overzeese reserves van de bank door sancties zijn bevroren, heeft het land ‘voldoende’ reserves in goud en renminbi, vertelde ze het parlement.
‘Maar ik vind wel dat ze in feite Poetins oorlogseconomie ondersteunt’
Andere bescherming tegen de sancties behelst een alternatief voor SWIFT, het wereldwijde uitwisselingssysteem voor banken, dat de afgelopen jaren werd ontwikkeld. Daarnaast veranderde de bank de betalingsinfrastructuur om transacties met creditcards in het land zelf te kunnen verwerken, zodat zelfs het vertrek van Visa en Mastercard minimale gevolgen zou hebben.
In maart meldden Bloomberg News en The Wall Street Journal op basis van niet-geïdentificeerde bronnen dat Nabjoelina ontslag wilde nemen na de invasie in Oekraïne, maar dat Poetin dat niet toestond. De Centrale Bank ontkende deze berichten.
De Canadese regering legde haar vorige maand sancties op omdat ze een ‘nauwe bondgenoot van het Russische regime’ zou zijn.
Goerjev, die recentelijk geen contact heeft gehad met Nabjoelina, denkt dat ze misschien in functie is gebleven vanuit de angst dat door haar aftreden de inflatie uit de hand zou lopen en de Russen zwaarder getroffen zouden worden. ‘Maar ik vind wel dat ze in feite Poetins oorlogseconomie ondersteunt,’ voegt hij eraan toe. ‘Ze doet nu eigenlijk iets waar ze niet voor is aangesteld.’
Oorlogseconomie
Nadat Nabjoelina in bijna tien jaar tijd een reputatie wist op te bouwen door de inflatie te beteugelen en traditioneel monetair beleid in Rusland te introduceren, dwongen westerse financiële sancties na de invasie van Oekraïne haar er al snel toe haar voorkeursbeleid op te geven. Ze verhoogde de rente tot 20 procent – meer dan een verdubbeling –, paste strenge kapitaalcontroles toe om geldstromen het land uit te beperken, sloot de aandelenhandel op de beurs van Moskou en versoepelde de regels voor banken om te voorkomen dat kredietverlening vastliep.
Die maatregelen riepen de aanvankelijke paniek een halt toe en deden de roebel weer opveren, maar de kapitaalcontroles werden slechts gedeeltelijk opgeheven.
Met een gesloten economie komt Rusland nu in een steile recessie terecht. Op 29 april verlaagde de bank de rentevoet tot 14 procent. Dit toont aan dat de focus niet langer ligt op het bedwingen van financieel noodweer, maar vooral op het minimaliseren van de langdurige gevolgen van de sancties voor huishoudens en bedrijven. Nu de inflatie stijgt moeten bedrijven op zoek naar nieuwe toeleveringsketens, zonder geïmporteerde goederen.
De inflatie is sterk gestegen en kan dit jaar oplopen tot 23 procent op jaarbasis, voorspelt de Centrale Bank. De totale economie zou met 10 procent kunnen krimpen.
‘Het is een zeer onzekere tijd,’ aldus Nabjoelina.
De meer dan negentig jaar oude Duitse filosoof vreest dat de emoties de bovenhand gaan voeren in de steun van Europa aan Oekraïne en roept op tot rationeel beleid. ‘Het Westen staat voor een dilemma: een nederlaag voor Oekraïne of de escalatie van een beperkt conflict tot een derde wereldoorlog.’
Keuze uit het archief
Het was een veelbewogen week: de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk gaven Oekraïne toestemming om langeafstandsraketten op Russisch grondgebied af te vuren, wat nieuwe dreigementen van het Kremlin uitlokte. Verder heeft de oorlog in Oekraïne de grens van duizend dagen overschreden. De vraag hoe lang het conflict nog zal duren en hoe het moet worden opgelost, wordt met de dag nijpender.
In dit artikel uit Süddeutsche Zeitung, dat twee maanden na het begin van de Russische invasie werd gepubliceerd, beschrijft de 95-jarige Duitse filosoof Jürgen Habermas het immense dilemma waar Europa voor staat: laten we ons chanteren door de nucleaire retoriek van Poetin zodat hij zijn gang kan blijven gaan, of zetten we de steun aan Oekraïne voort met het gevaar dat het conflict uitgroeit tot een wereldoorlog?
Na zevenenzeventig jaar zonder oorlog en drieëndertig jaar na het beëindigen van een weliswaar bedreigde vrede die alleen behouden bleef door de ‘zekerheid van wederzijdse vernietiging’, zijn de aangrijpende beelden van een oorlog terug. Vlak voor onze deur en door Rusland willekeurig ontketend. Als nooit tevoren wordt ons dagelijks leven beheerst door de aanwezigheid van deze oorlog in de media. Een Oekraïense president die alles weet van de kracht van beelden, zorgt voor boodschappen die diepe indruk maken. Dagelijks vinden nieuwe beelden van rauwe verwoesting en schokkend leed een zichzelf versterkende echo in de westelijke sociale media. Het nieuwe van de publiciteit en het gecalculeerde effect van de onvoorspelbare oorlogsgebeurtenissen op de publieke opinie maken op ons ouderen misschien nog meer indruk dan op jongeren die aan de media gewend zijn.
Maar kundige enscenering of niet, het zijn feiten die ons niet onberoerd laten, en ook het besef dat deze oorlog zo dichtbij is, draagt daaraan bij. Zo neemt bij de toeschouwers in het Westen de ongerustheid bij elke dode, de schok bij elke moord toe, en wordt de verontwaardiging bij elke oorlogsmisdaad groter, evenals de wens daar iets tegen te ondernemen. De rationele achtergrond waartegen deze emoties in het hele land opwellen, is de vanzelfsprekende stellingname tegen Poetin en de Russische regering, die deze grootscheepse aanvalsoorlog hebben ontketend en met hun systematisch mensonterende wijze van oorlogvoeren het humanitaire volkenrecht schenden.
Hevige controverse
Ondanks deze unanieme reactie neigen de regeringen van de westerse alliantie tot een gedifferentieerde aanpak. En is er in Duitsland, aangewakkerd door de pers, een hevige controverse ontstaan over aard en omvang van de militaire hulp aan het bedreigde Oekraïne. De eisen van het onschuldig bedreigde Oekraïne, dat de politieke misvattingen en het verkeerde beleid van vorige Duitse regeringen zonder aarzelen in morele chantage omzet, zijn even begrijpelijk als de emoties, het medeleven en de behoefte om te helpen die bij ons allemaal worden opgewekt, vanzelfsprekend zijn.
En toch heb ik grote problemen met de zelfverzekerdheid waarmee de moreel verontwaardigde aanklagers optreden tegen een bedachtzame en terughoudende Bondsregering. In een interview in Der Spiegel vat de Bondskanselier zijn beleid samen in de zin: ‘Het leed dat Rusland in Oekraïne veroorzaakt, bestrijden we met alle middelen die ons ter beschikking staan, maar zonder dat er een oncontroleerbare escalatie ontstaat, die onmetelijk leed op het hele continent en misschien zelfs in de hele wereld tot gevolg heeft.’ Door het besluit van het Westen in dit conflict niet als oorlogsdeelnemer te interveniëren, is een risicodrempel ontstaan die een onbeperkte betrokkenheid bij het bewapenen van Oekraïne uitsluit. Dat is weer scherp in beeld gekomen door het sluiten van de rijen met de bondgenoten door onze regering tijdens het overleg in Ramstein, en ook door het hernieuwde dreigement van Lavrov om kernwapens te gebruiken. Wie in weerwil van die drempel de Duitse Bondskanselier op agressief zelfbewuste toon toch steeds verder in die richting wil duwen, begrijpt het dilemma niet – of ziet dat over het hoofd – waarvoor het Westen door deze oorlog is gesteld; want het Westen heeft met het ook moreel gefundeerde besluit om geen partij in deze oorlog te worden zichzelf de handen gebonden.
Wie garandeert dat een escalatie nog gestopt kan worden?
Het dilemma dat het Westen dwingt tot een risicovolle afweging tussen twee kwaden is duidelijk: een nederlaag van Oekraïne of een escalatie van een beperkt conflict tot een derde wereldoorlog. Enerzijds heeft de Koude Oorlog ons geleerd dat een oorlog tegen een kernmogendheid redelijkerwijs niet meer ‘gewonnen’ kan worden, althans niet door middel van militair geweld binnen het beheersbare tijdsbestek van een hooglopend conflict. Het nucleaire dreigingspotentieel heeft tot gevolg dat de bedreigde partij, of die nu zelf kernwapens heeft of niet, de hoe dan ook ondraaglijke vernietiging als gevolg van het gebruik van militair geweld niet kan beëindigen met een overwinning, maar hooguit met een compromis dat beide partijen in staat stelt het gezicht te redden. Geen van beide partijen hoeft dan een nederlaag te accepteren waarbij ze als verliezer het veld verlaat. De onderhandelingen over een staakt-het-vuren, die momenteel nog parallel lopen met de gevechten, zijn een uitdrukking van dit inzicht; op deze manier kunnen ze elkaar voorlopig als mogelijke onderhandelingspartner blijven zien. Het is waar dat het dreigingspotentieel van Rusland ervan afhangt of het Westen Poetin in staat acht massavernietigingswapens te gebruiken. Maar in feite heeft de CIA de afgelopen weken al gewaarschuwd voor het actuele gevaar van zogenaamde ‘kleine’ kernwapens (die blijkbaar alleen zijn ontwikkeld om een oorlog tussen kernmogendheden weer mogelijk te maken). Dat geeft de Russische kant een asymmetrisch voordeel ten opzichte van de NAVO, die vanwege de apocalyptische omvang van een wereldoorlog – met deelneming van vier kernmogendheden – geen oorlogspartij wil worden.
Nu is het Poetin die beslist wanneer het Westen de door het volkenrecht bepaalde drempel overschrijdt en het de westerse militaire steun aan Oekraïne ook formeel beschouwt als oorlogsdeelname. Met het oog op het risico van een ten koste van alles te vermijden wereldconflict, laat de onbepaaldheid van dit besluit geen ruimte voor een riskant spelletje poker. Zelfs als het Westen cynisch genoeg zou zijn om het risico van de ‘waarschuwing’ met een van deze ‘kleine’ kernwapens in te calculeren, dat wil zeggen in het ergste geval op de koop toe te nemen, wie garandeert dan dat een escalatie nog gestopt kan worden? Wat blijft is een speelruimte voor argumenten die in het licht van de noodzakelijke vakkennis en al de vereiste, niet altijd openbaar beschikbare informatie zorgvuldig moeten worden afgewogen om gefundeerde beslissingen te kunnen nemen. Het Westen, dat immers al vanaf het begin door het opleggen van drastische sancties geen twijfel heeft laten bestaan over zijn de facto deelname aan de oorlog, moet dus bij elke volgende stap van de militaire steun zorgvuldig overwegen of het daarmee niet ook de onbepaalde, want van Poetins definitiemacht afhankelijke, grens overschrijdt van een formeel deelnemen aan de oorlog.
Russische roulette
Anderzijds kan het Westen zich door deze asymmetrie niet naar believen laten chanteren en dat weet de Russische kant ook. Als het Westen Oekraïne gewoon aan zijn lot zou overlaten, zou dat niet alleen uit politiek en moreel oogpunt een schandaal zijn, het is ook niet in zijn eigen belang. Want dan kan het erop wachten tot het dezelfde Russische roulette opnieuw moet spelen in het geval van Georgië of Moldavië. En wie is de volgende? Zeker, de asymmetrie die het Westen op lange termijn in een impasse kan brengen, bestaat alleen zolang het om goede redenen terugschrikt voor het risico van een nucleaire wereldoorlog. Bijgevolg wordt het argument weerlegd dat men Poetin niet in een hoek moet drijven omdat hij dan tot alles in staat is, omdat juist deze ‘politiek van de angst’ de tegenstander de vrije hand geeft om het conflict stap voor stap te laten escaleren (Ralf Fücks in de SZ). Maar ook dit argument bevestigt alleen hoe moeilijk berekenbaar de situatie is. Want zolang wij om goede redenen vastbesloten zijn ter bescherming van Oekraïne niet de volgende oorlogspartij te zijn, moeten aard en omvang van de militaire steun ook vanuit dat gezichtspunt beoordeeld worden. Wie zich op rationeel verantwoorde wijze tegen een ‘politiek van de angst’ keert, beweegt zich al binnen de argumentatiespeelruimte van de politiek verantwoorde en weloverwogen benadering waar kanselier Olaf Scholz terecht aan vasthoudt.
Het gaat daarbij om het in acht nemen van een naar onze mening voor Poetin aanvaardbare interpretatie van een juridisch gedefinieerde grens die we onszelf hebben opgelegd. De verhitte tegenstanders van de lijn van de regering zijn inconsequent als ze de implicaties van een door hen niet betwiste fundamentele beslissing ontkennen. Het besluit om niet deel te nemen, betekent niet dat het Westen Oekraïne up to the point of immediate involvement moet overlaten aan het lot van een strijd met een superieure tegenstander. De westelijke wapenleveranties kunnen uiteraard een gunstige invloed hebben op het verloop van een strijd die Oekraïne vastbesloten is voort te zetten, ook al gaat dat ten koste van grote offers. Maar is het geen vroom zelfbedrog zijn kaarten te zetten op een Oekraïense overwinning in deze door de Russen ontketende moorddadige oorlog zonder zelf de wapens op te nemen? Oorlogszuchtige retoriek gaat niet goed samen met de toeschouwersloge van waaruit ze zo eloquent wordt voorgedragen, want ze ontkracht niet de onvoorspelbaarheid van een tegenstander die wel alles op één kaart zou kunnen zetten. Het dilemma van het Westen is dat het grondbeginsel om vast te houden aan de integriteit van de Europese staatsgrenzen aan een zelfs tot nucleaire escalatie bereide Poetin alleen duidelijk kan worden gemaaktdoor Oekraïne een zichzelf beperkende militaire steun te verlenen, die de rode lijn van een door het volkenrecht gedefinieerde oorlogsdeelname niet overschrijdt.
Onze toonaangevende media verspreiden wilde speculaties
De koele afweging van een zichzelf beperkende militaire hulp wordt verder bemoeilijkt door de inschatting van de motieven die de Russische zijde tot haar kennelijk verkeerd gecalculeerde besluit hebben bewogen. De concentratie op de persoon van Poetin leidt tot wilde speculaties, die onze toonaangevende media nu uitdragen als in de beste dagen van de speculatieve Kremlinologie. Het nu overheersende beeld van een vastberaden revisionistische Poetin, moet op zijn minst naast een rationele inschatting van zijn belangen worden geplaatst. Ook al beschouwt Poetin de ontbinding van de Sovjet-Unie als een grote vergissing, dan nog kan het beeld van de losgeslagen visionair die met de zegen van de Russisch-Orthodoxe Kerk en onder invloed van de autoritaire ideoloog Aleksandr Doegin het stapsgewijze herstel van het Groot-Russische Rijk als zijn politieke levenswerk ziet, moeilijk de hele waarheid over zijn karakter zijn. Maar op zulke projecties is wel de wijdverbreide veronderstelling gebaseerd dat de agressieve bedoelingen van Poetin verder reiken dan Oekraïne, namelijk tot Georgië en Moldavië en daarna tot de NAVO-leden in de Baltische staten en tenslotte tot ver op de Balkan.
Tegenover de karakterschets van een door waanzin gedreven historische nostalgicus staan zijn sociale mobiliteit en de carrière van een in de KGB gevormde, rationeel calculerende machtswellustige, die door de draai naar het Westen van Oekraïne en door de politieke verzetsbeweging in Belarus gesterkt is in zijn ongerustheid over het politieke protest in de steeds liberaler denkende kringen in zijn eigen samenleving.
Gefrustreerde reactie
Vanuit deze optiek zou Poetins herhaalde agressie eerder gezien moeten worden als een gefrustreerde reactie op de weigering van het Westen over zijn geopolitieke agenda te onderhandelen. En dan met name over de internationale erkenning van zijn met het volkenrecht strijdige verovering van een geneutraliseerde ‘gordel’ die ook Oekraïne zou moeten omvatten. De baaierd van speculaties vergroot alleen de onzekerheid over een dilemma dat ‘tot uiterste voorzichtigheid en terughoudendheid noopt’ (aldus de conclusie van een leerzame analyse van Peter Graf Kielmansegg in FAZ van 19 april 2022).
Maar hoe valt dan het verhitte binnenlandse debat te verklaren over kanselier Scholz’ herhaaldelijk bevestigde beleid van solidariteit met Oekraïne, zoals dat in samenspraak met de EU- en NAVO-partners tot stand is gekomen? Om de zaken te ontwarren, laat ik het geschil buiten beschouwing over een voortzetting van het beleid van detente tegenover een onberekenbaar geworden Poetin, dat tot het einde van de Sovjet-Unie en ook nog daarna succes had maar nu een dure fout is gebleken; en ook de fout van Duitse regeringen zich mede onder economische druk afhankelijk te maken van de goedkope invoer van Russische olie. Over het korte geheugen van de huidige controverses zullen ooit de historici oordelen.
Anders is het gesteld met het debat dat zich, onder de veelzeggende naam van een ‘nieuwe Duitse identiteitscrisis’, nu al bezighoudt met de gevolgen van het ‘keerpunt in de geschiedenis’, en dat aanvankelijk nuchter betrekking had op de Duitse Ostpolitik en de defensiebegroting. Want dit debat, dat vooral is ontstaan door voorbeelden van de verbazingwekkende bekering van vredelievende geesten, moet een historische verandering inluiden van de door rechts steeds weer openlijk veroordeelde en inderdaad moeizaam genoeg bevochten naoorlogse Duitse mentaliteit, en daarmee ook van het einde van een op dialoog en vredeshandhaving gerichte Duitse politiek.
Baerbock is de tot icoon geworden minister van Buitenlandse Zaken
Deze interpretatie is nauw verbonden met het voorbeeld van de groep jongeren die is opgevoed om gevoelig te zijn voor normatieve vragen en om hun emoties niet te verbergen en die het hardst roepen om meer engagement. Ze geven de indruk dat de volkomen nieuwe realiteit van de oorlog hen uit hun pacifistische illusies heeft weggerukt. Dat doet ook denken aan de tot icoon geworden minister van Buitenlandse Zaken, die onmiddellijk na het begin van de oorlog haar ontsteltenis met geloofwaardige gebaren en belijdenisretoriek een authentieke indruk verleende. Niet dat ze daarmee niet ook stond voor het medeleven en de impuls om te helpen die onder een groot deel van onze bevolking leven. Maar ze personifieerde bovendien op overtuigende wijze de spontane identificatie met het onstuimig moraliserende aandringen van de Oekraïense leiding, die vastbesloten is de oorlog te winnen. Daarmee raken we de kern van het conflict tussen degenen die empathisch maar onverwachts het perspectief overnemen van een natie die vecht voor haar vrijheid, haar recht en haar leven, en degenen die uit hun ervaringen met de Koude Oorlog een andere lering hebben getrokken en – net als overigens degenen die bij ons op straat protesteren – een andere mentaliteit hebben ontwikkeld. De ene groep kan zich een oorlog alleen voorstellen met als uitkomst een overwinning of een nederlaag, de andere weet dat oorlogen tegen een kernmogendheid niet meer in de traditionele betekenis ‘gewonnen’ kunnen worden.
Grofweg vormen de meer nationaal dan postnationaal gevormde mentaliteiten van bevolkingen de achtergrond voor hun verschillende houdingen tegenover oorlog in het algemeen. Dat verschil wordt duidelijk wanneer we het bewonderde, heroïsche verzet en de vanzelfsprekende opofferingsgezindheid van de Oekraïense bevolking vergelijken met wat we van ‘onze’, laten we veralgemeniserend zeggen, West-Europese bevolkingen in een vergelijkbare situatie zouden kunnen verwachten. Onze bewondering is een mengeling van een zekere verbazing over de zekerheid van de overwinning en de ongebroken moed van de soldaten en de voor de strijd opgeroepen lichtingen, die verbeten hun vaderland verdedigen tegen een militair superieure vijand. In het Westen daarentegen vertrouwen we op beroepslegers die we betalen, zodat we wanneer dat nodig is niet onszelf gewapenderhand hoeven te verdedigen maar door beroepsmilitairen verdedigd worden.
‘Van oorlog kun je alleen leren dat je vrede moet sluiten’
Deze post-heroïsche mentaliteit heeft zich, als ik dat zo te generaliserend mag zeggen, in de tweede helft van de twintigste eeuw in West-Europa onder de nucleaire paraplu van de VS kunnen ontwikkelen. Met het oog op de mogelijke verwoestingen van een atoomoorlog zijn de politieke elite en de overgrote meerderheid van de bevolking tot het inzicht gekomen dat internationale conflicten in principe alleen door diplomatie en sancties opgelost kunnen worden, en dat in geval van het uitbreken van een militair conflict de oorlog zo snel mogelijk moet worden bijgelegd, omdat die naar menselijke maatstaven, gezien het moeilijk te berekenen risico van een dreigend gebruik van massavernietigingswapens, niet meer in klassieke zin met een overwinning of nederlaag kan worden beëindigd. ‘Van oorlog kun je alleen leren dat je vrede moet sluiten’, zegt Alexander Kluge.
Die oriëntatie impliceert geen fundamenteel pacifisme, dus vrede tot elke prijs. De oriëntatie om zo snel mogelijk een einde te maken aan destructie, mensenoffers en decivilisatie is niet hetzelfde als de eis een politiek vrij bestaan op te offeren louter om te overleven.
De scepsis tegen het middel oorlogsgeweld vindt op het eerste gezicht zijn grens bij de prijs van een autoritair gesmoord leven: een bestaan waaruit zelfs het bewustzijn dat gedwongen normaliteit en een zelfbepaald leven met elkaar in strijd zijn, is verdwenen.
De door de rechtse interpreten van de nieuwe tijd toegejuichte bekering van onze vroegere pacifisten verklaar ik uit de verwarring van die twee gelijktijdig botsende, maar historisch ongelijktijdige mentaliteiten. Deze markante groep deelt het vertrouwen van de Oekraïners in de overwinning en doet met grote vanzelfsprekendheid een beroep op het geschonden internationale recht. Na Boetsja deed prompt de slogan ‘Poetin naar Den Haag!’ de ronde. Dit geeft de algemene vanzelfsprekendheid aan van de normatieve maatstaven die wij tegenwoordig op internationale betrekkingen toepassen, dus van de daadwerkelijke mate waarin de verwachtingen en humanitaire gevoeligheden van de bevolking op dat terrein zijn veranderd.
Opgewonden identificatie
Op mijn leeftijd kan ik een zekere verbazing niet verhelen: hoe diep moet de bodem van de culturele vanzelfsprekendheden waarop onze kinderen en kleinkinderen nu leven zijn omgeploegd, als zelfs de conservatieve pers oproept tot vervolging door een Internationaal Strafhof dat noch door Rusland en China, noch door de VS wordt erkend. Helaas verraden zulke realiteiten ook de nog steeds hol klinkende bodem van een opgewonden identificatie met de steeds scheller klinkende morele aanklachten tegen de Duitse terughoudendheid. Niet dat de oorlogsmisdadiger Poetin het niet verdient voor zo’n rechtbank te staan, maar hij bezet nog steeds een zetel met vetorecht in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties en hij kan zijn tegenstanders met kernwapens dreigen. Over een einde aan de oorlog, althans een staakt-het-vuren, moet nog met hem onderhandeld worden. Ik zie geen overtuigende rechtvaardiging voor de eis om een beleid dat – bij de martelende en elke dag ondraaglijker aanblik van de slachtoffers – het toch goed gefundeerde besluit niet aan deze oorlog deel te nemen, de facto op het spel zet.
De bondgenoten moeten elkaar geen politiek-mentale verschillen verwijten die verklaard kunnen worden uit ongelijktijdige historische ontwikkelingen; ze moeten die als feiten ter kennis nemen en er bij hun samenwerking op een intelligente manier rekening mee houden.
Maar zolang deze perspectiefvormende verschillen op de achtergrond blijven, veroorzaken ze – zoals in het geval van de reactie van de afgevaardigden op de morele terechtwijzingen van de Oekraïense president in zijn videotoespraak tot de Bondsdag – alleen maar emotionele verwarring: een chaos van half doordachte instemmende reacties, van louter begrip voor het perspectief van de ander en van het zelfrespect dat geboden is. Het verwaarlozen van de historische verschillen in de waarneming en interpretatie van oorlogen leidt niet alleen, zoals in het geval van de botte afwijzing van de Duitse Bondspresident, tot verstrekkende fouten in de omgang met elkaar. Erger nog, het leidt tot een wederzijds misverstand over wat de ander werkelijk denkt en wil.
De EU zal alleen politiek slagvaardig kunnen zijn als ze ook militair op eigen benen kan staan
Dit besef plaatst ook de bekering van de voormalige pacifisten in een ontnuchterend licht. Want zowel de verontwaardiging als de afschuw en het medelijden, die de motieven achter hun onlogische eisen zijn, worden immers niet verklaard door het verwerpen van de normatieve oriëntatie waarover de zogenaamde realisten zich altijd vrolijk hebben gemaakt. Maar eerder door een veel te pregnante interpretatie van juist die beginselen.
Ze hebben zich niet tot realisten bekeerd, maar lopen bijna over van realisme: zeker, zonder morele gevoelens geen morele oordelen; maar het generaliserende oordeel corrigeert van zijn kant ook de beperkte reikwijdte van de van dichtbij gestimuleerde gevoelens.
Het is geen toeval dat de aanjagers van de Zeitenwende juist de linkse en liberale mannen en vrouwen zijn die tegenover een drastisch veranderde constellatie van grote mogendheden – en in de schaduw van trans-Atlantische onzekerheden – serieus werk willen maken van een dringend noodzakelijk inzicht: een Europese Unie die haar sociale en politieke levensvorm niet van buitenaf wil laten destabiliseren, noch van binnenuit wil laten uithollen, zal politiek alleen slagvaardig kunnen zijn als ze ook militair op eigen benen kan staan. De herverkiezing van Macron geeft even respijt. Maar eerst moeten we een constructieve uitweg uit ons dilemma zien te vinden. De hoop dat dat zal lukken, komt tot uiting in de voorzichtige formulering dat Oekraïne de oorlog niet mag verliezen.
Jürgen Habermas, geboren in 1929, is een van de invloedrijkste filosofen van onze tijd.
De Russische bankeigenaar Oleg Tinkov uitte in een Instagram-post kritiek op de oorlog in Oekraïne. De volgende dag werd hij door de regering van Poetin gedwongen al zijn bedrijfsbelangen te verkopen. ‘Over de prijs viel niet te praten.’
Oleg J. Tinkov was in november goed voor meer dan 9 miljard dollar en staat bekend als een van de weinige ‘selfmade’ zakenmagnaten van Rusland. Hij verdiende zijn geld niet in de energie- en mineralenindustrie – de speeltuinen van de Russische kleptocratie – maar elders.
Maar vorige maand bekritiseerde Tinkov, oprichter van een van de grootste banken van Rusland, in een Instagram-post de oorlog in Oekraïne. Naar Tinkovs zeggen nam de regering van president Vladimir V. Poetin de volgende dag contact op met de directie en dreigde de bank te nationaliseren als deze de banden met hem niet zou verbreken. Vorige week verkocht hij zijn aandeel van 35 procent aan een Russische mijnbouwmiljardair. Zelf spreekt hij van een ‘verkoop uit wanhoop, uit nood’, waartoe het Kremlin hem zou hebben gedwongen.
‘Over de prijs viel niet te praten,’ aldus Tinkov. ‘Het was een soort van gijzeling, waarbij je neemt wat je wordt aangeboden en anders niets. Ik kon nergens over onderhandelen.’
Tinkovs ondergang laat zien wat er gebeurt wanneer leden van de Russische elite Poetin durven tegenspreken
Tinkov (54) sprak zondag 1 mei telefonisch met The New York Times vanaf een locatie die hij niet wilde onthullen. Het was zijn eerste interview sinds Poetins inval in Oekraïne. Hij vertelde dat hij bodyguards heeft ingehuurd nadat vrienden met contacten bij de Russische veiligheidsdienst hem waarschuwden dat zijn leven in gevaar was. Hij mocht dan leukemie hebben overleefd, grapte hij, maar het Kremlin zou hem er misschien wel onder krijgen.
Het was een nogal verrassende wending voor Tinkov, die al lange tijd miljardair is, en conflicten met Poetin altijd heeft weten te vermijden ondanks zijn onafhankelijke opstelling ten opzichte van het Kremlin. Zijn ondergang laat zien wat er gebeurt wanneer leden van de Russische elite Poetin durven tegenspreken, en maakt duidelijk waarom andere zakelijk leiders vrijwel niets van zich hebben laten horen. Volgens Tinkov vrezen ze voor hun leefstijl en hun portemonnee.
Veel kennissen uit de commerciële en bestuurlijke elite zouden hem onder vier ogen hebben toevertrouwd dat ze het met hem eens zijn; ‘maar ze zijn allemaal bang’.
In het interview met The New York Times sprak Tinkov zich feller tegen de oorlog uit dan enige andere Russische zakenmagnaat tot nu toe heeft gedaan.
‘Ik realiseer me nu dat Rusland als land niet meer bestaat,’ stelt Tinkov, die voorspelt dat Poetin nog lang aan de macht zal blijven. ‘Ik vond zijn regime altijd al slecht. Maar ik had natuurlijk nooit kunnen voorspellen dat het zulke catastrofale proporties zou aannemen.’
Het Kremlin reageerde niet op een verzoek om commentaar.
Tinkoff
Tinkoff, de bank die Tinkov in 2006 oprichtte, spreekt zijn beschrijving van de gebeurtenissen tegen en geeft aan dat er ‘geen enkele sprake was van bedreigingen van welke aard dan ook tegen de directie van de bank’. De bank, die afgelopen donderdag aankondigde dat Tinkov zijn volledige aandeel in het bedrijf had verkocht aan een bedrijf onder leiding van Vladimir Potanin, een mijnbouwmagnaat die dicht bij Poetin staat, lijkt zich te distantiëren van zijn oprichter. ‘Oleg is al jaren niet meer in Moskou geweest, nam niet deel aan het leven in het bedrijf en was nergens meer bij betrokken,‘ aldus Tinkoff.
Ook in het Westen had Tinkov problemen. Zo stemde hij er vorig jaar mee in 507 miljoen dollar te betalen om een belastingfraudezaak in de Verenigde Staten te schikken. In maart plaatste Groot-Brittannië hem op de sanctielijst van leden van de Russische zakenelite.
‘Deze oligarchen, bedrijven en ingehuurde misdadigers zijn medeplichtig aan de moord op onschuldige burgers en het is terecht dat ze daarvoor de prijs moeten betalen,’ stelde minister van Buitenlandse Zaken Liz Truss destijds.
Als reactie plaatsten Russische voorstanders van de oorlog foto’s op sociale media van hun versnipperde Tinkoff-betaalkaarten
Niettemin wordt Tinkov over het algemeen beschouwd als een zeldzame Russische businesspionier, die zijn onorthodoxe kapitalisme baseerde op die van Richard Branson en van tegendraadse bierbrouwer uitgroeide tot oprichter van een van ’s werelds meest geavanceerde onlinebanken. Naar eigen zeggen heeft hij nog nooit een voet in het Kremlin gezet. Zo nu en dan uitte hij kritiek op Poetin.
Maar in tegenstelling tot Russische magnaten die jaren geleden met Poetin braken en nu in ballingschap leven, zoals voormalig oliemagnaat Michail B. Chodorkovski of techondernemer Pavel Doerov, kon Tinkov ongestoord zijn miljarden blijven verdienen. Tenminste, tot 19 april jongstleden.
Op die dag plaatste Tinkov een emotioneel antioorlogbericht op Instagram, waarin hij de invasie ‘waanzin’ noemt en het Russische leger bespot: ‘Wat is het nut van een goed leger’, vraagt hij zich af, als de rest van het land disfunctioneel is ‘en riekt naar nepotisme, slaafsheid en onderdanigheid?’
Als reactie plaatsten Russische voorstanders van de oorlog foto’s op sociale media van hun versnipperde Tinkoff-betaalkaarten. Vladimir Solovjov, een vooraanstaande presentator op de staatstelevisie, opende de aanval op hem en verklaarde: ‘Jouw geweten is verrot.’
Leukemie
Tinkov bevond zich op dat moment al niet meer in Rusland; in 2019 was hij vertrokken voor de behandeling van zijn leukemie. Later trad hij af en gaf hij de leiding over Tinkoff uit handen, maar hij behield een aandeel van 35 procent in het bedrijf, dat vorig jaar op de beurs van Londen op meer dan twintig miljard dollar werd gewaardeerd.
Tinkov vertelde zondag dat het Kremlin een dag na zijn Instagram-post van 19 april contact had opgenomen met de leidinggevenden van de bank en hen meedeelde dat elke band met hun oprichter vanaf nu een enorm probleem vormde.
‘Ze zeiden: “De verklaring van uw aandeelhouder wordt niet op prijs gesteld, en we zullen uw bank nationaliseren als hij zijn aandeel niet verkoopt en er geen nieuwe eigenaar komt, en als u de naam niet verandert”,’ citeert Tinkov bronnen bij Tinkoff, die hij weigert te onthullen.
Op 22 april kondigde Tinkoff aan dat het dit jaar een naamsverandering zou ondergaan – een stap die naar eigen zeggen al lang op de planning stond. Tinkov vertelt dat hij achter de schermen met pijn en moeite zijn aandeel wist te verkopen, dat door westerse sancties tegen het financiële systeem van Rusland al in waarde was gedaald. Hij zegt Potanin, de mijnbouwmagnaat, dankbaar te zijn dat hij tenminste nog iets aan zijn bedrijf heeft overgehouden. Hoewel hij over de prijs niks kan zeggen, vertelt Tinkov zijn aandeel te hebben verkocht voor zo’n 3 procent van wat volgens hem de oorspronkelijke waarde was.
‘Zolang Poetin leeft, betwijfel ik of er iets gaat veranderen’
‘Vanwege mijn uitspraken kon ik niet anders,’ aldus Tinkov. ‘Ik heb het voor kopeken [Russische centen] verkocht.’
Hij had er eerder over gedacht om zijn aandeel te verkopen: ‘Zolang Poetin leeft, betwijfel ik of er iets gaat veranderen.’
‘Ik geloof niet in de toekomst van Rusland,‘ vertelt hij verder. ‘Bovenal ben ik niet bereid om mijn merk en naam in verband te brengen met een land dat zonder enige reden zijn buren aanvalt.’
Tinkov vreest dat een door hem opgerichte stichting die streeft naar een betere behandeling van bloedkanker in Rusland, onder zijn financiële problemen zal komen te lijden.
Hij ontkent dat hij zijn uitspraken deed in de hoop dat de Britse sancties tegen hem worden opgeheven, al verklaart hij wel te hopen dat de Britse regering ‘haar fout uiteindelijk recht zal zetten’.
‘Rusland verandert snel, zeer snel in een soort Iran. En daar zijn Russische zakenmensen niet blij mee’
Hij denkt dat zijn ziekte – hij lijdt nu aan graft versus host disease [transplantaat versus gastheerziekte], die volgens hem het gevolg is van een stamceltransplantatie – hem misschien wel de moed heeft gegeven om zich uit te spreken, in tegenstelling tot andere Russische zakenmensen en hoge ambtenaren. Hij beweert dat leden van de elite ‘in shock’ verkeren over de oorlog en hem in groten getale hebben gebeld om hun steun te betuigen.
‘Ze weten dat ze met het Westen verstrengeld zijn, dat ze deel uitmaken van de wereldmarkt, en ga zo maar door,’ aldus Tinkov. ‘Rusland verandert snel, zeer snel in een soort Iran. En daar zijn ze niet blij mee. Ze willen dat hun kinderen hun zomervakantie in Sardinië kunnen doorbrengen.’
Hoewel niemand van het Kremlin ooit rechtstreeks contact met hem heeft opgenomen, vertelt Tinkov dat hij niet alleen druk op zijn bedrijf heeft ondervonden, maar van vrienden met contacten bij de veiligheidsdienst bovendien heeft vernomen dat hij mogelijk ook fysiek in gevaar is.
‘“De beslissing over jou is genomen”, vertelden ze me,’ aldus Tinkov. ‘Of dat betekent dat ze ook nog van plan zijn te vermoorden, weet ik niet. Ik sluit het niet uit.’
Wat was er gebeurd als het Russische offensief in Oekraïne had plaatsgevonden toen Donald Trump nog Amerikaans president was? Volgens Joachim Käppner, veiligheidsexpert van Süddeutsche Zeitung, was de westerse reactie dan heel anders geweest.
Ondanks alle verontwaardiging over de gruwelijkheden die Vladimir Poetin en zijn generaals nu op Oekraïne ten westen van Lviv loslaten, staan maar weinig mensen stil bij wat er had kunnen gebeuren als de Russische president anderhalf jaar eerder het bevel tot invasie had gegeven. Toen zat er geen Joe Biden in het Witte Huis die zou oproepen tot eenheid in de vrije wereld en die soldaten van de 82nd Airborne Division naar de oostgrens van de NAVO zou sturen ter afschrikking – overigens een zeer symbolisch gebaar als je bedenkt dat het deze divisie van parachutisten was die in 1944 het voortouw nam bij de herovering van Europa op de nazi’s. Anderhalf jaar geleden werden de VS nog geleid door een sinistere politieke clown die nu het ‘geniale’ en ‘briljante’ karakter van Poetin en zijn oorlog tegen een Oekraïens leger dat hopeloos in het nadeel is, bejubelt.
Europa had vermoedelijk geen hulp van Donald Trump kunnen verwachten. Zonder de beschermende militaire suprematie van de Amerikanen zou de NAVO niet meer zijn dan een erfenis uit betere tijden, verworden tot een lege huls, zoals Trump de organisatie publiekelijk omschreef. En de vrijheid van het hele continent zou bedreigd worden zoals decennialang niet is gebeurd. Europa zou op zijn minst gedwongen zijn geweest de pax russica in het Oosten te aanvaarden. Trumpisme is niet alleen een ongekend gevaar voor ’s werelds oudste democratie, maar voor de gehele vrije wereld.
Keerpunt
De terugkeer van oorlog in het hart van Europa is een keerpunt zoals in 1953, 1956 of 1968, toen Sovjettanks het streven naar vrijheid in de satellietstaten van de USSR de kop indrukten. Of zoals in 1989, toen het tijdperk aanbrak van de illusie dat de gesel van oorlog niets meer was dan een herinnering aan het verleden. Of zoals in 1992, toen het Servische nationalisme en de verschrikkingen van de Balkanoorlog ons eraan herinnerden hoe dun het laagje vernis van de beschaving is.
De oorlog van Poetin betekent dus een keerpunt, maar zijn timing is slecht. Joe Biden is misschien niet de sterkste president die de Verenigde Staten ooit hebben gehad, maar hij is ontegenzeggelijk een voorvechter van het trans-Atlantische bondgenootschap en heeft sinds het begin van zijn ambtstermijn in 2021 benadrukt dat een krachtig gemeenschappelijk optreden van democratieën fungeert als tegengif tegen populisme, autoritaire regimes en aanvallen op vrijheden.
Zes maanden geleden trokken de laatste NAVO-troepen weg uit Kaboel en leek het trans-Atlantisch bondgenootschap op een dieptepunt te zijn beland. Vandaag laat het door de oorlog van Poetin weer zien wat het is: een levensverzekering voor democratieën in een wereld vol bedreigingen. Poetin kan Oekraïne met geweld veroveren en mogelijk een stuk van de voormalige Sovjet-Unie terugwinnen, maar hij kan ook het tegenovergestelde bereiken van wat hij wil.
De gedestabiliseerde westerse wereld vindt haar kracht en haar waarden terug: menselijke waardigheid, grondrechten, vrijheid van meningsuiting
Terwijl Poetin Europa tracht te verdelen en te ondermijnen, zorgt hij er juist voor dat de onderlinge banden verstevigd worden. De meeste Europese landen die zich na 1989 haastten om tot de NAVO toe te treden, zien nu hun voorgevoel bevestigd. Zelfs traditioneel neutrale landen als Zweden en Finland streven er inmiddels serieus naar om onder de beschermende paraplu van de alliantie te kunnen schuilen.
De agressie van Poetin zou tot gevolg kunnen hebben dat de gedestabiliseerde westerse wereld haar kracht en haar waarden terugvindt: menselijke waardigheid, grondrechten, vrijheid van meningsuiting. Terwijl het rechts-populisme natiestaten oproept om allianties en instellingen als de NAVO en de Europese Unie te verwerpen, tonen de Russische tankcolonnes bij Kyiv ons de dwaasheid van deze voorstellen.
Democratieën kunnen van hun fouten leren, zij hebben het vermogen om zichzelf te corrigeren
De oorlog van Poetin is imperiale machtspolitiek die rechtstreeks uit de negentiende eeuw stamt, zonder rekening te houden met burgerslachtoffers aan Oekraïense kant of opoffering van de eigen soldaten. Veel mensen in Europa, vooral Duitsers met een post-nationalistische inslag, worden daardoor ruw wakker geschud. Sommige mensen zouden zich iets meer bewust mogen zijn van het geluk dat zij hebben om te kunnen leven in een vrij land waar zij hartstochtelijk hun eigen belangen kunnen nastreven en een modieuze autoritaire minachting voor open samenlevingen kunnen uitdragen. Innerlijke vrijheid, democratie en de rechtsstaat zijn niet zo vanzelfsprekend als wij zijn gaan geloven.
Historicus Heinrich August Winkler presenteerde het Westen – opgevat als een geleidelijk gevormde gemeenschap van vrije staten waartoe Duitsland pas laat toetrad – als een ‘geheel van [sociale] verworvenheden dat uniek is in de wereldgeschiedenis’. Niet dat deze landen vrij zijn van gebreken of fouten, getuige de afwijking van de Trump-jaren of de – met het internationaal recht strijdige – invasie van Irak in 2003, die in het Midden-Oosten niet minder instabiliteit teweegbracht dan Poetin vandaag in Oost-Europa. Maar democratieën kunnen van hun fouten leren, zij hebben het vermogen om zichzelf te corrigeren, zoals de VS in 2020 hebben gedaan.
Bundeswehr
Voor Duitsland betekent dit dat het tijd is om de lippendienst die werd bewezen onder Angela Merkel waar te maken en de Bundeswehr weer in staat te stellen zijn echte taken te verrichten, namelijk een geloofwaardige afschrikkingsmacht zijn voor de verdediging van het land en het NAVO-gebied. Dit wil niet zeggen dat Berlijn er verkeerd aan heeft gedaan zo lang mogelijk de dialoog met Poetin aan te gaan; het land dat tachtig jaar geleden een vernietigingsoorlog tegen Rusland (en Oekraïne) ontketende, had de plicht dit te proberen, bovenal in het belang van het Russische volk.
Duitsland is daar helaas niet in geslaagd. Als Europa’s grootste economie kan zij zich niet langer onttrekken aan haar toezegging – gedaan na de annexatie van de Krim in 2014 en vervolgens botweg genegeerd – om haar militaire uitgaven te verhogen tot 2 procent van het bbp om de immense gebreken van de Bundeswehr te herstellen [Olaf Scholz kondigde op 27 februari in de Bondsdag terecht aan dat hij zelfs verder zou gaan dan dit percentage]. Er is amper een andere manier om een gemeenschappelijke capaciteit tot afschrikking op te bouwen en een vrij Europa te verdedigen. Oekraïne ervaart nu wat er kan gebeuren als die ontbreekt.
De Frans-Amerikaanse schrijver en oorlogscorrespondent Jonathan Littell zegt dat we alleen uit deze crisis kunnen komen door Poetins fiasco in Oekraïne zo rampzalig te laten zijn voor Rusland en de Russische belangen, dat zijn eigen elite genoodzaakt is hem weg te werken.
Tweeëntwintig jaar geleden bracht een gruwelijke oorlog Vladimir Poetin aan de macht. Sindsdien is oorlog altijd een van zijn belangrijkste instrumenten gebleven, dat hij tijdens zijn hele bewind zonder aarzelen heeft ingezet. Vladimir Poetin bestaat dankzij oorlog, heeft kunnen gedijen door oorlog. Laten we nu hopen dat een oorlog eindelijk zijn ondergang wordt.
In augustus 1999 werd een toen nog onbekende Vladimir Poetin tot premier benoemd, omdat zijn voorganger weigerde in te stemmen met een volledige invasie van Tsjetsjenië. Poetin was daar wel toe bereid, en in ruil voor hun onvoorwaardelijke steun gaf hij de militairen de vrije teugel om met bloedig geweld wraak te nemen voor hun vernederende nederlaag in 1996. Op de avond van 31 december 1999 trad een afgetakelde en gebroken Boris Jeltsin af en droeg hij het presidentschap als een geschenk over aan de nieuwkomer. In maart 2000, na zijn beroemde belofte om ‘terroristen tot hun totale vernietiging te blijven bestrijden’, werd een triomfantelijke Poetin tot president verkozen. Met uitzondering van zijn vier jaar als premier (2008-2012) heeft hij sindsdien over Rusland geregeerd.
Luitenant-kolonel
Aan het begin van de tweede oorlog was ik als hulpverlener terug in Tsjetsjenië. In februari 2000 ging ik eten met Sergej Kovaljov, de grote Russische verdediger van mensenrechten, en stelde ik hem de vraag die op ieders lippen lag: wie was deze nieuwe, onbekende president? Wie was Poetin? Ik weet nog goed wat Kovaljov antwoordde: ‘Wil je weten wie Vladimir Poetin is, jongeman? Vladimir Poetin is een luitenant-kolonel van de KGB. En weet je wat een luitenant-kolonel van de KGB is? Helemaal niks.’ Wat Kovaljov bedoelde was dat een man die het niet eens tot kolonel had geschopt, simpelweg een kleingeestige uitvoerder was, niet in staat om meer dan een of twee zetten vooruit te denken. En al is Poetin in de loop van zijn tweeëntwintig jaar aan de macht enorm in status en ervaring gegroeid, ik geloof nog steeds dat de inmiddels overleden Kovaljov in wezen gelijk had.
Toch bleek Poetin in tactisch opzicht al snel briljant, vooral in het profiteren van de zwakte en verdeeldheid van het Westen. Het kostte hem jaren om de Tsjetsjenen eronder te krijgen en in hun land een marionettenregime op te zetten, maar het lukte hem wel. In 2008, vier maanden nadat de NAVO aan Oekraïne en Georgië een pad naar toetreding had beloofd, trommelde hij zijn legers op voor ‘oefeningen’ bij de Georgische grens en viel hij het land in vijf dagen binnen, waarbij hij de onafhankelijkheid van twee opstandige ‘republieken’ erkende. De westerse democratieën lieten een gefluisterd protest horen en deden praktisch niets.
In 2014, nadat de Oekraïners hun pro-Russische president, die Europa volledig de rug had toegekeerd om zich met Moskou te verbinden, in een bloedige revolutie hadden afgezet, annexeerde Poetin met een snelle invasie de Krim. Onze geschokte en verbijsterde leiders antwoordden met sancties, en daarop zette hij nog hoger in en lokte opstanden uit in de Donbas, een Russischsprekend deel van Oekraïne. Daarbij zette hij in het geheim zijn eigen troepen in om een zwak Oekraïens leger te verpletteren en koos hij twee nieuwe separatistische ‘republieken’, waar sindsdien op een zacht pitje een oorlog is blijven sudderen.
‘Ben jij de kleinste, geef dan de eerste klap. Sla hard en blijf slaan’
Zo begon hij wat de Fransen zijn fuite en avant zouden noemen, zijn vlucht naar voren. Bij elke stap volgden een veroordeling door het Westen en pogingen hem te straffen met lichte en ineffectieve maatregelen, in de ijdele hoop hem te ontmoedigen. En bij elke stap verdubbelde hij zijn inspanningen en ging hij verder.
Poetin is klein van stuk en het moet zwaar voor hem zijn geweest om in het naoorlogse Leningrad op te groeien. Daar heeft hij duidelijk van geleerd: ben jij de kleinste, geef dan de eerste klap. Sla hard en blijf slaan. Zo zullen de grotere jongens je gaan vrezen en een stap terug doen. Het defensiebudget voor 2021 van de VS was rond de 750 miljard dollar, dat van Europa als geheel 200 miljard en dat van Rusland rond de 65 miljard dollar. Toch maakt hij ons veel banger dan wij hem. Dat is het voordeel wanneer je vecht als een kat in het nauw in plaats van als een dik jongetje dat verzwakt is door een dieet van cola, Instagram en tachtig jaar vrede in Europa.
Poetin moet wel blij zijn geweest toen het Westen, dat het doorlopende conflict in de Donbas zo graag tot stilstand wilde brengen, stilzwijgend toestond dat de Krim van de gesprekstafel verdween, waarmee het in feite de illegale annexatie door Rusland accepteerde. Hij zag dat sancties wel pijn deden, maar niet al te diep doorbeten en dat hij zijn krijgsmacht kon blijven opbouwen en zijn macht uitbreiden. Hij zag dat Duitsland, de grootste economische macht van Europa, niet bereid was af te kicken van zijn gas en zijn markten. Hij zag dat hij Europese politici kon kopen, onder wie voormalige Duitse en Franse premiers, en hen een plaats kon geven in het bestuur van zijn staatsbedrijven. Hij zag dat zelfs de landen die hardop zeiden dat ze tegen zijn acties waren, toch de mantra bleven herhalen van ‘diplomatie’, ‘hervormen’, ‘de noodzaak om de betrekkingen te normaliseren’. Hij zag dat elke keer als hij zijn vuisten hief, het Westen zich gewonnen gaf en dan kwam smeken om de ‘deal’ die nooit doorging; Barack Obama, Emmanuel Macron, Donald Trump, de lijst is lang.
Poetin begon zijn tegenstanders te vermoorden, in eigen land en daarbuiten. Wij piepten wel als dat gebeurde, maar verder ging het nooit. Toen Obama in 2013 harteloos zijn eigen ‘red line’ in Syrië negeerde en na de gifgasaanval van Bashar al-Assad op de burgerbevolking van een wijk in Damascus weigerde tussenbeide te komen, lette Poetin goed op. In 2015 stuurde hij zijn eigen troepen naar Syrië, waar hij een marinebasis opzette in Tartus en een nieuwe luchtmachtbasis in Khmeimim. In de zeven jaar daarna gebruikte hij Syrië als proeftuin voor zijn strijdkrachten en gaf daarmee zijn officierenkorps de kans waardevolle gevechtservaring op te doen en hun tactiek, coördinatie en uitrusting te verfijnen, terwijl ze ondertussen duizenden Syriërs bombardeerden en afslachtten en Assad hielpen de controle over grote delen van het land terug te krijgen.
Wagner-huurlingen
In januari 2018 ging hij in de Centraal-Afrikaanse Republiek rechtstreeks de confrontatie met westerse machten aan door daar zijn Wagner-huurlingen naartoe te sturen. Hetzelfde gebeurt nu in Mali, waar de militaire junta met Russische steun de Franse anti-IS-missie heeft verdreven. Rusland is ook actief betrokken bij de strijd in Libië, waar het westerse pogingen om vrede in de regio te brengen dwarsboomt en strijdkrachten inzet langs de zuidkust van de Middellandse Zee, vanwaar Poetin rechtstreeks Europese belangen kan bedreigen. Elke keer protesteerden we, dreigden we met maatregelen en deden helemaal niets. En elke keer knoopte hij dat in zijn oren.
In de strijd met Oekraïne besloot hij uiteindelijk zijn kaarten op tafel te leggen. Blijkbaar gelooft hij dat hij sterk genoeg is om het Westen openlijk uit te dagen door een uitgebreide landoorlog te beginnen. En dat gelooft hij omdat alles wat wij de afgelopen tweeëntwintig jaar hebben gedaan, of liever, níét hebben gedaan, hem heeft geleerd dat wij zwak zijn.
Poetin is dan misschien een tactisch genie, maar hij kan niet strategisch denken. Onze leiders hebben niet geprobeerd hem werkelijk te begrijpen, maar hij heeft daar andersom ook geen belangstelling voor. Na de afgelopen twee jaar, waarin hij vanwege corona vrijwel geheel geïsoleerd heeft geleefd, lijkt Poetin steeds meer paranoïde te zijn geworden en steeds meer overtuigd te zijn geraakt van zijn eigen Pan-Slavische, neo-imperialistische en orthodoxe ideologie, die oorspronkelijk een geheel kunstmatige creatie was, bedoeld om zijn corrupte regime te voorzien van een vernisje van legitimiteit.
Het lijkt erop dat hij in zijn eigen propaganda is gaan geloven, althans waar het op de Oekraïners aankomt. Dacht hij echt dat zij de Russen als ‘bevrijders’ zouden verwelkomen? Dat ze zich zomaar zouden overgeven? Dan zat hij er ver naast. De Oekraïners vechten en al zijn ze qua manschappen en wapens in de minderheid, ze zijn gedreven. Leraren, kantoormedewerkers, huisvrouwen, kunstenaars, studenten, dj’s en dragqueens nemen de wapens op en gaan op pad om te schieten op Russische soldaten, vaak kinderen die geen idee hebben wat ze daar doen. Oekraïne geeft geen centimeter grondgebied weg en het lijkt erop dat Poetin niet in staat zal zijn hun steden in te nemen zonder ze geheel met de grond gelijk te maken, zoals hij dat ooit met Grozny en Aleppo heeft gedaan. En denk niet dat hij ervoor zal terugdeinzen Kiev, een ‘Europese stad’, met de grond gelijk te maken.
Existentiële bedreiging
Na de eerste schok lijken de westerse democratieën – eindelijk! – te hebben begrepen wat voor existentiële bedreiging Poetin vormt voor de naoorlogse wereldorde, voor Europa en voor ‘onze manier van leven’, die hij zo verafschuwt. Verpletterende sancties worden ingesteld, ongeacht de economische kosten voor onszelf. Wapens stromen Oekraïne binnen. Duitsland heeft zich blijkbaar van de ene dag op de andere gerealiseerd dat het voor zijn veiligheid niet langer afhankelijk kan blijven van de goede wil van anderen en dat het zelf een leger nodig heeft – een echt, functionerend leger. Rusland wordt op internationaal niveau ernstig geïsoleerd en de Russische economie en mogelijkheden zullen daar zwaar onder lijden.
Maar dat is niet genoeg. Zolang Poetin aan de macht blijft, zal hij steeds harder toeslaan, steeds verder doorduwen en zoveel schade toebrengen als hij kan. Omdat hij het Westen haat en omdat zijn macht geheel berust op geweld; niet alleen op dreigen met geweld, maar op het systematische gebruik ervan. Dat is het enige gedrag dat hij kent. Kunnen we werkelijk geloven dat zijn nucleaire dreigement bluf is? Kunnen we ons dat veroorloven? Zolang hij Rusland blijft regeren, is niemand veilig. Niemand.
De enige manier om uit deze crisis te komen is door Poetins fiasco in Oekraïne zo rampzalig te laten zijn voor Rusland en de Russische belangen, dat zijn eigen elite geen andere keus heeft dan hem weg te werken. Maar we kunnen veel meer doen om dat te bereiken. Het lijkt erop dat onze regeringen zich richten op het ‘straffen’ van de Russische ‘oligarchen’, maar ze moeten begrijpen dat Poetin voor die mensen alleen maar minachting voelt en geen zier om hun bezittingen of hun mening geeft; hij ziet ze alleen als melkkoeien, waarvan hij kan profiteren.
Rusland verdient beter dan deze kliek van dieven die zijn rijkdom buitmaken
De westerse sancties moeten zich richten tegen de mensen die Poetins daden in werkelijkheid mogelijk maken: de gehele hoogste laag van zijn veiligheids- en regeringsapparaat. Niet alleen de paar mensen die al sancties opgelegd kregen, maar ook de duizenden functionarissen van het tweede echelon in de presidentiële regering, de strijdkrachten en de veiligheidsdiensten. Dat zijn geen miljardairs, maar ze zijn wel allemaal multimiljonair en hebben veel te verliezen. Verwoest het leven van deze paar duizend mensen en laat hen zelf oordelen wie daarvoor verantwoordelijk is. Neem de villa’s in Engeland en Spanje in beslag, verbied de vakanties in Courchevel en op Sardinië, gooi hun kinderen zonder pardon van Harvard en Oxford en zorg dat ze in Rusland moeten blijven, zonder uitweg en zonder geïmporteerde goederen om hun gestolen geld aan uit te geven. Laat hun de kosten goed, persoonlijk voelen en laat ze dan zelf maar beslissen of het die prijs waard is om een doorgeslagen, machtshongerige tsaar op de troon te houden. Laat hen maar beslissen of ze hem in de afgrond willen volgen.
De afgelopen tweeëntwintig jaar is Rusland ten prooi gevallen aan een vastgeroest, corrupt en totalitair regime dat wij in veel opzichten hebben ondersteund. Maar Rusland is ook een prachtig land, waar ik altijd zeer veel van gehouden heb en dat geweldige, humane, rechtvaardige mannen en vrouwen heeft voortgebracht. Het verdient beter dan deze kliek van dieven die zijn rijkdom buitmaken onder de dekmantel van verzonnen imperiale illusies, en die zijn buren verwoest om de macht vast te houden. Rusland verdient vrijheid, dezelfde vrijheid die Oekraïne de afgelopen dertig jaar met zoveel moeite heeft verworven. Een staakt-het-vuren in Oekraïne is een noodzakelijke, urgente eerste stap, en een volledige Russische terugtrekking een tweede. En daarna moet Poetin gaan.
Het Finse model
De trage Russische opmars in Oekraïne wordt door veel analisten opgemerkt. Minder vaak wordt genoemd dat Oekraïne zo lang wachtte met het trainen en bewapenen van burgers.
De gerenommeerde Amerikaanse strategiedeskundige Edward Luttwak raadde de NAVO-landen aan het Finse model te volgen. In Finland krijgen jongemannen een intensieve militaire training, opgevolgd met kortere opfrisbeurten. Het land kan zo al snel bijna een miljoen getrainde soldaten opstellen, iets wat Oekraïne had kunnen en moeten doen, volgens Luttwak.
De Fins-Russische Winteroorlog (1939-1940), die na drie maanden eindigde met de terugtrekking van de Sovjets, kan volgens Luttwak een voorbeeld zijn voor NAVO-landen als Polen en de Baltische staten. Zijn advies is om, net als de Finnen destijds, niet te proberen de invasie te stoppen, maar te wachten tot de bezetter het land binnenkomt. Het moment om toe te slaan komt als de tanks zijn gestopt met rijden en de soldaten naar buiten komen om te koken of te plassen. Finland leed zwaar tijdens die invasie en moest uiteindelijk grondgebied afstaan, maar de Sovjets verloren ongeveer zeven keer zoveel manschappen. Toen ze zich terugtrokken, wisten ze dat een nieuwe bezettingspoging van Finland opnieuw bevriezing zou betekenen en de angst om met je broek naar beneden in de sneeuw te worden doodgeschoten. Ze hebben het nooit meer geprobeerd.
Veel Russen weigeren de oorlogsberichten te geloven die ze uit Oekraïne horen. Ze wuiven ze weg en praten liever over de economische zorgen. Die zijn volgens velen de schuld van het Westen. ‘Poetin? Wat heeft hij hier nou mee te maken?’ Een anoniem verslag uit Sint-Petersburg.
De naam van de auteur van dit stuk is bekend bij de redactie van Mother Jones, maar wordt om veiligheidsredenen niet genoemd
Het is rustig hier in Sint-Petersburg. Vreemd, afschuwelijk, stil. Alsof er helemaal geen oorlog is.
Deze stad is de thuisbasis van landmacht- en marine-academies. Thuisbasis van het enorme staatsenergiebedrijf Gazprom, thuisbasis van het Constitutionele Hof. Het is de oude keizerlijke hoofdstad en Poetins geboortestad. Heel geschikt voor patriottische praat. Maar het is rustig.
Op 24 februari begonnen Russische strijdkrachten Oekraïense steden te bombarderen. De week daarop verschenen overal in de stad billboards met de letter ‘Z’ en de tekst ‘Wij laten de onzen niet in de steek!’ De letter ‘Z’ verscheen ook op de helmen van de oproerpolitie en op de auto’s van Rosgvardia. Ik heb metrowerkers gezien die hem op hun uniform droegen. Op de vraag of ze daartoe verplicht zijn, zeggen sommigen met stellige blik: ‘Helaas wel.’ Ik zie deze letter ‘Z’ echter zelden op privéauto’s in de stad.
Waarom Z?
Op 24 februari, toen Russische pantservoertuigen Oekraïne binnenrolden, waren ze gemarkeerd met grote witte letters, Z of V: merktekens om troepen te onderscheiden en eigen vuur te vermijden. De meest redelijke verklaring voor deze markeringen is dat Z staat voor Zapad of West, V voor Vostok, of het Oosten, wat de twee richtingen aangeeft van waaruit de voertuigen Oekraïne binnenkwamen. Maar waarom zijn ze in het Latijnse alfabet geschreven? En waarom is de Z het officiële symbool geworden van deze ‘speciale militaire operatie’, die wettelijk gezien geen oorlog mag worden genoemd? Het Russische ministerie van Defensie gaat gemakkelijke antwoorden uit de weg. Op 2 maart legde het aan zijn Instagram-volgers uit dat ‘Z staat voor Za Pobedu!’ [‘Op de Overwinning!’] Op 15 maart werd de gouverneur van Sint-Petersburg formeel diezelfde uitleg gegeven.
Velen geven er de voorkeur aan om niet te veel over de situatie na te denken
Officiële verklaringen zijn achterlijk. De symbolen zijn leeg, losgekoppeld van elke redelijke semantische inhoud. Toch is er een achterliggende reden. De helmen van de oproerpolitie die Russische antioorlogsdemonstranten in elkaar slaat, hebben hetzelfde zinloze merkteken als de gepantserde voertuigen die Oekraïense steden en dorpen decimeren. De Russische staat ziet dit geweld als verschillende uitingen van dezelfde oorlog.
Dit is een burgeroorlog, om meerdere redenen. En hier in Sint-Petersburg wordt die gesteund met stilte. Er is weinig publiek enthousiasme voor dit conflict, hoewel er ook niet veel veroordelingen zijn. Veel mensen zijn ontzet over wat het Russische leger heeft aangericht in Oekraïense steden en dorpen, maar durven zich niet uit te spreken. Velen zijn verontwaardigd als zij vernemen dat dienstplichtigen naar het front zijn gestuurd, maar zien geen reden om te protesteren. Velen geven er de voorkeur aan om niet te veel over de situatie na te denken.
Twee ongelooflijke mediagebeurtenissen
Op 14 maart liep een tv-redactrice van Kanaal 1, een vrouw genaamd Marina Ovsjannikova, in beeld tijdens het nieuws van 21:00 uur. Ze droeg een handgeschilderd bord met daarop: ‘Stop de oorlog! Er wordt tegen jullie gelogen!’ Ze werd gearresteerd en beboet. De nieuwe wet, die haar een jarenlange gevangenisstraf had kunnen opleggen voor ‘het oproepen om geen Russische troepen in te zetten ter bescherming van Russische belangen’, moet nog worden bekrachtigd. Maar wat haar daad zo opmerkelijk maakt, is de plek waar die plaatsvond: dit programma op de staatstelevisie valt onmogelijk te negeren. Zelfs Kanaal 1 moest toegeven dat ze het hadden gezien. In een interview op 20 maart verklaarde het hoofd van de nieuwsredactie dat Ovsjannikova door de Britse ambassade was betaald om haar land en haar collega’s te verraden. Hij vergeleek haar met Judas Iskariot.
Op 14 maart bracht Morgenshtern een nieuwe videoclip uit, getiteld ‘12’. Morgenshtern, in 2021 uitgeroepen tot Spotify’s topartiest in Rusland, is de zelfbenoemde bad boy van de Russische popmuziek: dure auto’s, diamanten, oneerbiedige taal en ironie. In ‘12’ is de stemming donker en het geweld serieus. De video eindigt met een spraakbericht van de moeder van een vriend, die vanuit Oekraïne belt: ‘Ons dak werd er vanmorgen bijna afgeblazen. We dachten aan vluchten, maar toen kwamen we terug. We zijn nu hier. We hebben een schuilkelder in de kelder gemaakt, dus schat, maak je geen zorgen.’ De video werd in de eerste 24 uur dat hij online stond vijf miljoen keer bekeken. En binnen een week waren er al 50.000 commentaren op gekomen – de meeste in het Russisch, maar ook veel geschreven door Oekraïners.
No War-stickers
Ik zit met mijn collega’s in een bar over de oorlog te praten. Ze zijn jong, overgekwalificeerd en werkloos, tegen de oorlog, en politiek actief. Ze gaan naar protesten, ze werden gearresteerd en geslagen. Ze zien de toekomst somber in. Ze zouden Rusland het liefst verlaten, maar dat lijkt nu bijna onmogelijk. Maar als ze hier blijven en gaan werken, zijn ze dan niet medeplichtig? En als ze niet werken, hoe komen ze dan aan eten?
We plakken ‘No War’-stickers op buitenmuren en in de toiletten van kroegen. Maar de lijm is slecht en de stickers zijn van papier, gedrukt door een of andere man met een bijbaantje bij een copyshop. Ze blijven niet lang zitten.
Op weg terug naar de metro, komt een van hun vrienden naast me lopen en zegt: ‘Ik kom uit Charkiv.’ De op een na grootste stad van Oekraïne, gelegen in het noordoosten van het land en overwegend Russischtalig, ligt zwaar onder vuur van de Russische strijdkrachten.
Mensen zeggen: ‘Godzijdank is mijn oma overleden en heeft ze dit niet meer hoeven zien.’
‘Ik durf het niet te vragen,’ zeg ik, ‘hoe gaat het met je familie?’
‘Vreselijk,’ antwoordt ze.
Ik zeg: ‘Het spijt me zo.’
Wat moet je eigenlijk zeggen?
Nu de burgeroorlog drie weken duurt, worden in Rusland voortdurend dergelijke gesprekken gevoerd. Als ik burgeroorlog zeg, bedoel ik niet dat Oekraïne en Rusland als één land moeten worden beschouwd. Ik bedoel alleen dat de mensen hier er vrienden en familie hebben. En vice versa. Naties en talen worden geboren en groeien, ze paren en planten zich voort, ze vechten en zwijgen en sterven. Het zijn sociale entiteiten, niet anders dan individuele personen. Als deze burgeroorlog een conflict tussen twee individuen was, zou het er ongeveer als volgt uitzien: een man spoort decennia na hun scheiding zijn ex-vrouw op. Hij vergiftigt haar hond, ontvoert haar kinderen, steekt haar huis in brand. Hij wordt aangehouden en gevraagd wat hij in vredesnaam dacht. De man zegt: ‘Je had moeten zien wat die slet vorige week op Facebook heeft gezet.’
Gestoord? Ja. Net als deze hele situatie.
Mensen zeggen: ‘Godzijdank is mijn oma overleden en heeft ze dit niet meer hoeven zien.’
Ze zeggen: ‘Godzijdank heeft corona zoveel oude mensen meegenomen, voordat deze oorlog begon.’
In een poging tot duiding van deze situatie, die schommelt tussen burgeroorlog, genocide en Armageddon, hebben westerse nieuwsanalisten redelijkerwijs geprobeerd te begrijpen wat de Russen denken. Waarom komen ze niet in opstand?
‘Hoe kan een drugsverslaafde clown nou de held van alle tijden en alle volkeren zijn geworden?’
Beste lezer, ze komen niet in opstand omdat ze een manier hebben gevonden om de focus van hun geweten te verleggen. De mediaverhalen van de staat stellen hen in staat om apolitiek te blijven, om medeplichtigheid te ontkennen. Vele miljoenen mensen in Rusland hebben vrienden en familieleden in Oekraïne. Wanneer deze vrienden en familieleden bellen om te vertellen dat ze gebombardeerd worden, weigeren sommige van hen dat te geloven. ‘De Russische televisie betekent meer voor hen dan hun dochter of zus,’ schrijft het verbannen Russische tijdschrift Meduza. Hoe gek ook, ik heb hetzelfde verhaal van verschillende van mijn vrienden gehoord: ‘Pa gelooft zijn Oekraïense vrienden niet. En als hij ophangt, schreeuwt hij tegen zijn vrouw: “Nee, nee, nee! Nee, het is niet waar!’’’
Ik heb hier een kennis, een vrouw van in de dertig. We hebben gemeenschappelijke vrienden en soms doen we samen kleine klusjes. Ze komt iets afgeven voor een vriend, blijft voor thee. We zitten wat te grappen over Bidens blunders: dat ‘Poetin nooit de harten en geesten van het Iraanse volk zal winnen’; dat Poetin heeft besloten ‘Rusland binnen te vallen’. Het gesprek verplaatst zich naar de Oekraïense president. ‘En dan is er Zelensky,’ zegt ze. ‘Hoe kan een drugsverslaafde clown nou de held van alle tijden en alle volkeren zijn geworden?’ De context: haar vrienden in Kyiv haatten Zelensky openlijk, zegt ze, maar toen werden ze allemaal gek daar en nu zijn ze allemaal voor hem.
‘Heb je vrienden in Kyiv?’ vraag ik. ‘Bellen ze je?’
‘Vroeger wel,’ antwoordt ze. ‘Maar het is onmogelijk geworden om met ze te praten. Nu beginnen ze te schreeuwen: “Dit komt allemaal door jullie! Jullie Russen!” En ik heb zoiets van, hallo? Wat heb ik er precies mee te maken?’
‘Belden ze om te zeggen dat ze gebombardeerd werden?’
‘Eh, ja.’
‘Wow. Hoe reageerde je daarop?’
‘Ik vond het verrassend, natuurlijk. We hebben er hier niets over gehoord.’
‘Wat doe je met die informatie?’
‘Niets.’ Ze haalt haar schouders op. ‘Wat zou ik ermee hebben kunnen doen?‘ Ze gaat niet naar antioorlogsprotesten. Ze heeft zich wel aangemeld bij het Telegram-kanaal waar de plaatsen en tijden van de protesten worden gepost, maar alleen om beter door de stad te kunnen navigeren om niet in een file terecht te komen als de oproerpolitie alles afsluit. Ze scrolt door het Telegram-kanaal en lacht: ‘Ik kan verdomme niet geloven wat mensen allemaal in hun chats schrijven. Sommigen hebben al genoeg gezegd voor een gevangenisstraf van vijftien jaar. En dat allemaal in die Telegram-app! Idioten, het is een Russische app, gevestigd in Rusland!’
Panty’s van goede kwaliteit en geïmporteerde wasmiddelen verdwijnen of zijn al verdwenen
En ze heeft gelijk. Telegram wordt nauwlettend in de gaten gehouden. Mensen zijn al strafrechtelijk vervolgd voor hun berichten op Telegram.
Ze moet niets van Poetin hebben. Ze vindt dat zijn nieuwe wetten krankzinnig zijn, dat zijn acties in de internationale politiek ons aan de rand van de economische ineenstorting hebben gebracht. Ze wil als de sodemieter weg uit dit land sinds men begon te praten over het creëren van een eigen ‘soeverein internet’. Een paar jaar geleden had ze definitieve plannen om naar Spanje te verhuizen. Maar toen kwamen de lockdowns en nu de oorlog, die roet in al haar plannen gooit.
Het is onmogelijk geworden om de sancties niet op te merken. Prijzen zijn 40 tot 140 procent gestegen, populaire winkels zijn gesloten: Uniqlo, IKEA, H&M. Medicijnen zijn bijna op en er staan lange rijen voor de goedkope apotheken. Panty’s van goede kwaliteit en geïmporteerde wasmiddelen verdwijnen of zijn al verdwenen. Maar er is nog geen voedseltekort, er is geen sprake van ‘lege schappen’. En voor veel mensen hier zijn deze economische zorgen alledaagse problemen om over te mopperen in de trant van: ‘Wat zullen die klootzakken nu weer eens bedenken?‘ Die klootzakken kunnen de NAVO zijn of westerse staten die sancties opleggen, het kunnen internationale bedrijven zijn of lokale tussenpersonen. Maar ze worden niet duidelijk gelinkt aan de vernietigende oorlog van Rusland tegen Oekraïne.
Ongezond
Een vriendin van mij kwam een paar dagen geleden een van haar buren tegen, toen ze ’s ochtends haar hond uitliet. De buurvrouw heeft ook een hond, en ze kunnen goed met elkaar opschieten, zoals vaak geldt voor mensen die in dezelfde buurt hun hond uitlaten. Heeft ze nog steeds haar baan, vraagt mijn vriendin aan haar buurvrouw. Ja, ze werkt in de logistiek, en ze worden overstelpt met werk. De prijzen veranderen dagelijks; groothandels kopen graan op om redenen die zij niet kan doorgronden, waardoor paniek op de markt ontstaan en de prijzen stijgen. Nou, ik weet het niet, zegt mijn vriendin, mijn laatste hoop is dat iemand tegen Pasen Poetin heeft afgezet.
‘Poetin?’ De buurvrouw kijkt haar vol ongeveinsde verwarring aan. ‘Wat heeft hij hier nou mee te maken?’
De roebel is onze munt en Poetin is onze president. Poetin is overal aanwezig, als een alledaags feit van het leven.
Onder het Poetin-onvriendelijke publiek doen geruchten de ronde dat hij misschien ernstig ziek is. Misschien volgt hij een steroïdenkuur; hij zou kanker kunnen hebben.
De staat is er snel bij om dergelijke geruchten de kop in te drukken. Een folder die vorige week aan basisscholieren werd gegeven leert hun hoe om te gaan met nepnieuws. ‘Zoek naar bevestigend bewijs.’ ‘Gebruik je gezond verstand en luister naar je innerlijke stem.’ Zo beweert een nieuwsbericht dat president Poetin plotseling is overleden. ‘Dat is onmogelijk!’ aldus de folder.
Voordat de oorlog begon, speculeerden sommigen dat Poetin misschien niet meer bestond
Maar toch, in zijn recente video’s ziet Poetin er ongezond uit. Hij zit in een geel getint hokje, leunt zwaar op zijn bureau voor videogesprekken met de belangrijkste staatstelevisiezenders, zijn gezicht gezwollen, zijn uitdrukking opgewonden en boos, pratend over de Vijfde Colonne: ‘nationale verraders, zij die hier, bij ons, geld verdienen, maar daar wonen, en dan niet eens “wonen” in de geografische zin van het woord, maar in hun gedachten, in hun slavenmentaliteit.’ In gedachten eet die slaafse Vijfde Colonne oesters in hun herenhuis in Miami, verlangend naar buitenlandse goederen en gendervrijheid.
Op straat praten de mensen niet veel over Poetin. Ze hebben het eerder over hun dagelijkse problemen, over stijgende prijzen en winkels die sluiten, over het zoeken naar werk.
Wat nou als Poetin plotseling zou verdwijnen door een deux ex machina? Het is moeilijk om je een machtsoverdracht voor te stellen. Er wordt voor zover bij ons gewone stervelingen bekend is geen interne machtsstrijd gevoerd. Er zijn geen duidelijke kanshebbers voor de troon. Het ontbreekt aan een goed functionerend systeem om verkiezingen te houden. Voordat de oorlog begon, speculeerden sommigen dat Poetin misschien niet meer bestond: dat hij een computer gegenereerd beeld of een dubbelganger is, dat hij niets beslist in het land. Maar zijn recente daden zijn zo onverklaarbaar dat dit niet meer aannemelijk lijkt. Het is gemakkelijker te geloven dat één persoon zijn verstand heeft verloren dan dat dat voor de hele deep state zou gelden.
Verschillende gepensioneerde legerofficieren hebben me verteld dat ze verbijsterd zijn over de militaire operatie van Rusland: de doelen zijn onduidelijk, de logistiek is slecht, de commandanten zijn idioten. Maar ze voegen er helaas ook aan toe dat als de NAVO binnenvalt, ze zullen opstaan om hun land te verdedigen. Het zijn goede mannen. Ze houden van kinderen en dieren, zorgen voor hun zieke familieleden en hun bejaarde buren. Wat voor andere keus hebben ze?
Politiek is intiem, controversieel en privé. Iets voor als je alleen bent, en alleen als je ouder bent dan achttien
‘We zitten in een zeer gecompliceerde situatie,’ vertelt mijn baas ons tijdens een vergadering, ‘we doen er alles aan om ervoor te zorgen dat niemand zal worden lastiggevallen vanwege zijn politieke opvattingen.’ Dat is waarom we niet over politiek praten. Politiek is intiem, controversieel en privé. Iets voor als je alleen bent, en alleen als je ouder bent dan achttien. ‘Het is onaanvaardbaar om kinderen bij politiek te betrekken’, vertelt de staat ons al jaren, en om daar helder over te zijn wordt deze vermaning ondersteund met strafrechtelijke sancties. Vorig jaar zette het universitaire studentenblad DOXA een video online ter ondersteuning van vreedzame straatprotesten. De redacteuren staan nog steeds onder huisarrest, in afwachting van hun proces. Ze worden beschuldigd van ‘het betrekken van minderjarigen bij criminele of antisociale daden’.
Politiek is zondig en gevaarlijk, zelfs smerig. Maar kleuters neerzetten in de vorm van de letter ‘Z’ gaat kennelijk niet over politiek. ‘Z’ is zinloos, en daarom apolitiek. ‘We laten de onzen niet in de steek!’
Een morele claim. Natuurlijk doen we dat niet. Wie kan dat tegenspreken?
Hollywood
Vandaag is het 21 maart. De oorlog van Rusland in Oekraïne gaat de vierde week in. Russische kranten geven Oekraïense ‘bandieten’ de schuld van de verwoesting van Marioepol, Russische rechtbanken verklaren burgers schuldig aan het belasteren van de letter Z door er bijvoorbeeld op te spugen.
Veel mensen in mijn omgeving zijn er nog steeds van overtuigd dat de verhalen en beelden over de vernietigende acties van Rusland nep zijn. Ik was gisteravond bij een vriendin toen ze een telefoontje kreeg van een collega. Hun gesprek begon over alledaagse dingen, zoals het uitwisselen van strategieën om goederen te bemachtigen die snel aan het verdwijnen zijn, maar nam toen een politieke wending. ‘Jij bent gehersenspoeld!’ riep de collega lachend naar mijn vriendin. ‘Geloof jij die NAVO-propaganda? Dat is allemaal gefilmd in Hollywood.’ De collega richt zich op de problemen van alledag, en weet zeker dat alles uiteindelijk wel goed komt. Dat was altijd zo, toch?
Maar anderen zijn ontzet. Een vriendin kwam vanochtend ontbijten. Ze is begin zestig, gepensioneerd na een administratieve baan in de internationale haven van Sint-Petersburg. Door haar werkverleden is ze goed op de hoogte van de Russische afhankelijkheid van import. Maar dat is niet wat haar de meeste zorgen baart.
‘Ik ben bang voor wat mijn kleinkinderen zullen worden. Wat zal deze staat in hun hoofd planten?’
‘Ik ben oud,’ zegt ze. ‘Ik heb een goed leven gehad, ik heb alles gezien. Maar ik heb kleinkinderen.’
‘Ben je bang dat ze niets te eten zullen hebben?’
‘Ik ben bang voor wat ze zullen worden. Wat zal deze staat in hun hoofd planten?’
Ze huilt terwijl ze dit zegt. Ze huilt al weken.
‘Wat moet ik mijn kleinzoon vertellen over de letter Z, als hij ernaar vraagt?‘ zegt ze.
Haar kleinzoon is zeven.
Ik kreeg vandaag een brief van een vriend, waarin staat dat hij is opgeroepen voor het leger. Ik zag hem drie weken geleden voor het laatst. Hij verliet Sint-Petersburg om terug te keren naar Odessa, hoewel hij een apolitieke pacifist is. Hij droeg een gele davidster op zijn blauwe jas genaaid. Vliegen over Europa was al onmogelijk; hij reisde over land, via Finland.
Hij ging terug om zijn stad te verdedigen. Mijn vrienden en ik bidden hier voor zijn veiligheid. Toen hij vertrok, zei hij dat hij ook voor ons zou bidden.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
