Dankzij een nieuwe techniek hebben wetenschappers bepaalde cellen in het netvlies weten te activeren. Hierdoor konden proefpersonen een kleur ontwaren die in de fysieke wereld niet zichtbaar is.
Vijf mensen hebben een kleur ervaren die nooit eerder is gezien. Wetenschappers gebruikten hiervoor lasers en trackingtechnologie om specifieke cellen in het netvlies te activeren. De betreffende blauwgroene kleur heeft een zeer hoge ‘verzadiging’, ofwel intensiteit, en komt niet voor in het natuurlijke kleurenspectrum. Wetenschappers noemen het onderzoek ‘technisch verbluffend’.
Het is niet de eerste keer dat wetenschappers individuele kegeltjes stimuleren – dit zijn receptorcellen in het oog die signalen afgeven die het brein vervolgens als kleur interpreteert. Maar dit keer was het gebied groot genoeg om een aanzienlijk effect te hebben het gezichtsvermogen. ‘In dit onderzoek is voor het eerst bewezen dat wij dit soort nieuwe kleuren daadwerkelijk kunnen waarnemen,’ zegt natuurkundige Sérgio Nascimento, specialist in menselijk gezichtsvermogen aan de Minho-Universiteit in Braga, Portugal.
Het is een blauwachtig turquoise, ‘maar dan met een ongekende verzadiging’
De wetenschappers publiceerden de details van deze nieuwe techniek op 18 april in Science Advances. Ze noemen de nieuwe, onwaarneembare kleur ‘olo’. Het is een blauwachtig turquoise, ‘maar dan met een ongekende verzadiging’, aldus computerwetenschapper Ren Ng van de universiteit van Californië in Berkeley. Hij is onderzoeker op het gebied van gezichtsvermogen en was niet alleen coauteur van de studie, maar ook een van de proefpersonen.
Bij deze methode – die ‘Oz’ is genoemd en op software genaamd ‘Wizard’ draait – wordt een exacte hoeveelheid licht op elke cel in het netvlies gericht om kleursignalen na te bootsen, of om signalen te genereren die het brein nooit eerder heeft ervaren.
Volgens Ng is het dankzij deze techniek mogelijk om nieuwe kleuren te ontwikkelen. Bovendien zouden mensen met kleurenblindheid – waar vooralsnog geen effectieve behandeling voor bestaat – hierdoor meer kleurverschil kunnen herkennen, aldus Ng.
Kegeltjes
Maar daar is veel werk voor nodig. Tot nu toe kan het team de kleur beïnvloeden op slechts een klein deel van het netvlies – ongeveer twee keer zo groot als de oppervlakte van de maan aan de hemel zoals wij die zien – en maar weinig laboratoria beschikken over deze technologie. Maar ook als het uiteindelijk niet op grote schaal wordt toegepast, is het onderzoek ‘een indrukwekkende technische prestatie’, zegt Jenny Bosten, visueel neurowetenschapper aan de Universiteit van Sussex in Brighton. ‘Dankzij deze techniek zijn er veel mogelijkheden voor toekomstig onderzoek.’
Mensen kunnen kleuren herkennen dankzij cellen in het netvlies, de zogeheten kegeltjes. Er zijn drie soorten, die elk gevoelig zijn voor verschillende overlappende delen van het kleurenspectrum. Bij korte, blauwe golflengtes zijn de S-kegels het meest actief, bij groen licht zijn dat de M-kegels en bij rood de L-kegels. Elke kleur van de regenboog verschijnt aan de hersenen als een bepaalde combinatie van signalen van deze drie celtypen, als een soort vingerafdruk of een set coördinaten.
De M-kegels bevinden zich in het midden van het spectrum. Als deze kegels worden geactiveerd, worden de naburige S- en L-kegels automatisch ook actief. Ng en zijn collega’s vroegen zich af of er een nieuwe kleur zou ontstaan als alleen de M-kegel zou worden geactiveerd.
Om dit te onderzoeken, brachten de wetenschappers eerst het volledige netvlies van de proefpersonen in kaart en bepaalden ze de exacte positie en het type van elke cel. Dit was mogelijk dankzij een techniek die door twee coauteurs is ontwikkeld aan de Universiteit van Washington in Seattle. Hiermee kunnen ze oogbewegingen van elk proefpersoon volgen en de lasers op specifieke kegeltjes richten.
Olo bleek nog intenser te zijn dan zelfs het allerlevendigste turquoise
De onderzoekers stimuleerden alleen de M-kegeltjes met microdoses laserlicht. Om te testen wat de deelnemers zagen, vroeg het team hen om de waargenomen kleur te vergelijken met voorbeelden van licht van één golflengte. Er was geen overeenkomst. Olo bleek nog intenser te zijn dan zelfs het allerlevendigste turquoise. Om de kleur te laten lijken op een natuurlijke kleur moest olo door proefpersonen met wit licht worden ‘aangelengd’.
Met het Oz-systeem konden proefpersonen ook een breed palet aan kleuren zien in licht van maar één golflengte. Door verschillende kegeltjes te stimuleren met een variabele laser konden karakteristieke kleurpatronen worden nagebootst; de onderzoekers konden met slechts één laser het brein ervan overtuigen dat het een kleurenvideo zag.
Kleurenblindheid
De wetenschappers proberen nu een soortgelijk effect te gebruiken om mensen met kleurenblindheid te behandelen. Bij de meest voorkomende soort kleurenblindheid werken maar twee van de drie kegeltjes optimaal. Uit onderzoek naar slingerapen, waarvan alle mannetjes kleurenblind zijn, blijkt dat als deze dieren door genetische aanpassingen een derde soort kegels krijgen, ze het volledige kleurenspectrum kunnen zien. Ng hoopt kunstmatig een subset van cellen in het derde type te veranderen, door met de laser precies te beïnvloeden hoeveel licht ze ontvangen. ‘Het brein ontvangt dan drie verschillende signalen. Dan is de vraag: kan het die signalen gebruiken om meer kleuren te zien?’
Dit onderzoek kan ons helpen te begrijpen hoe netvliessignalen uiteindelijk leiden tot kleurherkenning in het brein, en te testen in hoeverre het zicht kan worden verbeterd, vertelt Kimberly Jameson, wetenschapper op het gebied van kleurherkenning aan de Universiteit van Californië in Irvine. ‘Deze techniek staat ons toe om dat uit te gaan zoeken.’
Op een bergtop in de Atacama-woestijn in Chili wordt gewerkt aan de grootste sterrenkijker ter wereld: de Extremely Large Telescope. De 798 spiegels moeten door weer, wind en aardbevingen perfect gepositioneerd blijven.
Als je aan Davide Deiana vraagt wat zijn werk zo bijzonder maakt, haalt hij zijn schouders op, glimlacht hij en zegt hij: ‘Ja, alles eigenlijk.’
Het is laat in de middag en Deiana staat op de Cerro Armazones, een 3046 meter hoge berg in het noorden van Chili. Links kun je de Stille Oceaan zien liggen, rechts de besneeuwde toppen van de Andes en ertussenin het eindeloze niemandsland van de Atacama-woestijn. Daar is geen boom of plant te bekennen, alleen maar stenen en stof. Een maan- of Marslandschap dus, wat eigenlijk heel toepasselijk is aangezien hier de ELT wordt gebouwd, de Extremely Large Telescope: een telescoop om mee naar plekken in het heelal te kijken die nog geen mens eerder heeft gezien.
Over vier of vijf jaar, als de ELT eenmaal klaar is, zal het de grootste telescoop zijn die ooit is gebouwd. Een koepel van glimmend staal, zo hoog als een kathedraal, met de modernste technologie – sensoren, motoren, computers – en bovenal een gigantische spiegel. Die spiegel vormt het hart van de ELT, wetenschappers gaan hem gebruiken om licht uit het heelal mee op te vangen. Deze techniek is al lang bekend en wordt in observatoria over de hele wereld gebruikt. Isaac Newton gebruikte grote spiegels om het licht van verre sterren op te vangen en op een kleiner oppervlak te projecteren, zodat het beeld helderder wordt.
De ELT onderscheidt zich door zijn formaat. De telescoop met de grootste spiegel tot nu toe, met een diameter van 10,4 meter, bevindt zich op de Canarische Eilanden. Het nieuwe observatorium in de Atacama wordt meer dan drie keer zo groot: een koepelvormige constructie van 39 meter breed, samengesteld uit 798 zeshoekige segmenten.
Ontdekkingen
Wetenschappers verwachten met de ELT nieuwe, baanbrekende ontdekkingen te kunnen doen. Bijvoorbeeld over het ontstaan van het heelal, over de donkere materie die de zwaartekracht van sterrenstelsels in balans houdt, over zwarte gaten of sterren buiten de Melkweg. Ook zal de telescoop op zoek gaan naar verre, rotsachtige planeten en hun atmosfeer onderzoeken om te kijken of daar misschien leven mogelijk is.
Maar de ELT kan ook het leven hier op aarde veranderen, of verbeteren: hij kan zelfs helpen de wereld te redden, hoe dramatisch dat ook klinkt. Hoe dat precies werkt, daarover later meer, want eerst moet de telescoop af – en dus komen we weer bij Davide Deiana; hij is een van de bouwcoördinatoren van de ELT. Dus hoe staat het ervoor? Nou ja, zegt hij, problemen bestaan niet, ‘alleen uitdagingen’. En nee, hij verveelt zich zeker niet.
Deiana is een gemoedelijke man met een wit overhemd, een geel veiligheidshesje en lichte wallen onder zijn ogen. ‘Het werk,’ zegt hij en strijkt met zijn hand over zijn stoppelbaard. Achter hem reikt het geraamte van de nog onvoltooide telescoop tot aan de lichtblauwe hemel. Hijskranen draaien en vervoeren reusachtige stalen balken naar bouwvakkers die ze vervolgens op 40, 50 of 60 meter hoogte vastschroeven.
‘Buon giorno!’ roept Deiana naar een van de mannen. Het bedrijf waarvoor hij werkt komt, net als hijzelf en veel anderen op de bouwplaats, uit Italië. De bouw wordt bekostigd door de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO), een internationaal onderzoeksinstituut dat op zijn beurt door zestien Europese landen wordt gefinancierd, waaronder Frankrijk, Finland, Zwitserland, Portugal, Spanje, België en Duitsland.
Eens in de paar maanden vliegt hij naar huis, maar in de tussentijd woont hij hier op de bouwplaats in een containergebouw
De ESO werd in 1962 opgericht, het hoofdkwartier staat in Garching bei München. Omdat het doel van het instituut is om – zoals de naam al doet vermoeden – de hemel boven het zuidelijk halfrond te bestuderen, beheert de organisatie ook een aantal observatoria in Chili. De New Technology Telescope (NTL) bijvoorbeeld, en de ALMA, de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array. Er is al een VLT, een Very Large Telescope, en nu wordt er ook nog een ELT gebouwd, een Extremely Large Telescope. Kosten: rond de 1,3 miljard euro. Oplevering: 2028 – dat is tenminste het plan.
De Europese Zuidelijke Sterrenwacht is een internationale onderneming, en op de bouwplaats van het reusachtige nieuwe observatorium is het al net zo’n multiculturele mix. Veel werknemers spreken Italiaans, andere spreken Spaans, Albanees, Portugees, Duits, Frans, Turks of Engels. ‘Het is net Babylon,’ zegt Deiana, en zonder in detail te treden voegt hij eraan toe dat het soms niet makkelijk is om met al die cultuurverschillen om te gaan.
Bovendien zijn veel werknemers hier vaak duizenden kilometers van hun gezin vandaan. Deiana’s gezin woont bijvoorbeeld op Sardinië. Eens in de paar maanden vliegt hij naar huis, maar in de tussentijd woont hij hier op de bouwplaats in een containergebouw op 3000 meter hoogte, tussen de stenen en het stof. Overdag brandt de zon en ’s nachts giert de wind. Best lastig, zegt Deiana. Hij loopt over de bouwplaats, de onvoltooide koepel in, de ladder op naar de steiger, steeds verder omhoog. Helemaal bovenaan zijn de dragers te zien waarop uiteindelijk alle spiegels zullen worden vastgeschroefd, die dan één reusachtig, glanzend oppervlak zullen vormen van bijna vier tennisbanen groot.
En daar begint voor Deiana de pret. Want om de ELT uiteindelijk soepel te laten functioneren moet elke steen perfect worden geplaatst en elke stalen drager op de millimeter nauwkeurig worden bevestigd. De onderdelen, die veelal in Europa worden gemaakt, moeten de halve wereld over worden vervoerd naar hun bestemming op een bergtop in de Atacama. Vervolgens moeten de bouwvakkers ze hier passend maken, miljoenen schroeven aandraaien en honderden kilometers aan kabels aanleggen. Vermoeiend? Zenuwslopend? Nagenoeg onmogelijk? Integendeel, vindt Deiana. ‘Dit is Disneyland voor ingenieurs,’ roept hij tegen de wind in.
Weersomstandigheden
De problemen die hier dagelijks moeten worden opgelost, maken alle ontberingen goed. Hoe zorg je er bijvoorbeeld voor dat een koepel van 6000 ton om zijn eigen as kan draaien? Dan komen daar ook nog weersomstandigheden bij kijken: de kou boven op de berg, de wind, de niet zelden voorkomende aardbevingen.
Natuurlijk zijn er makkelijkere plekken om een gigantische telescoop te bouwen. Maar nergens anders ter wereld zijn de sterren zo goed zichtbaar als hier. Door de gunstige lucht- en zeestromingen aan de ene zijde en de bergtoppen van de Andes aan de andere is het in de Atacama-woestijn bijna nooit bewolkt. De zon schijnt er meer dan driehonderd dagen per jaar en ’s nachts heb je er vrijwel onbelemmerd zicht op de sterrenhemel. De lucht is helder en droog, en omdat er in de omgeving nauwelijks steden, dorpen of zelfs huizen zijn, is er geen enkel licht dat de waarneming verstoort: geen straatlantaarns, geen lampen, geen kaarsen. Alleen duisternis en sterren, verder niets.
Dit is de donkerste sterrenwachtlocatie ter wereld. Meer dan een halve eeuw geleden begon de ESO hier met het bouwen van observatoria: eerst op La Silla, een berg aan de rand van de Atacama-woestijn, en daarna op de Cerro Paranal. De Atacama wordt daarom ook wel ‘het venster op het heelal’ genoemd. Maar er dient zich een bedreiging aan: het Amerikaanse energiebedrijf AES wil op enkele kilometers van de bouwplaats van de ELT een industrieterrein aanleggen. Het stof, het licht en de atmosferische turbulentie die dat tot gevolg heeft, zouden het einde betekenen voor deze unieke sterrenwachtlocatie.
Op de Cerro Paranal, op hemelsbreed ongeveer 20 kilometer van de ELT-bouwplaats, staat al een hele rij telescopen. Hier bevindt zich ook de Residencia Paranal, in de volksmond ook wel bekend als het ESO Hotel: een futuristisch gebouw van bruin-beige geverfd beton met 120 kamers voor onderzoekers en werknemers. Het heeft een zwembad onder een glazen koepel, die ’s avonds wordt verduisterd zodat er geen licht naar buiten dringt. In 2008 werden hier scènes voor de James Bondfilm Quantum of Solace opgenomen, en daarom hangt er bij de ingang naast foto’s van ruimtenevels ook, heel down to earth, een ingelijste handtekening van hoofdrolspeler Daniel Craig met daarbij de tekst: ‘Voor alle sterrenkijkers van de ESO – heel erg bedankt!’
Sesamzaadje
Een verdieping lager zit Paula Sánchez Sáez in de kleine bibliotheek van het hotel. Op de planken: vakliteratuur en sciencefictionboeken. Drakenei, de roman uit 1980 van schrijver en natuurkundige Robert L. Forward, is haar favoriet. Het gaat over een neutronenster op een lichtjaar afstand van de aarde, bewoond door kleine wezens die amper groter zijn dan een sesamzaadje en zich een miljoen keer sneller ontwikkelen dan mensen. ‘Vond ik leuk,’ zegt Sánchez. Ze draagt een smartwatch en een spijkerbroek; naast haar ligt een rugzak met daarin haar laptop, notitieblokken en boeken.
Sánchez werkt bij de ESO als User Support Astronomer, wat betekent dat ze aanvragen van astronomen van over de hele wereld behandelt. Die willen bijvoorbeeld voor een onderzoek een bepaald sterrenbeeld laten observeren of hebben informatie nodig over de omgeving van verre sterren. De ESO ontvangt jaarlijks duizenden van dit soort verzoeken, die vervolgens worden beoordeeld, gesorteerd en afgehandeld.
Sánchez woont momenteel in Garching, waar het hoofdgebouw van de ESO zich bevindt. Oorspronkelijk komt ze uit Chili; ze groeide op in een arbeiderswijk in Santiago. Haar vader werkte in een laboratorium en haar moeder was kapper. Niemand in haar familie was wetenschapper, zegt Sánchez, laat staan astronoom. Toen ze acht jaar was, ging het gezin op vakantie naar een plaats in de buurt van de sterrenwacht van La Silla. Daar zag ze bij een toeristisch informatiepunt een aantal ansichtkaarten met foto’s van de Melkweg en de Paardenkopnevel, een donkere wolk interstellaire materie in het sterrenbeeld Orion. ‘Toen wist ik: ik wil astronoom worden,’ zegt Sánchez. Een dwaze droom, maar ze liet hem niet los. Ze deed extra haar best op wiskunde, natuurkunde en Engels en zodra ze geslaagd was, schreef ze zich in voor een studie sterrenkunde aan de universiteit.
‘Er zijn nog zo veel onbeantwoorde vragen’
Ze is altijd gefascineerd geweest door objecten die zich op grote afstand bevinden. Sánchez haalt haar laptop uit haar rugzak, klapt hem open en zoekt op internet naar een foto van een zwart gat. Omdat zoiets zo ver van de aarde ligt, kunnen we er niet zomaar met een ruimteschip of satelliet heen om te kijken waar het uit bestaat. Om het te onderzoeken moeten wetenschappers gebruikmaken van elektromagnetische straling, waarvan een deel zichtbaar is met het blote oog, maar waarvan een ander deel alleen met speciale apparatuur kan worden opgemeten. Dus bestaan er telescopen voor lange en voor korte golflengtes en alles ertussenin.
Je zou het kunnen zien als verschillende talen, zegt Sánchez, als bouwstenen die één gezamenlijk beeld vormen van een planeet, een hemelgebied of zelfs een zwart gat. ‘Veel mensen geloven dat wij wetenschappers overal een antwoord op hebben,’ zegt ze. Maar dat is niet zo, integendeel: ‘Er zijn nog zo veel onbeantwoorde vragen.’
Ze wijst op een foto van het zwarte gat op haar scherm. ‘Wat is er bijvoorbeeld in die kern allemaal aan de hand?’ Om dat te kunnen begrijpen, zegt Sánchez, hebben we een geheel nieuwe natuurkunde nodig. ‘En om die te kunnen ontwikkelen hebben we data nodig, die door telescopen worden verzameld.’ Hoe meer en hoe preciezer, hoe beter.
Preciezer dan ooit
Ook daarom is de ELT zo belangrijk: omdat je daarmee verder en vooral preciezer dan ooit in het heelal kunt kijken.
Alleen: waar hebben we dit allemaal voor nodig? Waarom zouden we zo veel geld uitgeven aan onderzoek naar sterrenstelsels en zwarte gaten op lichtjaren hiervandaan, als we die middelen ook hier kunnen gebruiken, bijvoorbeeld voor de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen, voor de strijd tegen klimaatverandering of voor innovaties in duurzame energie?
Sánchez knikt: dit hoort ze als astronoom vaker. En ja, zegt ze, natuurlijk wordt het onderzoek naar het heelal vooral gedreven door wetenschappelijke nieuwsgierigheid. Maar die nieuwsgierigheid leidt ook tot de ontwikkeling van nieuwe technieken. Sensoren, satellieten, medische en computertechnologie: ‘Dat was zonder de astronomie allemaal niet mogelijk geweest,’ zegt ze.
En natuurlijk is er ook een onderzoeksrichting die op zoek is naar buitenaards leven, of in elk geval naar planeten waar dat mogelijk zou kunnen zijn. Daar moeten we overigens niet al te hoge verwachtingen van hebben. Want ook al is de kans groot dat er vroeg of laat een bewoonbare planeet wordt gevonden, dan nog ligt die waarschijnlijk zo ver van de aarde dat een bezoek, laat staan het bewonen ervan, onwaarschijnlijk is. ‘Zo zie je maar: we moeten onze planeet beschermen,’ zegt ze. ‘We hebben alleen deze.’ Daar kan de ELT misschien aan bijdragen door nieuwe inzichten te bieden en mensen ervan te overtuigen om alles voor de aarde te doen.
Soms, als ze ’s avonds naar buiten gaat en naar de sterrenhemel kijkt, bekruipt haar nog steeds hetzelfde gevoel als toen ze klein was: ‘Dan denk ik: wow, ik ben een deel van dit enorme geheel.’ En toch, hoe klein de mens ook mag zijn, hij begrijpt het universum en weet dankzij onderzoek en de modernste technologieën door te dringen tot in de diepste geheimen van de ruimte. ‘Is dat niet ongelooflijk?’
Spiegels
De ELT zal vanaf 2028 zijn blik op de nachtelijke hemel richten. ‘First light’, zo noemen astronomen het moment waarop het licht van een ster voor de eerste keer in de telescoop valt en via een heleboel spiegels weerkaatst wordt naar allerlei sensoren en meetinstrumenten. De spiegels worden in Duitsland geproduceerd, in Frankrijk gepolijst en vervolgens in speciale beschermende containers naar Chili vervoerd. Dit zijn geen simpele badkamerspiegels, zegt Tobias Müller, integendeel: ‘Als je daarin kijkt, blijft je mond openhangen.’
Müllers officiële functie is IT Assembly Integrations Manager, maar je zou hem beter de ‘spiegelbaas’ kunnen noemen: na hun lange reis naar de Atacama-woestijn moet Müller met zijn team elke spiegel een voor een op schade controleren. Daarna krijgen ze een speciale coating en worden ze opgeslagen. ‘We zitten nu op honderdtachtig,’ zegt Müller, en hij wijst naar de planken achter hem. Daar staan de kisten met daarin de spiegels netjes op een rij.
Müller, in jeans en ruitjesoverhemd, gaat mij voor naar een kamer. ‘Wilt u zich even omkleden?’ vraagt hij en hij overhandigt mij een labjas, een haarnet en een paar schoenovertrekken. Er mag geen enkel stofje in de hal belanden waar de spiegels worden uitgepakt en bewerkt. Achter de deur staat er al een overeind: een zeshoekige plaat, zo groot als een eettafel, zo dik als twee telefoonboeken, en bedekt met een zilveren laag die maar één nanometer dik is, maar extreem reflecterend. Müller gaat voor een van de spiegels staan. Soms, zegt hij, denkt hij nog steeds dat hij voor een open raam staat. ‘Dat is toch bizar?’ Hij beweegt zijn hand op en neer en kijkt naar zijn spiegelbeeld.
‘We zitten hier op de grens van wat er technisch mogelijk is’
Elke plaat is voorzien van allerlei motoren en sensoren die de spiegel minimaal kunnen vervormen. Hiermee wordt elke vertekening door temperatuurschommelingen gecompenseerd en wordt het beeld nog scherper.
Per maand kunnen Müller en zijn team 28 spiegels bewerken, ongeveer driehonderd per jaar, dus het zal nog wel even duren voordat alle spiegels klaar zijn. En dan moeten ze uiteindelijk ook nog in de gigantische stalen constructie van de reusachtige nieuwe telescoop worden geïnstalleerd. Het is duidelijk, zegt Müller, ‘we zitten hier op de grens van wat er technisch mogelijk is.’ En ja, dat hij aan zoiets mag deelnemen, ‘daar ben ik best wel een beetje trots op!’
Buiten, voor de hal, brandt de zon. Die volgt langzaam zijn baan en zakt dan, bloedrood, tot onder de horizon. Er verschijnt een ster, Venus, en dan komt de maan op, nu nog maar een sikkel, die snel weer verdwijnt om plaats te maken voor de hoofdattractie: miljoenen en nog eens miljoenen sterren, lichtjaren ver weg. Een eindeloze diepte waarin de mens misschien wel nooit zal kunnen doordringen. Maar dankzij de ELT zullen we er binnenkort in elk geval wel een blik in kunnen werpen.
Een antropoloog verkent het fenomeen lachen, dat veel complexer blijkt dan een simpele uiting van vreugde. Soms is het een ongewenste impuls – juist wanneer stilte is vereist.
Toen ik klein was, overkwam het me nogal eens dat ik onbedaarlijke lachbuien kreeg. Als ik eenmaal begon te lachen, vond ik het heel moeilijk om te stoppen. Dat was vooral een groot probleem in situaties waarin ik niet hoorde te lachen, maar de drang om te lachen zo overweldigend werd dat ik al snel de bijnaam Giggling Gertie kreeg.
Een van de beste beschrijvingen die ik van dit fenomeen heb gezien is de giggle loop. Deze uitdrukking werd bedacht door een personage genaamd Jeff in de Britse sitcom Coupling uit de beginjaren van dit millennium.
‘Eigenlijk is het als een feedbackloop,’ zegt Jeff. ‘Je bent ergens waar het stil is. Er zijn mensen. Het is een plechtige gelegenheid: een bruiloft. Nee! Het is een minuut stilte voor iemand die is overleden. Plotseling, uit het niets, komt de gedachte in je op: het ergste wat ik zou kunnen doen tijdens een minuut stilte is lachen. En zodra je dat denkt, ga je al bijna lachen – automatische reactie!’
Er is niets zo leuk als verstrikt raken in een giechelloop, waarbij de drang om te lachen zich opbouwt totdat je je niet meer kunt inhouden. Pas dan realiseer je je vaak dat lachen een nogal vreemd fenomeen is. Hoewel we lachen meestal zien als een reactie op iets grappigs, is lachen soms bepaald geen lachertje!
In het ideale geval is lachen iets wat we delen
Omdat ik een antropoloog ben die gespecialiseerd is in gezondheid en geneeskunde, behoort lachen niet echt tot mijn vakgebied – tenzij je de opvatting onderschrijft dat lachen het beste medicijn is. Mijn interesse in het onderwerp is eerder persoonlijk van aard, niet alleen vanwege mijn verleden als Giggling Gertie, maar ook omdat het helemaal niet zo eenduidig werkt als het lijkt.
In het ideale geval is lachen iets wat we delen. Volgens antropoloog Munro Edmonson is lachen sociaal; het nodigt uit tot een soortgelijke reactie. Lachen werkt inderdaad aanstekelijk: als we iemand horen lachen, gaan we vaak zelf ook lachen of op zijn minst glimlachen, een effect dat consequent wordt aangetoond door psychologisch onderzoek. Zo zijn we beland bij het van tevoren opgenomen gelach in sitcoms, het zogeheten canned laughter. Filmstudio’s realiseerden zich dat hun shows door het geluid van gelach af te spelen grappiger overkwamen op het publiek, zodat ze ook een zekere controle hadden over de momenten waarop mensen lachten.
Maar lachen wordt een heel ander verhaal als je de enige bent die lacht. Denk aan het ongemakkelijke gegrinnik van actrice Natalie Portman na een slechte grap tijdens haar toespraak bij de Golden Globe Awards in 2011. Haar lach, die slechts vier seconden duurde, werd al snel het onderwerp van eindeloze loopingvideo’s. Zoals cultuurwetenschapper Fran McDonald laat zien in haar analyse van het incident, ‘lijkt lachen zonder humor van ons robots, griezelige mensen en monsters te maken’.
Luchtstroom
Volgens Edmonson is het centrale kenmerk van lachen aspiratie: we laten een krachtige luchtstroom vrij als we lachen. Maar lachen wordt ook gekenmerkt door herhaling. Sterker nog, gezien de buitengewone variatie in de geluiden die mensen maken als ze lachen, is herhaling datgene wat lachen universeel herkenbaar maakt. Daarom geven schrijvers lachen ook weer als ‘hi-hi-hi’, ‘ha-ha-ha’ en ‘ho-ho-ho’ (tenminste als je de Kerstman bent). En dat herhalende zie je niet alleen terug in de Engelse transcriptie. Edmonson merkt op dat lachen in het Russisch wordt weergegeven als xe, xe, xe [che, che, che]; in Tzotzil – een Maya-taal die in Mexico wordt gesproken – is het ’eh ’eh ’eh.
We begrijpen niet precies waarom we dit geluid maken als we lachen. Toen de negentiende-eeuwse bioloog Charles Darwin de biologie van gevoelens onderzocht in The Expression of the Emotions in Man and Animals, schreef hij: ‘Waarom de geluiden die de mens maakt als hij blij is het eigenaardige herhalende patroon van lachen hebben, weten we niet.’ De reactie lijkt zich echter al voor te doen voordat ons gedrag is beïnvloed door de ons bijgebrachte cultuur: bij baby’s van 4 maanden oud is er al sprake van herkenbaar lachen.
Mensapen reageren op bijna dezelfde manier als mensen wanneer ze gekieteld worden
Lachen is ook niet uniek voor mensen. Mensapen reageren op bijna dezelfde manier als mensen wanneer ze gekieteld worden. Omdat chimpansees, bonobo’s, enzovoort een ander spraakkanaal en andere stembanden hebben dan mensen, klinkt het bij hen meer als een hond die hijgt of een persoon die een astma-aanval of energieke seks heeft. Deze primatengeluiden hebben echter hetzelfde ‘eigenaardige herhalende karakter’ dat Darwin bij mensen vaststelde. Daarom wordt lachen door wetenschappers omschreven als een soortoverschrijdend fenomeen.
Maar hoewel je in het spel van andere primaten duidelijk gelach kunt onderscheiden, is het onduidelijk of ze gevoel voor humor hebben. Recent onderzoek heeft aangetoond dat ze in staat zijn om te plagen door middel van non-verbaal gedrag. Maar, zoals evolutionair psycholoog Robert Provine opmerkte, ‘er is geen bewijs dat ze op ogenschijnlijk humoristisch gedrag – hun eigen gedrag of dat van anderen – reageren met lachen’.
Betekenis geven aan lachen lijkt typisch menselijk te zijn.
Geen controle
Hoewel lachen soms met opzet gebeurt, hebben we er vaak geen controle over, en dat zou weleens de wijdverspreide Europees-Amerikaanse ambivalente houding ten opzichte van lachen kunnen verklaren. Volgens literatuurwetenschapper Sebastian Coxon komt een groeiende angst voor vrolijkheid duidelijk naar voren in de Europese geschiedschrijving van de late Middeleeuwen. Zo waarschuwde Desiderius Erasmus, degene die mensen adviseerde om ‘scheten te camoufleren met hoestbuien’, ook tegen ‘luid gelach en mateloze vrolijkheid’.
Erasmus noemde met name het ‘hinnikende geluid dat sommige mensen maken als ze lachen’ een kwalijke zaak. En we hebben tegenwoordig nog steeds de neiging om ongeremd lachen te vergelijken met het geschreeuw van dieren: ‘huilen’ en ‘gieren’ van het lachen, ‘kraaien’ van plezier, enzovoort.
Achter deze aanduidingen gaan pogingen schuil om lachen in het domein van de goede smaak en beleefde omgangsvormen te plaatsen, die sterk werden bepaald door geslacht en klasse. Zo wordt lezers in een etiquettegids uit 1860 met de titel The Ladies’ Book of Etiquette and Manual of Politeness: A Complete Hand Book for the Use of the Lady in Polite Society aangeraden om hun gelach tijdens een etentje te matigen, zodat het niet te hard of te zacht klinkt: ‘Besmuikt lachen wekt de indruk dat je de mensen om je heen uitlacht, en een luide, onstuimige lach is altijd ongepast voor een dame.’
Er is niet alleen veel kritiek op hoe we lachen, maar ook op de dingen waaróm we lachen
Er is niet alleen veel kritiek op hoe we lachen, maar ook op de dingen waaróm we lachen, zoals een vroeg negentiende-eeuws kunstwerk laat zien. Op Laughter, een ets van de Britse kunstenaar en sociaal commentator Thomas Rowlandson, is een man te zien die lacht om zijn kat, die getooid is met een muts en een mantel. Het bijschrift luidt: ‘Lachen is een van de plezierigste emoties en is moeilijk te verklaren, omdat de lachlust vaak wordt opgewekt door de eenvoudigste oorzaken, zoals het geval is bij de plattelander en zijn kat.’
Hier wordt geïmpliceerd dat ‘onbeschaafde’ plattelanders geen gevoel voor stijl hebben en daarom gemakkelijk te amuseren zijn. (Voor de goede orde, ik ben net zo onbeschaafd, want ik zal katten afgebeeld met menselijke rekwisieten nooit niet-grappig vinden.)
Humor en smaak
Hoewel humor en smaak dus met elkaar in verband gebracht worden, is het toch vaak fysieke komedie die de meeste lachsalvo’s oplevert. Het is geen toeval dat de eerste komedie met wereldsucces The Gods Must Be Crazy was, waarvan de sublieme ‘Tati-achtige slapstick’ van New York tot Caracas en van Tokio tot Lagos bezoekers trok, ondanks het feit dat de film door filmrecensenten alom werd veroordeeld als apartheidspropaganda.
Scenarioschrijvers voorspellen al lange tijd dat fysieke humor steeds prominenter zal worden in Hollywood-komedies omdat die ‘dialoog en zelfs de meeste culturele verschillen overstijgt’ en films steeds meer een wereldwijde markt moeten aanspreken om gegarandeerd winst op te leveren. (Voor zover ik kan zien bestaat de toekomst van Hollywoodfilms voornamelijk uit Marvel-films en slapstickkomedies.)
Dit verklaart ook het succes van shows als America’s Funniest Home Videos en Total Wipeout, die je kunt onderbrengen in het genre van de komische ongelukken. ‘Dit is ongelooflijk stom,’ zei ik altijd als mijn man naar het laatstgenoemde programma keek, waarin deelnemers belachelijke hindernisbanen aflegden in de hoop 10.000 pond te winnen en het publiek toekeek hoe ze herhaaldelijk door van alles werden geraakt, van allerlei dingen af vielen en op van alles terechtkwamen. En toch moest ik onwillekeurig lachen, ik kon er niets aan doen.
Lachen verstoort het idee van een stabiel, coherent ik
Zoals McDonald opmerkt, verstoort lachen het idee van een stabiel, coherent ik, zoals je kunt zien aan uitdrukkingen als ‘stukgaan of barsten van het lachen’. Bovendien betekent ongeremd lachen niet alleen een gebrek aan zelfbeheersing; het kan ook politiek gevaarlijk zijn. Literatuurhistoricus Joseph Butwin schrijft over ‘opruiend lachen’ als een wapen van de onderdrukten dat kan dienen om hiërarchieën en machtsverhoudingen te destabiliseren.
Uiteindelijk is het duidelijk dat lachen iets heel vreemds is. Het is van alle menselijke uitingen tegelijkertijd de meest sociale en de meest ontwrichtende, een uitdrukkingsvorm die sociale structuren en regels verstoort. In gepaste situaties met anderen lachen werkt misschien bindend, maar onverwacht, eigengereid lachen brengt barsten aan het licht en laat zien dat we niet precies zijn wie we denken dat we zijn.
Longevity-aanhangers doen er alles aan om het verouderingsproces te vertragen. Wat zijn de voordelen daarvan en wat zou het betekenen als iedereen honderd wordt?
Onder zijn bleke huid zijn de spierbundels goed te zien. Over zijn borst, rug en benen lopen rode striemen van de laserbehandeling. Zijn gezicht lijkt een masker. Iedere dag wordt hij tussen vier en zes uur ’s ochtends wakker, neemt hij zijn temperatuur op en gaat hij drie tot vijf minuten onder een speciale daglichtlamp van 10.000 lumen zitten. En na eerst melatonine te hebben ingenomen, beëindigt hij zijn dag stipt om acht uur ’s avonds op een matras met precies de juiste temperatuur. Als het tijd is om naar bed te gaan, kondigt hij dat aan met de zin ‘Sleep mode is now engaged’, de slaapmodus wordt ingeschakeld. Alles in naam van de wetenschap, zegt hij. Om zijn miljoenen volgelingen een leidraad te geven bij hun zoektocht naar de eeuwige jeugd. We hebben het hier over Bryan Johnson.
Achter zijn strak geregisseerde levensstijl gaat een in wezen eenvoudig inzicht schuil: niet ieder lichaam veroudert even snel. De een begint al op zijn zestiende kaal te worden, maar loopt op zijn achtenzeventigste nog marathons. Een ander heeft midden twintig al rugklachten en een te hoge bloedsuikerspiegel. Omdat de verschillen zo in het oog lopen, spreken mensen graag van een ‘biologische leeftijd’. En die wordt niet meer alleen berekend in dagen, maanden en jaren, maar afgeleid uit een veelheid aan variabelen, die we grotendeels zelf kunnen beïnvloeden met discipline, medische hulp en wellicht Johnsons leidraad.
Mensen hebben zich altijd al afgevraagd – en in de eenentwintigste eeuw meer dan ooit – of we het verouderingsproces niet kunnen tegenhouden of wie weet zelfs terugdraaien. Onder de noemer longevity, wat zo veel betekent als ‘een lang leven’, is een heel industrieel en cultureel apparaat ontstaan dat zich daaraan wijdt. En de voorvechters ervan zijn populairder dan ooit.
De discipelen van de langlevendheid zijn niet allemaal even fanatiek in het nastreven van hun doelen
De discipelen van de langlevendheid zijn niet allemaal even fanatiek in het nastreven van hun doelen. Aan de ene kant staan de wat meer gematigden: een los verband van influencers en ondernemers die gezonde en minder gezonde producten, coaching en tricks & tips voor een lang leven in de aanbieding hebben. Neem Kati Ernst en Kristine Zeller, die met hun podcast Lifestyle of Longevity hoog in de Duitse podcasthitlijsten staan. Of Michael Greger, een Amerikaanse voedingsdeskundige en schrijver van populaire hand- en kookboeken als How Not to Die en, recenter, How Not to Age [veel van zijn boeken zijn ook in het Nederlands vertaald]. Een kleine lifehack van Greger: bessen en groenvoer eten.
En dan heb je de radicalere vertegenwoordigers van deze beweging. Die zijn niet tevreden als ze met een gezonde levensstijl negentig of honderd worden, maar willen het verouderingsproces meteen helemaal tegenhouden of omkeren. Zo hebben we de zwaar bebaarde en al even controversiële Engelse wetenschapper en pionier van de in Duitsland actieve Partij voor academisch medisch verjongingsonderzoek, Aubrey de Grey. En dus Bryan Johnson, de zesenveertigjarige Amerikaanse multimiljonair met zijn strakke dagindeling.
Op het eerste gezicht lijkt het paradoxaal dat de podcasts, boeken, videodagboeken en TikTok-kanalen van longevitygoeroes juist nu zo populair zijn: ons beeld van de toekomst is zelden zo negatief geweest. Wij, mensen in de geïndustrialiseerde landen, associëren nadenken over de toekomst eerder met achteruitgang, verlies van welvaart en de existentiële dreiging van de klimaatcrisis dan met rooskleurige vergezichten. Veel van ons geloven niet dat de politiek met een collectieve krachtsinspanning de vele crises kan afwenden. Kun je nog wel kinderen op de wereld zetten? vragen sommigen zich af. Waarom streven zo veel mensen ondanks zulke sombere scenario’s naar een langer leven? Een poging tot verklaring begint met een blik in de achteruitkijkspiegel, en met de vraag hoe ouder worden zo waanzinnig veel angst kan oproepen.
Ouderenzorg
In 1922 schreef en ensceneerde George Bernard Shaw zijn vijfdelige theaterreeks Back to Methuselah (Terug naar Metusalem), waarin hij een utopie van het ouder worden creëert. De late levensfase als een periode van wijsheid en volwassenheid. In de gegroefde gezichten van ouderen ziet hij mensen die de langetermijnontwikkelingen in onze samenleving als geen ander kunnen overzien. Wat een fraaie vooruitzichten!
Niet toevallig voelde de destijds vijfenzestigjarige Shaw de behoefte om in het Engeland van begin twintigste eeuw een lans te breken voor de senioren, want hun vooruitzichten verslechterden zienderogen. De oorzaak daarvan was een nieuwe wet: in 1908 traden de Engelsen in de voetsporen van het Duitse Rijk en introduceerden ze de Old Age Pensions Act, een eerste pensioenwet. In 1948 volgde de pensionering op vijfenzestigjarige leeftijd. Daarmee was de ouderenzorg onderdeel geworden van de nationale verdelingspolitiek en stond ze derhalve centraal in het politieke debat over de inzet van beperkte middelen.
De Engelse econoom Richard Titmuss en zijn vrouw, maatschappelijk werker Kay Titmuss, zagen in de loop van de twintigste eeuw de perceptie van ouderen als ‘probleem’ steeds sterker worden zodra het geboortecijfer daalde. En dat was in Engeland tussen de twee wereldoorlogen het geval. Het gevolg was, zoals literatuurwetenschapper Karen Chase het verwoordt, dat in een maatschappij waar de beschikbare middelen zogenaamd schaars waren, de behoeften van ouderen als ‘een buitensporige vraag’ en ‘monstrueuze verlangens’ werden beschouwd.
Leven of dood?
De grens tussen die twee vervaagt door wetenschappelijke doorbraken.
Wetenschappers slagen er steeds vaker in om de traditionele grenzen tussen leven en dood te doorbreken. Een team onderzoekers van Yale wist varkenshersenen vier uur na de dood weer tot activiteit te brengen. Door een kunstmatige bloedcirculatie herstelden de hersencellen zich, reageerden bloedvaten op medicijnen en vertoonden neuronen elektrische activiteit.
Ook blijkt uit onderzoek van het Massachusetts General Hospital, dat werd beschreven in New Scientist, dat de helft van de comapatiënten die ‘hersendood’ leken, toch nog op vragen kon reageren in een MRI-scanner. Ze konden zelfs simpele opdrachten opvolgen, knijpen in een hand bijvoorbeeld.
Daarnaast experimenteert een ziekenhuis in Pennsylvania met het tijdelijk ‘dood maken’ van patiënten om hun leven te redden. Bij ernstig gewonde patiënten wordt het bloed vervangen door een koude zoutoplossing, waardoor artsen twee uur de tijd krijgen om levensreddende operaties uit te voeren.
Deze ontwikkelingen vallen samen met een vooruitgang in cryogene technieken. Honderden mensen liggen wereldwijd ingevroren in vloeibare stikstof, in afwachting van mogelijke toekomstige reanimatie. Met name de techniek van vitrificatie, waarbij lichaamsvloeistoffen worden vervangen door een soort antivries, boekt vooruitgang. Bij konijnen is al aangetoond dat organen dit proces kunnen overleven.
Wat ooit als onomkeerbaar werd beschouwd, blijkt steeds meer een grijs gebied te worden. Deze wetenschappelijke doorbraken roepen fundamentele vragen op over wat we beschouwen als de grens tussen leven en dood. Ze hebben ook praktische implicaties, bijvoorbeeld voor orgaandonatie en beslissingen rond levensondersteuning. Het debat hierover raakt niet alleen de medische wereld, maar ook filosofische en religieuze instanties, waaronder het Vaticaan, schrijft New Scientist.
Deze geschiedenis herhaalt zich. Ook in Duitsland wordt nu eindeloos gediscussieerd over pensioenen die alle perken te buiten zouden gaan, verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd, tekorten in de zorg en het te lage geboortecijfer. Tegelijkertijd laten statistieken zien dat onze ouderen de afgelopen veertig jaar steeds ongelukkiger en eenzamer zijn geworden. Wie wil er onder deze omstandigheden oud worden? Niemand. De obsessie waarmee jonge en middelbare longevity-fans hun lijf in vorm houden alsof ze aan een levenslange marathon meedoen, herbergt ook de angst om tot een last te worden: voor hun familie, voor zichzelf, voor de verzorgingsstaat.
Ironisch genoeg kunnen hun inspanningen, voor zover ze al succesvol zijn, het demografische verdelingsconflict zelfs verergeren. Als er op een gegeven moment een hele generatie is ontstaan van met groene smurrie en bessen gevoede, fitnesshorloges dragende pensionado’s aan wier tijd op aarde maar geen eind wil komen, kan niemand meer om de fundamentele vraag heen hoe de rijkdom waar we iedere dag voor werken verdeeld moet worden. Dan kun je wachten op ruzies waarin ook de dan stokoude ‘longevitisten’ tot mikpunt worden.
Afname fysieke arbeid
Ach, wat zou het zalig en geruststellend zijn als Shaws beeld van de oude wijzen waar was, en we ons erop konden verheugen gezellig in een schommelstoel te zitten en een paar van onze befaamde levenswijsheden te debiteren. Heel wat mensen zouden relaxter tegen het verouderingsproces aankijken. Maar het voorrecht dat ooit alleen onze voorvaderen toekwam – heel veel te weten en die kennis te kunnen doorgeven – is vandaag de dag niet veel meer waard. Een oud recept voor pannenkoeken of de geschiedenis van voorbije oorlogen en geavanceerde beschavingen: elke zoekmachine spuugt het binnen een paar seconden uit. Niemand hoeft nog iets aan zijn overgrootvader of de dorpsoudste te vragen. Integendeel, vandaag de dag zijn zij degenen die vragen moeten stellen omdat ze het touchscreen van de zelfbedieningskassa niet begrijpen, of omdat buskaartjes alleen nog online verkrijgbaar zijn.
De late twintigste eeuw kent nog een ander aspect dat ons helpt de huidige obsessie met levensverlenging te begrijpen: het verhaal over de afname van fysieke arbeid. Het aandeel van de werknemers in de productiesector neemt in Europa en de Verenigde Staten af. Terwijl in de jaren vijftig een op de drie mensen in de industrie werkte, is dat nu niet eens meer een op de tien. Waar ooit fabrieken stonden, lagen opeens stoffige, braakliggende terreinen waarop kantoortorens groeiden. Het menselijk lichaam, destijds afgebeuld, moe en ten slotte kapot van het zware werk, wordt tegenwoordig eerder onder- dan overbelast. Juist die onderbelasting schept ruimte voor afslankprogramma’s en rondjes hardlopen op de vroege ochtend.
‘Wij zijn mensen,’ zegt Kristine Zeller in haar longevity-podcast, ‘die de dingen graag meten.’ Dus iedereen die zich op het longevitypad begeeft, begint zo veel mogelijk actuele gegevens over het eigen lichaam te verzamelen. Steeds meer mensen gebruiken wearables, draagbare apparaten zoals fitnessarmbanden en smartwatches, om belangrijke lichaamsfuncties te tracken. De bloedsuikerspiegel wordt geregistreerd, terwijl je slaapt wordt van minuut tot minuut je ademhaling gemeten en je vitamines worden bijgehouden om voedingssupplementen correct te kunnen doseren. Longevity-experts noemen dit KPI’s, key performance indicators. Deze oorspronkelijk bedrijfskundige indicatoren worden normaal gesproken gebruikt om de capaciteitsbenutting en de prestaties van een bedrijf weer te geven.
Typisch geluid
Het is het typische geluid van de longevity-industrie: door jezelf allerlei beperkingen op te leggen, door te sporten en de juiste supplementen in te nemen, streef je een soort langetermijnbelegging na die ooit, in een latere levensfase, rendement zou moeten opleveren in de vorm van een paar extra jaren zonder gezondheidsproblemen. Daarbij bestaat altijd een zeker risico dat je verkeerd gokt. Want onzekere factoren als ziekte, een ongeval of allebei kunnen roet in het eten gooien.
Het is niet verwonderlijk dat succesvolle voorvechters van een lang leven een vergelijkbare achtergrond hebben: het zijn allemaal goed opgeleide academici in leidinggevende functies. Ernst en Zeller van Lifestyle of Longevity zijn ondernemers die eerder bij Zalando en McKinsey werkten. Aubrey de Grey had als wetenschapper een eigen laboratorium en Bryan Johnson verdiende zijn miljoenen door het techbedrijf dat hij eerder had opgebouwd te verkopen.
Ook een blik op de publicaties van hedendaagse auteurs biedt een verklaring voor de langlevenhype. Hun diagnose: de focus op het eigen lichaam vult een leemte. Midden jaren tachtig, zo herinnert Annie Ernaux zich in haar roman De jaren, verdween niet alleen het katholicisme uit het leven van alledag, maar verplaatste ook de hoop zich ‘van dingen die men wilde bezitten naar het in stand houden van het lichaam en het streven naar eeuwige jeugd’.
Als we gezond willen blijven, moet het ook goed gaan met onze ziel
Ook politicoloog Robert Putnam, schrijver Nicolas Mathieu en historicus Anton Jäger laten zien hoe deze leemte zich een plaats heeft veroverd in het centrum van de samenleving. Kerken, politieke partijen en andere massaorganisaties die vroeger niet alleen het dagelijks leven structureerden, maar en passant ook belangrijke zingevingskwesties beantwoordden, hebben aan betekenis ingeboet. Het gevoel dat hogere machten de dingen wel ten goede zullen keren is verleden tijd. Logisch dat mensen zich bezinnen op hun lichaam en hun gewoontes, als dat het laatste is dat nog veranderbaar lijkt.
Maar alle pogingen om de angst voor het ouder worden tegen te gaan met fitnessarmbandjes en cholesteroltracking kunnen niet verhullen dat het, als we gezond willen blijven, ook goed moet gaan met onze ziel. Daarom moeten we als samenleving nadenken over de betekenis van samen en waardig ouder worden. We hebben behoefte aan een nieuw perspectief op de verdeling van de welvaart, waarin kinderen, ouderen en zieken niet meteen als een liability worden beschouwd.
En tot slot zou ook een frisse kijk op de verhalen van ouderen op zijn plaats zijn. We hebben natuurlijk alle kennis van de wereld in onze broekzak, maar wie kan de echte verhalen vertellen over leven, lijden en liefde, of over de tijd vóór de digitalisering? Dat zijn de ouderen onder ons. Luister naar ze en verheug je erop ooit een van hen te worden. Wat zou het een feest zijn om dan de fitnesstrackers van onze pols te rukken en in het ijsbad te springen – niet meer omdat we bang zijn voor de dood, maar uit levensvreugde.
De wet omtrent ‘buitenlandse agenten’ kan niet meer worden gestopt
Het parlement van Georgië heeft dinsdagavond een presidentieel veto terzijde geschoven en zijn definitieve goedkeuring gegeven aan de omstreden wet omtrent ‘buitenlandse agenten’. Dat schrijft The Guardian. De wet zorgde ook dinsdag voor grote protesten in de hoofdstad Tbilisi, waar honderden demonstranten de confrontatie met oproerpolitie zochten.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De wet vereist dat niet-gouvernementele groepen en media-organisaties die ten minste 20 procent van hun financiering uit het buitenland ontvangen, zich registreren als organisaties die ‘de belangen van een buitenlandse mogendheid nastreven’. Het ministerie van Justitie van het land krijgt ruime bevoegdheden om toezicht te houden op de deze organisaties. Men vreest dat de wet zal worden gebruikt om kritische geluiden te onderdrukken.
De goedkeuring van de wet komt op een belangrijk moment voor Georgië, dat hoopt lid te worden van de Europese Unie. De EU heeft gezegd dat de lidmaatschapsprocedure wordt gepauzeerd zo lang de wet van kracht is.
De politie zou ‘bijna onbeperkte’ bevoegdheden hebben gekregen
Het Hooggerechtshof in het Verenigd Koninkrijk heeft dinsdag geoordeeld dat de regering zijn boekje te buiten is gegaan, door wetgeving te creëren die de politie ‘bijna onbeperkte’ bevoegdheden geeft om protesten te beperken. Met de uitspraak heeft het Hof de wet laten vernietigen. Dat schrijft de BBC.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
In het vonnis oordeelde het Hof dat de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, Suella Braverman, in juni 2023 antiprotestmaatregelen heeft aangenomen, ondanks het feit dat ze niet de bevoegdheid had om dit te doen. De wetgeving verlaagde de drempel van wanneer de politie voorwaarden kan stellen aan protesten. Bij een kleinschalig protest kon zo al hard worden ingegrepen en konden betogers opgepakt worden.
De regering heeft al aangekondigd dat ze in beroep gaat tegen de uitspraak bij het Hof van Beroep. Honderden demonstranten zijn gearresteerd onder de maatregel, die volgens activisten was gericht op de groeiende antioorlogsdemonstraties en protesten voor het klimaat.
Buiten het parlement demonstreerden tienduizenden Georgiërs
Een omstreden wetsvoorstel over ‘buitenlandse agenten’ heeft een tweede stemming in het Georgische parlement overleefd en heeft nog één stemming nodig om een wet te worden. Dat schrijft Al Jazeera. Tijdens de stemming demonstreerden tienduizenden Georgiërs buiten het parlement. Zij botsten hard met de oproerpolitie.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Critici van de wet zeggen dat het een door het Kremlin geïnspireerde poging is om de democratie te ondermijnen, wat een poging van Georgië om lid te worden van de Europese Unie zal schaden. Met de wet moeten organisaties die buitenlandse subsidies krijgen zich registreren als ‘buitenlands agent’, wat wordt gezien als een manier om oppositie monddood te maken.
Duizenden mensen demonstreren al dagen buiten het parlement in de hoofdstad Tbilisi. Dat deden ze ruim een jaar geleden ook, toen de wet voor het eerst werd ingediend. Na deze protesten werd het voorstel toen ingetrokken. Deze keer is de kans dat de regering de wet intrekt echter een stuk kleiner.
De eerste vluchten naar Rwanda staan gepland voor juli
Het Britse parlement heeft een wetsvoorstel over de deportatie van migranten naar Rwanda goedgekeurd. Het wetsvoorstel, waar premier Rishi Sunak al sinds het begin van zijn ambtstermijn voor pleit, werd maandagavond aangenomen na een eindeloze ‘pingpong-strijd’ tussen het onwillige Hogerhuis en het Lagerhuis. Dat meldt The Times. Rwanda is met deze wetgeving tot een veilig land verklaard om juridische bezwaren tegen deportaties te voorkomen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De wet maakt de weg vrij voor de deportatie van migranten die illegaal het land zijn binnengekomen. De eerste vluchten naar Rwanda staan gepland voor juli. De nieuwe wetgeving wordt ondersteund door een verdrag met de Rwandese hoofdstad Kigali, die voorziet in financiële compensatie in ruil voor het opnemen van migranten.
Het Britse dagblad wijst er ook op dat luchtvaartmaatschappijen die betrokken zijn bij deze activiteit ‘kritiek van de VN’ kunnen verwachten wegens ‘medeplichtigheid aan schendingen’ van internationale mensenrechten.
Met de wet krijgen Catalaanse separatisten amnestie
Het Spaanse Congres heeft een controversiële Catalaanse amnestiewet goedgekeurd. Dat meldt Politico. De wet was een eis van regionale separatisten om de socialistische coalitieregering van premier Pedro Sánchez te helpen aan de macht te komen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Hoewel de conservatieve Volkspartij (PP) de vervroegde verkiezingen van afgelopen juli won, slaagde ze er niet in om genoeg steun te krijgen om de regering van Sánchez af te zetten, zelfs niet met de steun van de extreemrechtse partij Vox.
De Spaanse Socialistische Arbeiderspartij (PSOE) van Sánchez, die als tweede eindigde, slaagde er wel in een nieuwe minderheidscoalitieregering te vormen, nadat ze de steun van de twee belangrijkste Catalaanse pro-onafhankelijkheidspartijen had verworven. Voorwaarde was dat degenen die betrokken waren bij het illegale onafhankelijkheidsreferendum van oktober 2017 amnestie kregen.
Voor de Franse regering is de afwijzing een grote nederlaag
Het Franse parlement heeft maandag de migratiewet van de regering afgewezen en zo een klap toebracht aan het project van president Emmanuel Macron, die het wetsvoorstel zonder meerderheid in stemming liet brengen. Dat meldt Le Monde. Zowel rechtse als linkse partijen stemden tegen het voorstel, nog voordat over de wet gedebatteerd werd.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De afwijzing in het parlement betekent overigens niet het einde van de migratiewet. De regering kan nu beslissen om het wetsvoorstel terug te sturen naar de Senaat, het naar een gemengde commissie van senatoren en afgevaardigden te sturen om een compromis te vinden, of het wetsvoorstel weer in te trekken, wat onwaarschijnlijk is.
Met de wet wil Macron laten zien dat hij streng kan zijn op het gebied van migratie en dat Frankrijk tegelijkertijd de deur wil openhouden voor buitenlandse werknemers die de economie kunnen helpen. Met de wet kunnen enerzijds migranten makkelijker uitgezet worden, maar anderzijds makkelijker werkvisa krijgen voor banen in sectoren met een tekort aan arbeidskrachten.
In het land werden afgelopen jaar veel korans verbrand
Het Deense parlement heeft donderdag een wet goedgekeurd waarmee het verbranden van korans in het land wordt verboden. Dat schrijft Politiken. Wie de wet overtreedt kan tot twee jaar gevangenisstraf krijgen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De wet noemt niet specifiek de Koran, maar stelt dat de ‘ongepaste behandeling van geschriften die van groot belang zijn voor een erkende religieuze gemeenschap’ strafbaar zijn. Het verbranden van bijvoorbeeld de Bijbel of de Torah zou zo ook verboden worden. 94 parlementariërs van het 179-leden tellende Deense parlement, ook bekend als de Folketing, stemden voor.
Specifiek kan het verbranden, verscheuren of bevuilen van religieuze teksten in het openbaar mensen een boete opleveren of een celstraf tot twee jaar. Ook het vernietigen van een heilige tekst op video en het online verspreiden van de beelden kan mensen in de gevangenis doen belanden. Aanleiding voor de wet zijn de koranverbrandingen in Denemarken en Zweden deze zomer, die leidden tot grote verontwaardiging in de moslimwereld.
De wetten beperken de macht van het Hooggerechtshof
In Israël heeft het parlement een controversiële wet aangenomen waarmee het rechtssysteem van het land grondig wordt herzien, schrijft The Jerusalem Post. Tegen de herziening werd eerder massaal gedemonstreerd en voor dinsdag worden nieuwe protesten verwacht.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De herziening van het systeem beslaat onder meer een beperking van de macht van het Hooggerechtshof, dat niet meer kan ingrijpen als wetten als onredelijk worden gezien. De overheid kan met de herziening rechters benoemen en het parlement krijgt meer bevoegdheden. Critici vrezen dat de regering van premier Benjamin Netanyahu met het wetsvoorstel meer macht naar zich toetrekt.
Maandag werd al voor het parlementsgebouw in Israël gedemonstreerd en voor dinsdag zijn grootschalige protesten aangekondigd. De eerdere demonstraties tegen de hervormingen werden gezien als de grootste sinds de stichting van de staat Israël.
In Oeganda is maandag een anti-homowet van kracht gegaan, waardoor de lhbtqi+-gemeenschap in het Afrikaanse land zwaar onderdrukt wordt, schrijft Africa News. Vanuit het buitenland is ontstemd gereageerd op het feit dat de wet, die al langer onder vuur ligt, is aangenomen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Met de wet worden de rechten van homoseksuelen streng beperkt. Zo hebben zij niet langer het recht op huisvesting of medische zorg. Relaties tussen homoseksuelen zijn verboden en op het aanzetten van homoseksualiteit – zoals door hulporganisaties – worden bestraft met lange celstraffen. Wie hiv heeft en seks heeft met iemand anders van hetzelfde geslacht kan zelfs de doodstraf krijgen.
Westerse landen en hulporganisaties hebben de wet veroordeeld en aangekondigd hulpgelden aan het land terug te schroeven. Ook wordt er gesproken over het invoeren van sancties om Oeganda te straffen voor de mensenrechtenschendingen die de wet feitelijk inhoudt.
Volgens een nieuwe wet wordt alle ‘lhbti-propaganda’ verboden
Voor de lhbti-gemeenschap in Rusland wordt het leven nog zwaarder. Donderdag keurde het Russische parlement een nieuwe wet goed waarmee het ‘promoten van lhbti-propaganda’ verboden wordt, schrijft het Russische persbureau TASS. Alles waarin homoseksualiteit voorkomt, van boeken tot films, van muziek tot websites, wordt illegaal en wie de wet overtreedt kan flinke boetes verwachten.
Wie als persoon de wet overtreedt moet ruim 6000 euro betalen en bedrijven en ngo’s die homoseksualiteit promoten kunnen een boete tot 80.000 euro krijgen. De Doema, zoals het Russische parlement heet, ziet de wet als een manier om de Russische maatschappij te beschermen van ‘on-Russische’, westerse waarden.
De lhbti-gemeenschap wordt in Rusland al langere tijd onderdrukt. Zo mogen zij zich niet in het openbaar manifesteren en homostellen die zich in het openbaar laten zien worden regelmatig geïntimideerd. De nieuwe wet wordt door mensenrechtenorganisaties gezien als een volgende stap om homoseksualiteit in Rusland volledig uit te bannen.
Als eerste land in Afrika nam Tunesië vorige maand integraal een wet aan die racisme en segregatie strafbaar stelt. Een noodzakelijke en enorme stap.
In Tunesië is vorige maand een wet aangenomen die racistische misdrijven strafbaar stelt. Hoewel sommigen het blijven ontkennen, zijn zowel Tunesische burgers als buitenlanders het slachtoffer van racisme in Tunesië. Maar of het nu gaat om Tunesiërs of buitenlanders, mensen met een zwarte huidskleur lijken er het meeste last van te hebben.
Zij worden slecht behandeld en als minderwaardig beschouwd. In de wijdverbreide Tunesische cultuur wordt hun huidskleur geassocieerd met slavernij. De Tunesiër is racist uit onwetendheid, dat staat als een paal boven water.
Schande
Ghofrane Binous is stewardess bij Tunisair. Zij werd onheus bejegend door een passagier aan boord van een vliegtuig van haar luchtvaartmaatschappij en deelde het incident op sociale media om mensen bewust te maken van de scheldwoorden die zwarte mensen in 2018 nog steeds naar hun hoofd geslingerd krijgen.
De racistische uitlatingen en schandelijke beledigingen van de passagier hebben haar diep gegriefd. De passagier werd snel uit het vliegtuig gezet en alle leden van de bemanning, overige passagiers en internetters verklaarden zich solidair met de stewardess.
Ook een studente uit Burkina Faso gaf aan dat ze in de regio Kram was lastiggevallen door jongeren van rond de 18 jaar. Ze gooiden eieren naar haar hoofd en maakten haar belachelijk. Of het nu wel of niet om racisme gaat, het blijft een schande voor Tunesië dat het de waardigheid van zijn gasten niet weet te beschermen.
In augustus werden in het centrum van Tunis Ivoriaanse burgers aangevallen. Ze raakten betrokken bij een opstootje, dat vervolgens uit de hand liep. Racistische motieven werden niet uitgesloten en de zaak werd aan de kaak gesteld door de Tunesische Vereniging ter ondersteuning van Minderheden. De vereniging heeft aangekondigd in samenwerking met de ambassade van Ivoorkust met voorstellen te komen om de schadeloosstelling aan slachtoffers van racisme te verbeteren.
Zulke tegen individuen gerichte misdrijven, of ze nu van verbale of fysieke aard zijn, mogen niet worden getolereerd of onbestraft blijven. De Tunesische premier had op 26 december 2016 aangekondigd dat er een wet zou worden aangenomen die racisme en iedere vorm van discriminatie strafbaar zou stellen. Deze wet zal streng en strikt worden gehandhaafd, zei hij toen, en hij kondigde bovendien aan dat er een nationale dag zou worden georganiseerd om racisme te bestrijden.
Toch heeft het nog twee jaar geduurd, dat wil zeggen tot 2 juni 2018, voordat de parlementaire commissie voor rechten en vrijheden haar goedkeuring verleende aan de wet die racisme en segregatie strafbaar stelt. In deze wet wordt bepaald wat racistische misdrijven zijn, welke straffen erop staan en waar de slachtoffers recht op hebben.
Op 9 oktober werd het wetsvoorstel integraal aangenomen door het parlement, met 125 stemmen voor, één stem tegen, bij vijf onthoudingen. De voorzitter van het parlement, Mohamed Ennaceur, heeft de wet ‘revolutionair’ genoemd. Volgens hem staat Tunesië met deze wet ‘op gelijke hoogte met de beschaafde en moderne landen als een van de eerste landen ter wereld en het eerste land in Afrika dat racisme strafbaar stelt’.
Elf instanties zullen erop toezien dat de wet wordt nageleefd, met inbegrip van een nationale commissie die onder bescherming van het ministerie voor de Rechten van de mens staat en die jaarlijks een verslag zal voorleggen aan de parlementaire commissie voor rechten en vrijheden.
Krachtens deze wet hebben slachtoffers recht op wettelijke bescherming volgens de geldende regelingen, psychologische en sociale ondersteuning – per individu te bepalen – en een schadeloosstelling die in verhouding staat tot de materiële en psychische schade die het racistische misdrijf heeft aangericht.
Voor de dader varieert de strafmaat van een maand tot een jaar gevangenisstraf en/of een boete van 500 tot 1000 dinar [151 tot 302 euro] wanneer hij of zij racistische uitlatingen doet om iemand te kleineren of te vernederen. De strafmaat wordt verdubbeld als het slachtoffer een kind is, in een zwakkere positie verkeert door zijn leeftijd of handicap, of als het om een vluchteling gaat, als de dader gezag uitoefent over het slachtoffer of misbruik maakt van zijn macht. Datzelfde geldt wanneer het om een groep daders gaat en niet om een individuele dader.
Boete
Een gevangenisstraf van een tot drie jaar en/of een boete van 1000 tot 3000 dinar [302 tot 606 euro] wordt tevens opgelegd aan een dader die zich schuldig maakt aan haatzaaien op grond van ras, die ideeën verspreidt die hun oorsprong vinden in superioriteitsdenken en segregatie, die zich positief uitlaat over raciale praktijken en over activiteiten of verenigingen die hierop gebaseerd zijn. Als het een rechtspersoon betreft, varieert de boete van 5000 tot 15.000 dinar [1511 tot 4534 euro].
De goedkeuring van deze wet is een enorme stap voor Tunesië en draagt ertoe bij dat waarden als tolerantie en respect voor de menselijke diversiteit worden ondersteund. De wet kon rekenen op een warm onthaal in het parlement, bij organisaties die racisme bestrijden en bij de internationale gemeenschap. Hoewel sommigen in de Tunesische regering de omvang van het racisme in Tunesië bagatelliseren en anderen geweigerd hebben voor de wet te stemmen, is de wet onmiskenbaar een stap voorwaarts.
De wet zal het racisme weliswaar niet definitief uitroeien, maar toch zal Tunesië zich kunnen ontwikkelen tot een land waarin de ander wordt gerespecteerd en zijn of haar waardigheid wordt beschermd tegen vernedering en kleinering. Nu behoeven de bepalingen alleen nog maar in de praktijk te worden toegepast om ervoor te zorgen dat zwarten, Tunesisch of buitenlands, er trots op kunnen zijn dat ze zwart zijn.
Auteur: Boutheïna Laâtar
Business News
Tunesië | onlinemagazine | businessnews.com.tn
Business News is een online- tijdschrift gericht op politiek, economie en technologie.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
