In Vorarlberg is nog maar één arts te vinden die abortussen uitvoert. En ook hij sluit binnenkort zijn praktijk. ‘Ik hoopte eigenlijk dat dit debat snel voorbij zou zijn, maar het wordt alleen maar heftiger.’
Uiteindelijk had hij geen andere keuze dan zelf een woning kopen. Hij nam zijn spaargeld op, verzilverde zijn particuliere pensioenverzekering en kocht een appartement dat als praktijk kon worden gebruikt. ‘Want anders,’ zegt Benedikt Hostenkamp, ‘was het waarschijnlijk niet gelukt.’
Er waren vijf appartementen die hij had kunnen huren, zegt de arts. Maar zodra de verhuurders erachter kwamen dat hij ook abortussen wilde uitvoeren in zijn praktijk, ging de verhuur niet door. Over het algemeen is abortus mogelijk binnen de eerste drie maanden, ‘na voorafgaand medisch overleg met een arts’, zo luidt de Oostenrijkse wet sinds 1975. Benedikt Hostenkamp werd desondanks gemaand om ook zijn laatste praktijkpand te verlaten; de buren vonden het ‘bord’ dat hij buiten had hangen niet mooi, vertelt hij.
Toch is dat bord zo onopvallend als maar kan: ‘Benedikt-Johannes Hostenkamp, specialist in gynaecologie en verloskunde. Poliklinische operaties’, staat bij de toegang tot een binnenplaats in het centrum van Bregenz. Via een deur op de binnenplaats, naast vuilnisbakken en fietsen, ga je naar de tweede verdieping. Hier hebben ook de vereniging van veehouders en het vakantiefonds voor bouwvakkers hun kantoor. Zo kun je niet weten of een vrouw naar haar gynaecoloog gaat voor een kankerscreening of een abortus – of naar de ‘Vereniging van veehouders van Vorarlberg’.
In Duitsland moeten vrouwen die een abortus overwegen, advies inwinnen. In Oostenrijk mag de behandelend arts advies geven, en natuurlijk doet hij dat onbevooroordeeld, zegt Hostenkamp, en hij verheft zijn stem. Hij heeft moeite zijn boosheid binnen te houden. ‘Vijftien procent van de patiënten die bij mij komen voor een abortus bedenkt zich na het consult. Vijf procent komt later niet op de afspraak.’ Er staat geen foto van hem op zijn website. Wat er wel staat: ‘Wat je van ons kunt verwachten: een luisterend oor. Advies over hoe het verder gaat. Bemiddelende hulp.’ Hostenkamp krijgt regelmatig doodsbedreigingen.
Conflictzwangerschappen
Benedikt Hostenkamp is nu eenenzeventig jaar oud, hij is Duitser en doet ongeveer driehonderd abortussen per jaar. Het gesprek met hem vindt telefonisch plaats omdat hij in Freiburg im Breisgau woont. Sinds een paar jaar gaat hij om de week naar zijn praktijk in Bregenz. Aan het eind van dit jaar komt hij helemaal niet meer, want hij wil nu eindelijk echt met pensioen. Zoals het ernaar uitziet, hebben vrouwen in Vorarlberg binnenkort geen aanspreekpunt meer voor wat deskundigen ‘conflictzwangerschappen’ noemen.
Er is nog geen opvolger. Er zijn open brieven van artsen en oproepen van burgemeesters, en sommigen van hen worden nu ook bedreigd: nog een reden waarom geen enkele gynaecoloog in deze kleine, conservatieve deelstaat een ‘bord’ bij zijn privépraktijk wil ophangen.
In Oostenrijk wordt het steeds moeilijker om iemand te vinden die abortussen uitvoert. In Burgenland kun je nergens terecht. In Tirol is er nog maar één wat oudere arts die abortussen doet. Ook hij gaat ook binnenkort met pensioen. Na lang zoeken zijn er drie collega’s in privépraktijken gevonden om hem op te volgen, maar het is onduidelijk wanneer ze zullen beginnen. Het plan van de SPÖ in Tirol om abortussen toe te staan in openbare ziekenhuizen werd gedwarsboomd door hun coalitiepartner, de ÖVP. In Salzburg willen ÖVP en FPÖ een campagne starten om in plaats van abortussen nu adoptie en pleegouders te promoten. In Duitsland is de situatie niet veel beter. Daar is het aantal praktijken waar vrouwen terecht kunnen de afgelopen twintig jaar bijna gehalveerd.
In de zomer van 2022 vernietigde het Amerikaanse Hooggerechtshof na vijftig jaar de uitspraak Roe vs. Wade, waardoor het federale recht op abortus kwam te vervallen. Ook voor die tijd waren zogenaamde pro-lifeactivisten wereldwijd al in opmars. Sinds de overwinning op de pro-choiceaanhangers in de VS zijn ze ook in het meer verlichte West-Europa meer te zien en te horen. In Vorarlberg troffen ze een overzichtelijk werkterrein aan: een samenleving waarin abortus nog altijd wordt gestigmatiseerd. Al tientallen jaren is er een conservatieve regeringspartij aan de macht, die nu bang is voor rechts-populisten, die volgens de peilingen sterk aan het winnen zijn. En er is een medische beroepsgroep die van slag is. De zelfbenoemde ‘levensredders’ oefenen druk uit, ook op de politiek. En hun methoden worden steeds heftiger.
‘Veilige abortus is een mensenrecht – ook in Vorarlberg’
Johannes Gasser, fractievoorzitter van de liberale partij Neos, doet regelmatig mee aan tegenbetogingen. ‘Ik dacht altijd dat het na een lange fase van maatschappelijke liberalisering op een gegeven moment geen thema meer zou zijn,’ zegt hij. ‘Maar je ziet in de VS, Polen, en Hongarije hoe sterk het taboe nog steeds is.’
In januari diende Gasser samen met de SPÖ namens Neos een motie in het deelstaatparlement in: ‘Veilige abortus is een mensenrecht – ook in Vorarlberg.’ Kort daarna ontvingen parlementsleden plastic zakjes bij de post met daarin plastic embryo’s drijvend in rode vloeistof. In een debat in de Landtag sprak een parlementslid van de Groenen over het ‘niet nader te noemen pakketje’ dat was verstuurd ‘zonder aanziens des persoons’. Ze had jaren geleden een kind verloren en raakte opnieuw getraumatiseerd. Een ander vertelde over haar angst om een gehandicapt kind ter wereld te brengen, een derde over wat het met haar doet als ze ervan beschuldigd wordt kinderen ‘aan de lopende band te vermoorden’.
Er waren veel tranen die dag in het parlement. En er was ook veel lof voor de oplossing die binnen handbereik leek. Want het staatsraadslid voor Gezondheid van Vorarlberg, Martina Rüscher, had een plan voor wanneer dokter Hostenkamp ermee ophield. Rüscher vertelt in haar kantoor dat ze wil dat ‘vrouwen zonder druk kunnen beslissen. Dat is mijn verantwoordelijkheid.’ Rüscher is eenenvijftig, heeft zelf drie zonen en behoort tot de liberale vleugel van de ÖVP.
Het oorspronkelijke idee om in de nabije toekomst abortussen te laten uitvoeren in het provinciale ziekenhuis van Bregenz was al eerder afgewezen door regeringsleider Markus Wallner: ‘We kiezen noch voor het ene, noch voor het andere extreme uiterste.’ Op de vraag van de oppositie wat er extreem aan is om een contactpunt in een openbare instelling aan te bieden aan vrouwen in conflictsituaties, kwam geen antwoord.
Dus richtte Rüscher zich op de op een na beste oplossing: op het ziekenhuisterrein, waar ook een babyluik is en een stillcafé – een ontmoetingsruimte voor prille moeders – is, zou een praktijk worden opgezet in een voormalige privékliniek. Het moest een half private kliniek worden, waar artsen van het ziekenhuis toegestane nevenactiviteiten zouden uitoefenen. Sommige artsen waren hiertoe bereid.
‘Ik hoopte eigenlijk dat dit debat afgelopen zou zijn, maar het wordt steeds erger’
Voorlopig komt daar echter niets van terecht. Officieel wordt gezegd dat het ombouwen te duur en te complex is. Maar waarschijnlijker is dat de ÖVP gedraaid is onder druk van de abortustegenstanders en de kerk. Gouverneur Wallner verzekert dat er een oplossing komt. Alleen niet in het komende jaar. Want het is belangrijk om zowel voor- als tegenstanders van abortus ‘bij deze kwestie te betrekken’. Bisschop Benno Elbs van Vorarlberg vertelde aan Vorarlberger Nachrichten dat een embryo ‘iets heel kostbaars en waardevols’ is. En hij betwijfelt of een staatsziekenhuis de ‘juiste plek’ voor abortussen is.
Staatsraadslid Rüscher, die vroeger communicatieadviseur was, probeert haar teleurstelling te verbergen achter optimisme. Dit is slechts uitstel, zegt ze, geen afstel. Het komt goed. Binnenkort. Maar volgend jaar zijn er regionale en nationale verkiezingen. En Rüscher weet: ‘De stemming is heftiger dan in voorgaande jaren. Ik hoopte eigenlijk dat dit debat afgelopen zou zijn. Maar het wordt steeds erger.’ Dan opent ze een kast en pakt een doos van de bovenste plank. Er zit een klein doosje in waarin een plastic embryo ligt. ‘Ik ben twaalf weken oud’, heeft iemand op een papiertje geschreven en in het doosje geplakt.
Bij het plastic poppetje zat een petitie van Citizen Go, een christelijke, fundamentalistische groepering die de ‘strijd om leven en dood in Vorarlberg’ verder wil opvoeren. De stichting, opgericht in Spanje, noemt zichzelf een volksbeweging en mengt zich in de cultuuroorlogen die wereldwijd woeden. Uit meer dan zeventienduizend documenten die in 2017 naar Wikileaks werden gelekt, wordt duidelijk dat de stichting samenwerkt met rechts-populistische partijen. De financiering komt officieel van donaties, maar uit de gelekte gegevens blijkt dat een Russisch-orthodoxe vriend van Poetin, de oligarch Konstantin Malofejev, ook achter het initiatief van de Spaanse oprichter Ignacio Arsuaga zit. Citizen Go ontkent dat. De groep heeft een tak in Oostenrijk en ageert in verschillende deelstaten tegen ‘prenatale kindermoord’.
Martina Rüscher kreeg onlangs tijdens kantooruren herhaaldelijk bezoek van christelijke groeperingen, waaronder de evangelische Alliance Defending Freedom – oorspronkelijk uit de VS – en van Citizen Go. Een van de bezoekers, zegt ze, noemde abortusklinieken ‘slachthuizen’.
Een van de lokale voorvechters van de pro-lifebeweging is de gepensioneerde leraar Christoph Alton. Hij is de oprichter van ‘WIR – Platform voor Gezinnen en Kinderbescherming’, waarvoor hij in de gemeenteraad van Feldkirch zit. Alton, een magere tweeënzestigjarige man, woont met zijn vrouw in een huis aan de rand van de stad. Hun kleinkinderen spelen in de tuin. In zijn woonkamer, voor een boekenwand vol christelijke literatuur, betoogt hij waarom hij het woord abortus niet gebruikt. ‘Het zou “vermoord in de moederschoot” moeten zijn.’
Alton is ook tegen abortus als er twijfel is of de zwangerschap het gevolg is van verkrachting. Dat wordt gewoon vaak misbruikt om de eigen agenda door te drukken, zegt hij. Zijn vrouw zit naast hem en knikt. ‘Een tiener gaat naar de disco, raakt zwanger en begint dan over misbruik.’ Zo ziet hij het. Over vrouwen wier leven wordt bedreigd door hun zwangerschap, wil hij zich niet uitlaten. ‘Getalsmatig gaat dat om zeer kleine aantallen.’
Trottoiradviseur
Voor de rest is de vader van vijf kinderen niet alleen actief als ‘gezins- en relatieconsulent’, maar ook als ‘Gehsteigberater’ [trottoiradviseur], zoals de activisten zichzelf noemen. Het zijn antiabortusactivisten die vrouwen de weg naar klinieken versperren, hen moordenaars noemen, eeuwige verdoemenis voor ze voorspellen en flyers uitdelen over adoptie en pleeggezinnen. In Bregenz zijn de Gehsteigberater al jaren bezig. Alton zegt dat hij altijd kiest voor een benadering ‘met respect’. ‘Ik veroordeel niemand.’
Samen met activisten van Citizen Go staat hij ook regelmatig voor de praktijk van Benedikt Hostenkamp en spreekt hij vrouwen aan. ‘We vragen of we voor ze kunnen bidden of ze iets mogen geven. Dan overhandigen we ze een plastic embryo.’ Af en toe slaagt een ‘bekering’, zegt Alton. ‘Sommige kinderen mochten blijven leven na onze gebeden.’
Benedikt Hostenkamp heeft aan de telefoon moeite om rustig te blijven als hij het heeft over de ‘zogenaamde levensbeschermers’ bij de toegang tot de binnenplaats. ‘Niet zij, maar wij, de artsen, beschermen levens,’ zegt hij. ‘Omdat we vrouwen een alternatief bieden. Vaak kunnen ze het immers even niet helder denken, geen opties afwegen en ook niet pro-kind denken – totdat ze inzien dat ze in geval van twijfel geholpen kunnen worden.’ Als die zelfbenoemde hulpverleners bij hem op de stoep staan, komen zijn patiënten geagiteerd naar hem toe, sommigen in tranen. ‘Velen hebben dan eerst een kalmerend middel nodig.’
Hostenkamp noemt het een hedendaagse schandpaal. Lange tijd vroeg hij de autoriteiten om de tegenstanders van abortus op afstand te houden, zodat ze zijn patiënten niet konden lastigvallen. Tevergeefs. Als het inloopcentrum voor abortussen in de voormalige privékliniek er volgens het plan van Rüscher komt, dan zijn vrouwen minder herkenbaar en worden ze beter beschermd.
Nu moeten vrouwen die hulp zoeken soms zelfs de provincie uit. Totdat er in Vorarlberg een oplossing wordt gevonden. Ook al kan dat even duren.
Lees ook: