Onder de half opgegeten hapjes zijn stukjes pizza en groenten
Een opgraving in het riool van het Colosseum in Rome heeft half opgegeten snacks opgeleverd van toeschouwers die ooit keken hoe gladiatoren vochten op leven en dood, aldus Ansa. Ook werden er resten gevonden van dieren die in de arena werden opgejaagd. Onder de gevonden hapjes zijn stukjes gegrild vlees, pizza, groenten en fruit, aldus archeologe Federica Rinaldi, die de werkzaamheden leidde. De opgraving bracht botten aan het licht van leeuwen, luipaarden, beren en honden, die gedwongen werden met elkaar te vechten of gedood werden door jagers.
Ook zijn er munten gevonden, waaronder een sestertie met het hoofd van Marcus Aurelius, vertelt archeologe Francesca Ceci. ‘Met een beetje fantasie kun je je voorstellen hoe deze glimmende munten naar beneden werden gegooid, in het zand van de arena terechtkwamen en wegstroomden met het bloed van mensen en dieren.’
Grootste vindplaats bronzen beelden ooit ontdekt in Saqqara
Bij een Egyptische archeologische missie in de necropolis van Saqqara is een enorme schat ontdekt, meldt Ahram Online. De ontdekking omvat ongeveer tweehonderdvijftig beschilderde houten doodskisten en is – met honderdvijftig bronzen beelden – de grootste vindplaats van bronzen beelden ooit, aldus het Egyptische ministerie van Toerisme en Oudheden maandag.
De voorwerpen dateren allemaal uit de Late Periode, rond 500 v.Chr. Op de bronzen beelden zijn onder meer de oude Egyptische godheden Bastet, Anubis, Osiris, Isis, Nefertem en Hathor afgebeeld, evenals muziekinstrumenten die tijdens rituelen werden gebruikt om godin Isis te vereren, zoals het sistrum. In grafschachten is daarnaast een verzameling beschilderde houten doodskisten met mummies opgegraven, samen met amuletten, andere houten kisten en beelden met vergulde gezichten. Ook is er een collectie cosmetica en juwelen gevonden, waaronder kammen, potjes, armbanden en oorbellen.
Mostafa Waziri, de secretaris-generaal van de Hoge Raad voor Oudheden, bevestigde dat de doodskisten zullen worden overgebracht naar het Groot Egyptisch Museum (GEM), dat in Caïro wordt gebouwd en naar verwachting dit jaar zal worden geopend.
De Pandora Papers leggen niet alleen schimmige financiële transacties van de rijken der aarde bloot. Ook het bezit van dure kunstwerken en handel in illegaal verkregen antiquiteiten komen voorbij, zoals de zaak van een handelaar in gestolen Cambodjaans erfgoed.
Het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) in Washington kwam in bezit van de Pandora Papers via een niet-geïdentificeerde bron. Het lek bevat documenten van veertien bedrijven die zijn gekoppeld aan geheime offshorerekeningen in eigendom van miljardairs, beroemdheden, wereldleiders en machtige bedrijven.
Volgens eerste schattingen gaat het in totaal om zeker 32 biljoen dollar, zo’n 28 biljoen euro, aan fondsen die naar belastingparadijzen zoals Panama, Dubai, Monaco, Zwitserland, de Kaaiman- en Maagdeneilanden werden gesluisd om belasting te ontwijken en anonimiteit te garanderen. Dat geschatte totaal is exclusief niet-monetaire activa zoals kunst en onroerend goed.
Daarover schrijft The Guardian, een van de mediapartners die betrokken is bij de publicatie van de Pandora Papers: ‘Meer dan honderd miljardairs komen voor in de gelekte gegevens, evenals beroemdheden, rocksterren en bedrijfsleiders. Velen gebruiken lege vennootschappen om bezit van luxegoederen zoals onroerend goed en jachten te verhullen, evenals incognito-bankrekeningen. En er is zelfs kunst te zien, variërend van geplunderde Cambodjaanse oudheden tot schilderijen van Picasso en muurschilderingen van Banksy.’
‘Een van de prominente namen uit de kunstwereld die opduiken, is die van wijlen antiekhandelaar Douglas Latchford, een vooraanstaande kunstwetenschapper die, zo blijkt uit de Pandora Papers, offshoretrust gebruikte om geroofde kunst uit Cambodja te verkopen’, schrijft Sarah Cascone van Artnet.
Deze Latchford, die bekendstond om zijn handel in Zuidoost-Aziatische kunst en antiquiteiten met musea over de hele wereld, overleed op 2 augustus vorig jaar op negenentachtigjarige leeftijd. Een paar maanden eerder, in november 2019, had de officier van justitie van New York hem aangeklaagd wegens vermeende smokkel en handel in gestolen en geplunderde Cambodjaanse oudheden. Latchford werd daarnaast beschuldigd van het vervalsen van facturen en documenten over de herkomst van de voorwerpen en van het verhullen van handelsroutes om illegaal verkregen kunstwerken internationaal te kunnen smokkelen.
Nadat de autoriteiten lucht hadden kregen van de duistere transacties van Latchford, heeft hij geprobeerd zijn transacties te verbergen door trusts op te richten in belastingparadijzen, aldus The Washington Post: ‘De Pandora Papers onthullen hoe een beruchte kunsthandelaar, Douglas Latchford, en zijn familie trusts oprichtten in belastingparadijzen kort nadat Amerikaanse onderzoekers hem in verband brachten met geroofde Cambodjaanse artefacten. The Washington Post en haar ICIJ-partners zijn op jacht gegaan naar de antiquiteiten waarin Latchford en zijn medewerkers volgens de verdenking hebben gehandeld en onderzochten hoe offshorebedrijven werden gebruikt om misstanden in de mondiale kunsthandel te verbergen.’
‘Douglas Latchford was decennialang een romantische figuur die per helikopter zocht naar jungletempels’
Het onderzoek resulteerde in een rijk geïllustreerd, interactief artikel van Peter Whoriskey, Malia Politzer, Delphine Reuter en Spencer Woodman.
‘Douglas Latchford was decennialang een romantische figuur’, schrijven ze in The Washington Post. ‘De Engelsman was een ontdekkingsreiziger die zocht naar jungletempels en een kenner die verleid werd door de verfijnde details van oude beeldhouwkunst.
Met helikopters reisde hij naar afgelegen gebieden in Cambodja om steden uit het Khmer-rijk te bezoeken en hij trotseerde landmijnen om zijn nieuwsgierigheid te bevredigen. Vanaf de jaren zeventig verzamelde hij een van ’s werelds grootste privécollecties van Khmer-schatten, voornamelijk hindoeïstische en boeddhistische beeldhouwwerken, overblijfselen van een beschaving die duizend jaar geleden in Zuidoost-Azië bloeide. Hij schreef mee aan drie boeken over het onderwerp.
‘Het beeldhouwwerk en de architectuur die door de Khmer zijn gemaakt om hun goden en hun heersers te eren, behoren tot de belangrijkste artistieke meesterwerken van de wereld‘, schreef hij in Aanbidding en glorie het eerste van de drie boeken.
Latchford profiteerde van de opbrengst van antiquiteiten die waren geplunderd uit heilige tempels
Maar terwijl Latchford zijn eerbied betuigde voor de artistieke prestaties van de Khmer, profiteerde hij van de opbrengst van antiquiteiten die waren geplunderd uit de heilige tempels van die beschaving. Volgens Amerikaanse aanklagers betrof de decennialange plundering van Cambodjaanse locaties een van de meest verwoestende culturele diefstallen van de twintigste eeuw.’
Toen de Verenigde Staten Latchford in 2019 aanklaagden, leek het erop dat honderden gestolen voorwerpen die hij had verhandeld, konden worden geïdentificeerd en teruggestuurd: aanklagers eisten de verbeurdverklaring van ‘alle eigendommen’ die gedurende vier decennia afkomstig waren van zijn illegale handel. Maar Latchford stierf kort voor het proces en daardoor bleef een prikkelende vraag onopgelost: wat gebeurde er met al het geld en de geroofde schatten?
‘De geest van onze voorouders’
Het antwoord op die vraag kan nu, althans gedeeltelijk, worden gevonden in documenten die deel uitmaken van de Pandora Papers. Uit de door de ICIJ verkregen trust- en bedrijfsregistratiegegevens blijkt dat drie maanden nadat Amerikaanse onderzoekers Latchford begonnen te koppelen aan geroofde artefacten, hij en familieleden op belastingparadijs Jersey twee trusts oprichtten, genoemd naar de hindoegoden Skanda en Siva.
Skanda Trust beheerde de collectie antiquiteiten van Latchford. Onder de tientallen schatten bevonden zich bronzen beelden van Boeddha, Lokeshvara en andere religieuze figuren. Een van de objecten was een geroofde Naga-beeld met een waarde van 1,5 miljoen euro. De activa van Latchford in Skanda Trust werden later overgedragen aan Siva Trust.
De familieleden van Latchford betogen dat de trusts werden opgericht voor belastingdoeleinden en het in kaart brengen van het familiebezit, maar de geheimhouding eromheen is problematisch voor onderzoekers die pogen de mogelijk geplunderde items te traceren en te repatriëren.
Cambodjaanse ambtenaren zeggen niet te weten welke items Skanda in bezit had en nog nooit van Siva Trust te hebben gehoord. Hoe dan ook, Cambodja beschouwt de Khmer-relikwieën die zonder toestemming uit het land zijn gehaald als geplunderd en wil ze terug. Het land heeft een team samengesteld om duizenden werken op te sporen.
‘Deze objecten zijn niet zomaar decoraties, maar ze zijn begeesterd en worden beschouwd als levend’
‘We zullen het streven naar de terugkeer van ons erfgoed nooit opgeven’, aldus Phoeurng Sackona, de Cambodjaanse minister van Cultuur. ‘Deze objecten zijn niet zomaar decoraties, maar ze zijn begeesterd en worden beschouwd als levend,’ zei ze. ‘Het is lastig om het verlies voor onze tempels en ons land te kwantificeren; het verlies is als het kwijtraken van de geest van onze voorouders.’
De vertrouwelijke gegevens leidden tot een internationale jacht op Latchford-gerelateerde antiquiteiten door The Washington Post, de ICIJ, de BBC, The Guardian, Spotify en de Australian Broadcasting Corporation. Dit leidde tot een breed onderzoek naar de wereldhandel in kunst, een domein waarin lege vennootschappen en trusts smokkel verbergen en sommige beroemde instellingen en particuliere verzamelaars items van duistere oorsprong kopen.
Musea
Uit het onderzoek blijkt dat, hoewel een aantal musea in de afgelopen jaren verschillende aan Latchford gelinkte stukken hebben teruggegeven, er nog ten minste zevenentwintig van dergelijke stukken in vooraanstaande collecties aanwezig zijn.
Het Metropolitan Museum of Art in New York bezit minstens twaalf relikwieën die ooit eigendom waren van of verhandeld waren door Latchford. Nog eens vijftien werden gevonden in de collecties van het British Museum in Londen, de National Gallery of Australia, het Denver Art Museum en het Cleveland Museum of Art.
Deze en andere musea bezitten ook nog eens zestien relikwieën die werden verkocht door een medewerker van Latchford die volgens de aanklagers in gestolen waar handelde. Geen van de musea heeft van deze relikwieën documenten overlegd waaruit blijkt dat ze met toestemming van de Cambodjaanse overheid zijn geëxporteerd, soms domweg omdat de musea niet over dergelijke documenten beschikken.
Volgens critici was bekend dat Cambodjaanse tempels werden geplunderd
Dat een object door de handen van Latchford of die van zijn medewerkers is gegaan, wil natuurlijk nog niet zeggen dat het afkomstig is van plundering. Maar volgens critici was bekend dat Cambodjaanse tempels werden geplunderd, evenals de stroom van antiquiteiten die vervolgens te koop werd aangeboden. Elk verband met Latchford geeft musea de verantwoordelijkheid om de oorsprong van de stukken te onderzoeken en te onthullen, aldus de critici.
Internationaal geaccepteerde richtlijnen roepen musea en andere kopers op om de oorsprong van relikwieën ‘rigoureus te onderzoeken’ voordat ze worden aangeschaft en om hun bevindingen openbaar te maken. Musea beweren deze ethische richtlijnen te volgen en verweren zich tegen eventuele overtreding ervan met het argument dat de normen voor het verwerven van antiquiteiten in de loop der jaren zijn veranderd. Maar tegelijk blijken ze terughoudend te zijn om relikwieën terug te sturen naar het land van herkomst, zelfs als die items duidelijke tekenen van plundering vertonen, zoals beelden waarvan de voeten zijn afgehakt.
‘Beschuldigingen tegen Latchford zijn al bijna tien jaar een juridische kwestie’, liet Tess Davis aan The Washington Post weten. Davis is advocaat, archeoloog en de uitvoerend directeur van de Antiquities Coalition, een organisatie die campagne voert tegen de handel in culturele artefacten. ‘Museumdirecties hebben meer dan genoeg tijd gehad om het juiste te doen. Maar in plaats daarvan volgde een oorverdovende stilte.’
Mogelijk verandert er nu toch langzaam iets. Eerder al, in februari van dit jaar, liet Nawapan Kriangsak, de dochter van Latchford, die voorheen Julia Ellen Latchford Copleston heette, weten dat haar vaders collectie van Khmer-antiquiteiten met een waarde van 50 miljoen dollar naar Cambodja zou worden gerepatrieerd, meldt Artnet. De honderdvijfentwintig stukken worden beschouwd als de belangrijkste verzameling oude Cambodjaanse kunst in particuliere handen. Veel stukken ervan zijn waarschijnlijk gestolen.
Ondertussen worden sommige van ’s werelds meest toonaangevende musea nu strenger gecontroleerd op werken in hun collecties die ooit eigendom waren van de overleden verzamelaar. In het licht van de nieuwe onthullingen is het Metropolitan Museum of Art in New York nu ‘de stukken aan het beoordelen die via Latchford en zijn medewerkers in de Met-collectie terecht zijn gekomen’, zo zei een woordvoerder van het museum tegen Hyperallergic. ‘Terwijl we ons onderzoek voortzetten, zullen we waar nodig contact opnemen met de regering van Cambodja, waarmee we in het verleden een sterk en productief partnerschap hebben gehad.’
Vladimir Poetin
Ook al komt er mogelijk beweging in de affaire-Latchford, de Pandora Papers bevatten nog tal van andere aanwijzingen waarvan zal blijken dat ze de moeite waard zijn om te onderzoeken. Een opmerkelijke naam die in verband met kunst in de Pandora Papers wordt genoemd is volgens Artnet bijvoorbeeld die van Helena de Chair, de vrouw van de Britse conservatieve Tory-politicus Jacob Rees-Mogg. Haar holdingcompany is de begunstigde van een trust die ‘foto’s en schilderijen’ bezit ter waarde van 3,5 miljoen dollar.
En dan is er nog Konstantin Ernst, hoofd van het Russische tv-netwerk Channel One, die alom wordt gecrediteerd voor het zorgvuldig bewaken van het imago van Vladimir Poetin. Volgens de Pandora Papers bezit Ernst via een offshorebedrijf een van de twee versies van De woede van Achilles, een olieverfschilderij uit 1819 van de beroemde Franse schilder Jacques-Louis David. Het andere exemplaar van het werk bevindt zich in de collectie van het Kimbell Art Museum in Fort Worth, Texas. Het schilderij van Ernst is zeker 6,2 miljoen dollar waard, zo blijkt uit gegevens van ICIJ.
Gegeven het feit dat de Pandora Papers nog maar net zijn geopenbaard, mag worden verwacht dat er in de toekomst nog heel wat meer van dergelijke verrassingen boven water zullen komen.
Het geweld tussen Israël en Hamas is niet onoplosbaar, meent Haaretz. Maar dan moet de regering van Israël wel een nieuwe weg inslaan. Die klampt zich nog altijd vast aan de fictie van een eenvoudig juridisch probleem en een ‘lokaal conflict’.
In Oost-Jeruzalem zijn de Palestijnse betogingen en de huidige botsingen met de Israëlische politie het resultaat van tientallen jaren spanningen en juridische gevechten over het lot van Sheikh Jarrah, een kleine Arabische wijk in het noorden van de Oude Stad, waar de bewoners met uitzetting worden bedreigd door een groep Joodse kolonisten.
Om te begrijpen wat er op het spel staat moeten we teruggaan in de geschiedenis. In 1876, tijdens de Ottomaanse periode en vóór de opkomst van de zionistische beweging in 1897, kochten de religieuze besturen van de Sefardische en Asjkenazische Joden in Jeruzalem een lapje grond in Sheikh Jarrah, in de buurt van de tombe van Shimon Hatsadiq (Simon II de Rechtvaardige), een Joodse hogepriester uit de Oudheid. Daar werd een kleine Joodse wijk gesticht.
Toen in 1948 de oorlog uitbrak, moesten tienduizenden burgers hun huis ontvluchten
Toen in 1948 de oorlog uitbrak, moesten tienduizenden burgers hun huis ontvluchten, en aan het eind van de onafhankelijkheidsoorlog deelde een Israëlisch-Jordaanse bestandslijn de stad in tweeën. De overgrote meerderheid van de vluchtelingen bestond uit Arabieren (vijfentwintigduizend zielen) die hun have en goed moesten verlaten omdat die voortaan ten westen van de groene lijn waren gesitueerd, in het Israëlische gedeelte, terwijl een kleine Joodse minderheid (zeventienhonderd zielen) haar bezittingen in het Jordaanse gedeelte ten oosten van de bestandslijn moest achterlaten, voornamelijk in de historisch Joodse wijk van de Oude Stad.
Na de oorlog van 1948 nam het Israëlische parlement een wet aan die Joodse vluchtelingen recht gaf op een vergoeding ter waarde van de goederen die ze in Oost-Jeruzalem hadden moeten achterlaten. Evenzo lieten Jordanië en de Verenigde Naties in 1956 achtentwintig huizen in de wijk Sheikh Jarrah bouwen voor Palestijnse vluchtelingenfamilies.
Terugeisen
Tijdens de Zesdaagse Oorlog in 1967 veroverde en annexeerde Israël de Oude Stad en West-Jeruzalem. Sinds de hereniging stipuleert de Israëlische wet dat de Joden het recht hebben bezittingen terug te eisen die tussen 1948 en 1967 in Oost-Jeruzalem zijn achtergelaten. Dezelfde wet bepaalt expliciet dat het omgekeerde niet geldt voor de Arabieren die hun door Israël gevorderde en genationaliseerde bezittingen in West-Jeruzalem hebben moeten achterlaten.
In Sheikh Jarrah bleef alles ondanks de Israëlische verovering van Oost-Jeruzalem lange tijd bij het oude, totdat de extreemrechtse kolonisten er in het begin van de jaren 2000 aanspraak op gingen maken.
In die tijd hadden de religieuze besturen van de Sefardische en Asjkenazische Joden in Jeruzalem, na een tijdlang hun eigendomsrechten te hebben uitgeoefend, die rechten overgedragen aan het Israëlische vastgoedbedrijf Nahalat Shimon (Erfenis van Simon), een filiaal van Nahalat Shimon International, een maatschappij die geregistreerd staat in de Amerikaanse staat Delaware. Omdat Delaware bekendstaat om zijn volstrekt ondoorzichtige wetgeving, is niet te achterhalen wie de aandeelhouders zijn van het moederbedrijf.
Sinds 2003 is Nahalat Shimon verwikkeld in een juridische strijd die niet alleen tot doel heeft de afstammelingen van de Palestijnse vluchtelingen uit hun huizen in Sheikh Jarrah te verdrijven, maar ook om de hele wijk plat te gooien en er tweehonderd woningen voor Joodse families voor in de plaats te bouwen.
Tot dusver was het vastgoedbedrijf erin geslaagd vier Arabische families uit hun huis te laten zetten. Maar momenteel worden, ingevolge een vonnis van het Israëlische hooggerechtshof (dat overigens gezien het politieke klimaat zijn zitting van 10 mei heeft verdaagd), driehonderd bewoners van dertien panden met uitzetting bedreigd ten gunste van Joodse kolonisten.
Zeker 30 procent van het onroerend goed in Oost-Jeruzalem behoort aan Arabieren toe
Deze dreiging verklaart de recente protesten van Palestijnen in zowel Oost-Jeruzalem als in de door Israël bezette gebieden en het buitenland. Door zich te beroepen op de eigendomsrechten van fysieke en morele Israëlisch-Joodse rechtspersonen op goederen die sinds zeven decennia in het bezit zijn van Palestijnen in Oost-Jeruzalem, heeft het gerecht een doos van Pandora geopend: volgens de meest voorzichtige schattingen behoorde voor de oorlog van 1948 30 procent van het onroerend goed in Oost-Jeruzalem aan Arabieren toe.
Natuurlijk sluit de Israëlische wet iedere wederkerigheid voor Arabische eigenaars uit, maar het geval-Sheikh Jarrah zou de oude Palestijnse eigendomsaanspraken op hele wijken in Oost-Jeruzalem weleens nieuw leven kunnen inblazen en zelfs tot acties bij het Internationaal Strafhof (ICC) kunnen leiden.
Toch zou deze tijdbom met een klein beetje politieke moed van de kant van Israël onklaar kunnen worden gemaakt.
In 2010 hebben twee onderzoekers van het Jerusalem Institute for Policy Research, Yitzhak Reiter en Lior Lehrs, een eenvoudige oplossing voorgesteld: de grond onteigenen die op papier aan Nahalat Shimon toebehoort. Sinds 1967 heeft de Israëlische staat in Oost-Jeruzalem duizenden hectares grond van Palestijnse eigenaars onteigend om er een enorme strook Israëlische wijken te bouwen. Dus waarom zou diezelfde staat nu niet een kleine uitzondering kunnen maken door een onteigeningsprocedure van maar enkele hectares te starten, maar ditmaal ten bate van enkele honderden Palestijnen in Oost-Jeruzalem in ruil voor een schadeloosstelling voor vastgoedbedrijf Nahalat Shimon.
Vernieuwende oplossing
Ter onderbouwing van hun voorstel citeren Reiter en Lehrs een niet-bindende uitspraak die in 1999 is gedaan door Menachem Mazuz, destijds viceprocureur-generaal. Ten aanzien van een zaak die sterk leek op die in Sheikh Jarrah achtte Mazuz het ‘ondenkbaar dat de Israëlische regering haar onteigeningen kan motiveren door verwijzing naar het nationaal belang (van Israël), maar niet overweegt hetzelfde te doen omwille van de vrede en diplomatie’.
Volgens de twee Israëlische onderzoekers zou zo’n moedige en vernieuwende oplossing louter voordelen met zich meebrengen voor de Hebreeuwse staat. Om te beginnen zouden op korte termijn de huidige spanningen worden bedwongen en zou er snel een eind komen aan de gewelddadigheden. Ten tweede zou Israël minder moeite hebben om zijn positie inzake de kwestie Jeruzalem te verdedigen tegenover de internationale gemeenschap. Ten derde zou het dossier Jeruzalem op een constructievere manier worden behandeld door het ICC. En ten vierde zouden de Palestijnse argumenten om het dossier te heropenen van de Arabische goederen die na 1948 in West-Jeruzalem zijn achtergelaten worden verzwakt.
Al Jazeera maakte een documentaire over een Palestijnse familie die haar huis in Jeruzalem werd uitgezet.
Maar de regering klampt zich nog altijd vast aan de fictie van een eenvoudig juridisch probleem en een lokaal conflict, terwijl de Palestijnen steeds beter in staat zijn aan te tonen dat de handen van de Israëlische justitie zijn gebonden door een in wezen discriminerende wetgeving. Als om hun gelijk te geven brengt de Israëlische staat sinds enkele weken een enorme politiemacht op de been, die niet alleen de Palestijnse betogingen op een gewelddadige manier onderdrukt, maar ook aan de kant van de Israëlische kolonisten staat.
Er bestaat een eenvoudige, evenwichtige en rechtvaardige oplossing voor het probleem Sheikh Jarrah. Maar die vergt een politieke moed waaraan het de Israëlische leiders tot nu toe ontbreekt.
Tweeduizend jaar geleden sierde een mozaïek van ruim een meter twintig bij een meter twintig de vloer van een ‘orgieschip’ van de beruchte Romeinse keizer Caligula. Het schip zonk in Lago Nemi, bij Rome. Mussolini liet het opgraven en het mozaïek belandde in een chic appartement aan Park Avenue in New York. Daar fungeerde het 45 jaar lang als tafelblad van een salontafel. Uiteindelijk werd het mozaïek aan Italië teruggegeven waar het eerder deze maand feestelijk werd onthuld.
‘De afgelopen vier jaar hebben Italiaanse restaurateurs geprobeerd thee- en koffievlekken te verwijderen van een grote, tweeduizend jaar oude mozaïek.’ Zo begint The Daily Beasthet artikel over de fascinerende reis van een mozaïek dat de vloer sierde van een drijvend paleis van de Romeinse keizer Caligula (12–41 n.Chr.). Het vierkante mozaïek van rood porfier, groen en wit glas en marmer bevond zich 45 jaar in Park Avenue in New York, in de woonkamer van de Italiaans-Amerikaanse Nereo Fioratti, werkzaam als journalist bij de Italiaanse krant Il Tempo en zijn vrouw, kunstverzamelaar en -handelaar Helen Fioratti. Volgens The Daily Beast legde het mozaïek van het ‘orgieschip’ een fascinerende reis af van Italië naar New York en weer terug naar Italië, waar het op 11 maart werd onthuld.
Caligula regeerde slechts vier jaar over het Romeinse Rijk, van 37 tot 41 na Christus, maar hij deed dat op een manier die ervoor heeft gezorgd dat de omschrijvingen ‘gek’ en ‘berucht’ onlosmakelijk met zijn naam zijn verbonden. Als nietsontziende dictator zette hij een standaard voor zijn opvolgers, daarbij mogelijk geholpen door een psychische aandoening. Hij heeft in ieder geval twee en mogelijk drie drijvende paleizen laten bouwen, die een groot deel van het oppervlak van het kleine Lago Nemi, dertig kilometer ten zuiden van het centrum van Rome, in beslag moeten hebben genomen. Wellicht was hij geïnspireerd door plezierschepen die werden gebouwd voor de feesten van de Hellenistische heersers van Syracuse en Ptolemaeïsch Egypte. Van de twee drijvende paleizen was er één voorzien van een tempel, en beide waren ongeveer 75 meter lang en 21 meter breed.
Enorme feesten
De schepen hadden geen voortstuwingssysteem en waren beladen met loodzware versieringen, dus feitelijk waren het drijvende bakken die alleen verplaatst konden worden door over het meer te worden voortgesleept door andere schepen. Er was warm en koud stromend water aan boord dat uit loden pijpen gutste, waarop de naam van Caligula was gegraveerd. Op de schepen stonden roze marmeren zuilen, de muren waren ingelegd met ivoor en de vloeren waren voorzien van felkleurige mozaïeken. Versierd met goud en edelstenen, bronzen sculpturen en bronzen friezen van dieren, vormden de schepen de locatie voor enorme feesten die soms dagen duurden, zo schrijft The New York Times. Diezelfde krant schreef in 1928: ‘Volgens verslagen uit die tijd waren de schepen gevuld met talloze kunstschatten en werden ze beschouwd als een van de wereldwonderen…’
Wat er zich afspeelde aan het hof en aan boord van de paleisschepen van de ‘Gestoorde Keizer’ nam in de loop van de geschiedenis steeds mythischer proporties aan. Het begon met het beroemde verhaal van de Romeinse historicus Suetonius die in zijn De Vita Caesarum (‘Over het leven van de keizers’) op roddeltoon beschrijft dat Caligula overwoog zijn lievelingspaard Incitatus tot consul te benoemen. Overigens is nooit vastgesteld of dat een daadwerkelijk voornemen was, of dat de opmerking het dédain van Caligula voor de Senaat betrof, bedoelende ‘al die consuls zijn zulke ezels, daar kan mijn paard dan ook wel bij’.
Caligula zou de tongen hebben laten afsnijden van mensen die het waagden hem tegen te spreken, hij zou vijanden een voor een hebben afgeslacht en hij zou zich hebben overgegeven aan incestueuze orgies met zijn zusters. Zelfs het zinken van de paleisschepen is tot een legende geworden.
Zo opperde The New York Timesin 1929 de mogelijkheid ‘dat Caligula opzettelijk beide schepen in al hun pracht samen met zijn gasten tot zinken bracht om een orgie te bekronen met een geweldig spektakel.’
Waarschijnlijker is dat de schepen na de moord op Caligula in 41 tot zinken zijn gebracht, wellicht op last van zijn opvolger Claudius, die herinneringen aan zijn tirannieke voorganger wilde uitwissen.
Mussolini
Hoe het ook zij, een andere dictator, Benito Mussolini, die een groot bewonderaar van Caligula was, gaf negentienhonderd jaar later opdracht om de gezonken schepen te bergen. Il Duce was daarmee niet de eerste, want lokale vissers waren al sinds mensenheugenis op de hoogte van het bestaan van de wrakken. Met haken haalden ze regelmatig onderdelen omhoog die aan voorbijgangers werden verkocht.
In 1446 gaf kardinaal Prospero Colonna opdracht aan Leon Battista Alberti, humanist, homo universalis en onder meer ontwerper van de façade van Santa Maria Novella in Florence, om uit te zoeken wat er waar was van de verhalen over schepen die op de bodem van het meer zouden liggen. Alberti ontdekte restanten van de schepen op een diepte van ruim 18 meter, maar had niet de middelen om ze te bergen.
Mogelijk ligt er nog een derde schip onder de modder op de bodem van het meer
Mussolini had meer succes. Volgens The New York Times gaf hij in 1929 opdracht om het meer droog te leggen en drie jaar later waren twee schepen gelokaliseerd en aan land gebracht. Overigens ligt er mogelijk nog een derde schip onder de modder op de bodem van het meer. Volgens de burgemeester van Nemi wordt momenteel met hightech sonarapparatuur geprobeerd of een derde schip kan worden gelokaliseerd.
In 1936 liet Mussolini bij het meer van Nemi een museum bouwen zodat het publiek kennis kon nemen van alle vondsten, waaronder het mozaïek van Park Avenue. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het museum als schuilkelder gebruikt en in mei 1944 brandde het tot de grond toe af, volgens sommige berichten als gevolg van geallieerde bombardementen, volgens andere na brandstichting door wraakzuchtige nazi’s die zich terug moesten trekken.
Nagenoeg alle overblijfselen van de twee schepen van Caligula gingen verloren, maar het Park Avenue-mozaïek was tijdens de brand al niet meer in het museum aanwezig. De laatst bekende foto van het mozaïek werd gemaakt in 1955 en sindsdien werd het als gestolen beschouwd omdat een officiële verblijfplaats ontbrak. Tot 23 oktober 2013.
De salontafel van Helen
De foto uit 1955 werd afgedrukt in een boek van Dario Del Bufalo, een Italiaanse expert op het gebied van antiek marmer. Op de bewuste oktoberavond in 2013 gaf hij in de winkel van juwelier Bulgari op 5th Avenue in Manhattan een lezing naar aanleiding van de publicatie van zijn nieuwe boek Porphyrius, de zeldzame paarse steen die zo geliefd was bij Romeinse keizers, waarna een signeersessie volgde. De bijeenkomst werd bijgewoond door de culturele elite van New York.
‘Ik zat daar boeken te signeren’, aldus Del Bufalo, ‘en opeens zeiden mensen: “Oh kijk, is dat niet de salontafel van Helen?”, toen ze de foto zagen van Caligula’s verdwenen mozaïek. Het het alsof iederéén die tafel kende.’ De salontafel van Fioratti bleek eerder op een foto in Architectural Digest te hebben gestaan en had kennelijk indruk gemaakt op de verzamelaarselite van New York.
Een van Caligula’s koninklijke passies was om verschillende grote schepen te laten bouwen voor gebruik op het meer van Nemi.
Het toeval wilde dat een Italiaanse expert op het gebied van kunstdiefstal en medewerker van de Comando Carabinieri per la Tutela del Patrimonio Culturale (Carabinieri T.P.C.), de Italiaanse organisatie voor opsporing van gestolen kunstschatten, ook bij de lezing van Del Bufalo aanwezig was. Uit de opmerkingen van de aanwezigen werd hem duidelijk dat er iets bijzonders aan de hand was met de salontafel van het echtpaar Fioratti. Gegevens over de Fioratti’s werden aan de politie overhandigd, die vervolgens een onderzoek startte. Dat leidde uiteindelijk tot inbeslagname van het mozaïek en tot teruggave aan Italië in 2017. Tot een aanklacht tegen Fiorattis is het niet gekomen, want de politie is ervan overtuigd dat ze het mozaïek in de jaren zestig te goeder trouw hebben aangekocht.
Lintje
Helen Fioratti, eigenaar van L’Antiquaire and the Connoisseur, een bekende galerie voor Europese oudheden en antiek in New York, zei in 2017 tegen The New York Times dat ze het mozaïek had gekocht van een Italiaanse aristocratische familie en dat de verkoop nota bene was begeleid door een lid van de Italiaanse Carabinieri T.P.C.
‘Het was een onschuldige aankoop. Het was ons favoriete stuk en we hadden het al vijfenveertig jaar in bezit.’ Fioratti zei ook dat ze niet van plan was de inbeslagname te bestrijden omdat dat te veel geld en tijd zou kosten. Ze gelooft wel dat ze legitieme aanspraak op het stuk had kunnen maken als ze er een zaak van zou hebben gemaakt. ‘Ze zouden me een lintje moeten geven omdat ik me niet heb verzet.’ Del Bufalo kan met haar meevoelen: ‘Het zat me wel dwars dat het mozaïek in beslag is genomen’, zei hij tegen The Daily Beast. ‘Ze was er echt dol op.’
Massimo Osanna, directeur-generaal van de Italiaanse staatsmusea, vermoedt dat het mozaïek vanuit Italië naar de VS is gesmokkeld via een diplomatieke zending, want een aankoopbewijs of invoerpapieren zijn nooit gevonden. Dat zou niet uitzonderlijk zijn, want tot halverwege de jaren 2000 doken in musea over de hele wereld Italiaanse oudheden op. Italië voerde bijna tien jaar lang een proces tegen Marion True, destijds conservator van het Getty Museum in Los Angeles, omdat ze, aldus de aanklacht, oudheden had verkocht die door grafrovers waren gestolen uit de uitgestrekte archeologische parken van Italië en vervolgens aan verzamelaars en musea werden doorverkocht. Honderden van dergelijke gestolen kunstschatten zijn de afgelopen jaren geretourneerd aan Italië.
Koffievlekken
Het mozaïek van Caligula werd weliswaar in 2013 herontdekt, maar het duurde nog vier jaar voordat samenwerking van de Italiaanse autoriteiten met Cy Vance, de officier van justitie van Manhattan, tot verificatie leidde en uitwees dat het om het originele mozaïek van het paleisschip ging. Toen Vance de authenticiteit van het mozaïek bekendmaakte zei hij: ‘Dergelijke voorwerpen kunnen mooi, legendarisch en enorm waardevol zijn voor verzamelaars, maar feit blijft dat het opzettelijk negeren van de herkomst van een voorwerp in wezen stilzwijgende goedkeuring betekent van schadelijke, criminele praktijken.’
Helen Fioratti, die nu in de negentig is, is nooit beschuldigd van misdrijven, hoewel verschillende huiszoekingen in haar huis aan Park Avenue en in haar antiekgalerie L’Antiquaire & The Connoisseur suggereren dat de autoriteiten wel degelijk achterdochtig waren.
Het mozaïek werd al in 2017 teruggestuurd naar Italië, samen met een lading andere geroofde kunstvoorwerpen. Het werd pas twee weken geleden feestelijk onthuld in het Museo delle Navi di Nemi dat het voornemen heeft om ooit reconstructies op ware grootte van de Caligula-schepen te zullen herbergen. Het duurde bijna vier jaar voordat de ‘restanten van het huiselijke leven’, in de woorden van Massimo Osanna, uiteindelijk verwijderd waren.
Het mozaïek zat onder de koffie- en theevlekken die tannine bevatten dat makkelijk vlekken maakt op natuursteen. De Fioratti’s gebruikten de tafel ook om bloemenvazen en cocktailglazen op te zetten, zodat er ook kalkvlekken op waren achtergebleven. ‘Het was duidelijk een veelgebruikte tafel,’ aldus Osanna. ‘Het is echt een wonder dat het mozaïek is teruggekeerd in Nemi.’
Vier maanden nadat de presidentsverkiezingen in Ivoorkust werden ontsierd door geweld, stemden Ivorianen op 6 maart opnieuw. Momenteel wordt het land geleid door de partij RHDP van president Alassane Ouattara.
Voor het eerst in tien jaar nam het Ivoriaanse Volksfront (FPI), onder leiding van voormalig president Laurent Gbagbo, deel aan de verkiezingen. FPI is onderdeel van een coalitie genaamd ‘Samen voor Democratie en Soevereiniteit’ (EDS). Deze coalitie sloot een verbond met de grootste oppositiepartij, de Democratische Partij van Ivoorkust (PDCI). Henri Konan Bédié – een andere ex-president van Ivoorkust – is de leider van PDCI.
Deze ontwikkelingen boden hoop op ‘een politieke verzoening binnen een land waarvan de recente geschiedenis wordt gekenmerkt door sterke spanningen en electoraal geweld’, schrijft Abidjan.net.
Volgens Koaciis het inmiddels vrijwel zeker dat de RHDP zal winnen. Het Afrikaanse portaal meldt dat de formatie van Alassane Ouattara ‘ruim 145 zetels van de 255 in het parlement zal kunnen behalen, met een algemene participatiegraad van rond de 40 procent’.
‘In Afrika bezuiden de Sahara is de bekendmaking van resultaten vaak het meest gevoelige moment van de verkiezingen’
De vraag is nu, merkt het Burkinese dagblad Le Paysop, of ‘de hoofdrolspelers zich [zullen] onderwerpen aan het oordeel van de stembus? Het minste wat we kunnen zeggen is dat de dingen (…) dit keer vrijwel perfect georganiseerd zijn’, aldus de krant.
De stemming vond zaterdag plaats ‘in rust en vrede’, bevestigt Wakat Séra. ‘Is dit niet enkel “stilte van een geladen geweer”?’ vraagt Le Pays zich af. ‘In Afrika bezuiden de Sahara is de bekendmaking van voorlopige of definitieve resultaten vaak het meest gevoelige moment bij de organisatie van verkiezingen’, aldus de Burkinese krant.
Maandag stond los van de vrijwel zekere overwinning van de presidentiële partij ook in het teken van de benoeming van secretaris-generaal Patrick Achi als interim-premier, ter vervanging van Hamed Bakayoko, meldt Abidjan.net. Téné Birahima Ouattara, minister van presidentiële zaken en jongere broer van de huidige president, werd benoemd tot interim-minister van Defensie, eveneens ter vervanging van Bakayoko, die ook deze functie bekleedde.
Volgens Deutsche Welle werd de voormalige premier overgeplaatst naar Frankrijk en vervolgens naar Duitsland, waar hij wordt behandeld tegen kanker. Maar ‘sinds zijn vertrek uit het land zijn er geruchten op de sociale media in Ivoorkust dat de premier het slachtoffer zou zijn geworden van vergiftiging’, merkt de Duitse site op. Volgens haar bronnen zijn deze beweringen ‘ongegrond’.
Lula mag weer mee in de race tegen Bolsonaro
Een rechter van het Braziliaanse Hooggerechtshof, Edson Fachin, heeft op maandag 8 maart alle veroordelingen vernietigd van de voormalige president Luiz Inácio Lula da Silva van Brazilië in verband met de onderzoeken naar de anticorruptieoperatie Lava Jato (‘Operatie Wasstraat’), meldt G1.
Met deze beslissing krijgt de voormalige Braziliaanse president ‘zijn burgerrechten terug’, specificeert de website van de Globo-groep. Volgens de Folha de S. Paulo kan Lula zich nu dus weer kandidaat stellen voor de presidentsverkiezingen van 2022.
‘Ongeldige’ aanklachten
Vanaf nu zullen de verschillende zaken waarbij de voormalige Braziliaanse president betrokken is, worden geanalyseerd door de justitie van het federale district in Brasilia, specificeert de Braziliaanse krant. Lula werd veroordeeld in het kader van een grootschalig onderzoek naar corruptie. De motor achter het onderzoek was de toenmalige rechter Sergio Moro, die later minister werd onder Bolsonaro.
Volgens de Folha de S. Paulo verklaarde Fachin de beslissingen van de federale rechtbank van Paraná, inclusief de aanklachten tegen Lula, ‘nietig’.
‘Mijn onschuld is bewezen en de schuld van de officier van justitie en de federale politie is meer dan bewezen’, zei Lula in een interview met El Pais Brasil, gepubliceerd vóór de beslissing van Fachin. Hij voegt eraan toe: ‘Nu hebben we alleen nog verkiezingen nodig.’
Vanwege de veroordeling kon Lula niet meedoen aan de presidentsverkiezingen van 2018. Peilingen wezen hem destijds aan als de winnaar, maar Jaír Bolsonaro ging er met de winst vandoor.
Maffia pikt een flink graantje mee van covid
Volgens een onderzoek van het Romeinse dagblad La Repubblica zijn 140.000 Italiaanse bedrijven betrokken bij woekerrentes en het witwassen van geld. Dat is twee keer zoveel als vorig jaar. De economische crisis die door covid-19 is veroorzaakt, heeft een ‘potentiële meevaller’ gecreëerd waarvan de georganiseerde misdaad profiteert.
‘Waar je ook bent in Italië, je loopt grote kans een bedrijf tegen te komen dat zojuist van eigenaar is veranderd’, aldus de krant. Dat geldt voor een groot aantal regio’s, maar in het bijzonder voor het zuiden van het schiereiland.
Het Romeinse dagblad geeft enkele voorbeelden. ‘Tijdens de eerste fase van de pandemie veranderden in de provincie Napels 663 bedrijven van eigenaar, ofwel 2 procent. In Rome werden tussen eind februari en midden oktober 2020 1265 commerciële bedrijven verkocht, wat neerkomt op 1,8 procent.’ Een identiek percentage als dat in Catania, de tweede stad van Sicilië en de tiende meest dichtbevolkte gemeente, waar 168 bedrijven van eigenaar zijn veranderd.
Veel bedrijven hebben de verwoestende economische gevolgen van de pandemie niet overleefd en moesten failliet gaan
Zoals de Italiaanse media melden, bieden deze cijfers ‘een significante statistische momentopname van het effect van de pandemie op het nationale economische weefsel’. Veel bedrijven hebben de verwoestende economische gevolgen van de pandemie niet overleefd en moesten failliet gaan. Deze werden vaak opgekocht ‘door mensen die kunnen investeren, die geld in overvloed hebben, zelfs in tijden van diepe crisis’. Een dat profiel, schrijft La Repubblica, doet sterk denken aan een bekende economische speler op het schiereiland: de maffia.
Kleine troost zou zijn dat de nieuwe regering van Mario Draghi zich terdege bewust is van dit gevaar. Tijdens zijn inaugurele rede verklaarde de nieuwe premier zelf dat ‘er een significant risico bestaat dat de georganiseerde misdaad de economie binnendringt als gevolg van de liquiditeitscrisis’, en dat het bijgevolg noodzakelijk is ‘om de verificaties van de eigendomsveranderingen van bedrijven te intensiveren’.
Neanderthalers verdwenen langer geleden dan gedacht
Een multidisciplinair team uit België, Groot-Brittannië en Duitsland kwam tot deze conclusie na het ontwikkelen van een nieuwe onderzoeksmethode. De ontdekking wordt gezien als een belangrijke eerste stap om meer te weten te komen over de aard van onze voorganger en om te begrijpen waarom deze uiteindelijk plaatsmaakte voor de moderne mens.
Jemenieten en hulporganisaties noemen het tekort aan internationale financiering voor Jemen een ‘doodvonnis’ voor mensen die lijden onder de burgeroorlog in het land. Het VK, meldt The Guardian, besloot ongeveer 50 procent van de steun voor humanitaire inspanningen aan het land te verminderen.
De VN hoopte maandag 3,85 miljard dollar (3,2 miljard euro) in te zamelen bij meer dan honderd regeringen en donoren op een virtuele conferentie om de wijdverbreide hongersnood in de ergste humanitaire crisis ter wereld te voorkomen, maar ontving slechts 1,7 miljard dollar – minder dan de helft. ‘Een teleurstellende uitkomst’, aldus secretaris-generaal van de VN António Guterres, geciteerd door de Britse krant. Het totaal dat op de conferentie van vorig jaar werd opgehaald, was 1,5 dollar miljard lager dan gehoopt.
‘Miljoenen Jemenitische kinderen, vrouwen en mannen hebben dringend hulp nodig om in leven te bijven. Een mindering van de hulp betekent een doodvonnis’, aldus Guterres in een verklaring. ‘Oorlog en hongersnood’, waarschuwt The Guardian, ‘kunnen de volgende generatie Jemenieten wegvagen.’
Armeense premier staat open voor vervroegde verkiezingen
De Armeense premier Nikol Pasjinian heeft gezegd bereid te zijn vervroegde verkiezingen te houden als de parlementariërs daarmee instemmen, meldt Armenpress. ‘Laten we weer een verkiezing houden en we zullen zien wie de mensen vragen ontslag te nemen’, zei Pasjinian in een officieel bericht.
In het Kaukasische land is er onrust sinds de premier een vredesakkoord sloot met Azerbeidzjan over het betwiste gebied Nagorno-Karabach. Na een oorlog van zes weken werden delen van het gebied afgestaan aan de vijand. De Armeense oppositie, grote groepen betogers en het leger waren het daar niet mee eens.
Vorige week zegde het hoofd van de strijdkrachten zijn vertrouwen op in de regering, wat door Pasjinian als een militaire staatsgreep werd gezien. Hij besloot daarop de legerchef te ontslaan, maar de onafhankelijke president Saskissian verklaarde die beslissing ongrondwettelijk. Sindsdien gaan voor- en tegenstanders van Pasjinian dagelijks massaal de straat op.
‘Niet alles mag afhangen van de grillen van het staatshoofd’
In een redactioneel commentaar van de Armeense site Aravot, schrijft Aram Abrahamyan dat de regering onder geen beding demonstraties mag organiseren. ‘Ze moeten werken en het dagelijks leven in de staat regelen, de veiligheid en welvaart van burgers garanderen. Ze mogen niet stoppen met werken, zelfs niet tijdens campagnes. Als ze twee dagen aan een betoging werken en marcheren om de leider van de staat te “steunen”, dan heeft dat niets te maken met “het regeren van het volk”. Dat is geen regering van het volk, maar van ambtenaren en oligarchen die de regering steunen, die de afgelopen dertig jaar hebben bestaan en nog altijd bestaan.’
De oppositie moet volgens Abrahamyan instemmen met het houden van snelle verkiezingen terwijl Pasjinian premier blijft, en de regering moet ermee instemmen om die verkiezingen binnen twee à drie maanden te houden en garanderen dat ze zo eerlijk mogelijk zullen verlopen. De generaals moeten hun eisen aan de regering om af te treden stoppen, en de premier moet van zijn voornemen afzien om de legerchef uit zijn functie te verheffen.
‘Gezien Pasjinians tegenstrijdige, verdeeldheid zaaiende aard zal dit moeilijk worden. Maar we moeten niet vergeten dat Armenië een parlementaire republiek is, en dat niet alles mag afhangen van de grillen van het staatshoofd.’
3000 jaar oude speerpunt gevonden op het strand van Jersey
In augustus 2020 vond Jay Cornick, een elektrotechnisch ingenieur, met zijn metaaldetector een 35 cm lange speerpunt die was begraven in het zand op een strand in het oosten van het eiland Jersey, schrijft The Daily Telegraph.
Deze speerpunt, gemaakt van een koperlegering, was in zo’n goede staat, dat Jay Cornick dacht dat het een moderne visspeer was. ‘Hij stopte hem in zijn tas en dacht er niet meer echt aan tot hij hem aan de archeologen van Jersey Heritage liet zien’, aldus het dagblad.
Neil Mahrer, specialist in erfgoedbehoud in Jersey, noemt de vondst ‘ongelooflijk’. De York Archaeological Trust heeft bevestigd dat de overblijfselen van het houten handvat van de speer die op de punt werden aangetroffen, dateren van tussen 1207 en 1004 voor Christus. Daarmee is dit een van de meest spectaculaire wapens uit de Bronstijd die in Noord-Europa zijn gevonden.
De stijl van dit type speerpunt staat bekend als Tréboul, maar het gevonden object in Jersey is ‘zo groot en verfijnd’ dat het mogelijk was bedoeld was voor ceremonieel gebruik.
De punt zou in zo’n goede staat zijn gebleven doordat hij tegen de lucht werd beschermd door het zwarte zand waarin hij begraven lag. ‘Hij overleefde niet alleen de bouw van de haven van Gorey en het middeleeuwse kasteel dat erboven uittorent, maar ook drie millennia van wintertij en stormen’, jubelt The Daily Telegraph.
De hoogste rechtbank van Maleisië heeft nieuwsportaal Malaysiakini veroordeeld, in een rechtszaak die wordt gezien als lakmoesproef voor de mediavrijheid in het land, meldt het Aziatische nieuwsplatform AsiaOne. Vorig jaar spande de Maleisische procureur-generaal een zaak aan tegen Malaysiakini en hoofdredacteur Steven Gan wegens minachting van het Hof. Dit vanwege vijf commentaren die door lezers op de website waren gepost. Volgens de procureur-generaal ondermijnen deze teksten het vertrouwen van het publiek in de rechterlijke macht, en de rechtbank geeft hem daarin dus gelijk. De rechter legde het nieuwsportaal een boete op van 500.000 ringgit [ruim 100.000 euro].
Maleisië is een land met sterk gereguleerde media, die meestal in handen zijn van door de staat gecontroleerde groepen. Als platform voor de oppositie en criticus van het establishment is Malaysiakini een uitzondering.
Aanslag op vrouwelijke ontwikkelingswerkers
Zeker vier vrouwelijke ontwikkelingswerkers zijn omgekomen bij een gerichte aanslag in het Pakistaanse district Noord-Waziristan, meldt Al Jazeera. Volgens een politiewoordvoerder wisten de aanvallers te ontkomen. ‘Het is hier vergeven van militanten, de dreiging is overal,’ zei de woordvoerder op de vraag van Al Jazeera of er in het gebied een specifieke dreiging is tegen ontwikkelingswerkers.
Noord-Waziristan was ooit in handen van de Pakistaanse Taliban (TTP), een organisatie van gewapende groepen die in 2007 werd opgericht met als doel de Pakistaanse regering omver te werpen en een streng religieus bestuur te installeren. Bewegingsvrijheid van vrouwen werd ernstig beperkt en de meeste ontwikkelingsactiviteiten door niet-gouvernementele organisaties werden verboden.
In 2014 slaagde het Pakistaanse leger erin de leiders van de groep te verjagen. Sinds vorig jaar keren ontheemden weer terug naar het gebied en neemt het aantal gerichte aanslagen toe.
Uitbreiding vliegveld Parijs is van de baan
Frankrijk schrapt het plan om luchthaven Roissy-Charles de Gaulle bij Parijs uit te breiden, zo heeft minister van Ecologische Transitie Barbara Pompili laten weten, aldus de Europese tak van de politieke nieuwswebsite Politico. ‘De regering heeft luchthavenexploitant Aéroports de Paris gevraagd het project te staken en met voorstellen te komen voor een ander project, dat in overeenstemming is met de doelstellingen om klimaatverandering te bestrijden en het milieu te beschermen,’ aldus Pompili.
In plaats van het vergroten van de capaciteit moet uitstootvermindering het doel worden. ‘We zullen altijd vliegtuigen nodig hebben, maar we moeten naar een redelijker gebruik van de luchtvaart, om een vermindering van de uitstoot van broeikasgassen in de sector te bereiken.’
Het plan voorzag in de bouw van een vierde terminal bij de grootste lucht-haven van het land, die jaarlijks een extra stroom van 35 tot 40 miljoen passagiers moest verwerken. De bouwkosten zouden 7 tot 9 miljard euro bedragen.
Iconisch dier op postzegel
Deze zomer zal de Amerikaanse post een nieuwe postzegel introduceren. Dat is op zich niets bijzonders; wel bijzonder is dat het ontwerp voor het eerst is gemaakt door een Tlingit-/Athabaskische kunstenaar, schrijft kunstblog Colossal.
Rico Lanáat’ Worl koos voor een grafisch afgebeelde raaf, in de inheemse cultuur van Alaska een iconisch dier dat is ontsnapt uit de duisternis. Het motief is gebaseerd op ‘Raven and the Box of Daylight’, een traditioneel verhaal van de Tlingit, een inheems volk in het zuidoosten van Alaska. Worl: ‘Het verbeeldt een uitzinnig moment van adrenaline. De raaf is nog half menselijk terwijl hij de sterren steelt. We kennen het allemaal, het moment tussen falen en volbrengen.’
British Museum gaat eigen geschiedenis onderzoeken
Het British Museum (BM) heeft Isobel MacDonald aangesteld als speciaal conservator. Zij wordt verantwoordelijk voor onderzoek naar de geschiedenis van de ruim 260 jaar oude collectie, bericht The Art Newspaper. Haar aanstelling is geen overbodige luxe, want het BM ziet zich geconfronteerd met een toenemend aantal claims over betwiste objecten in de collectie. Zo eist Griekenland al sinds de negentiende eeuw de teruggave van de zogenoemde Elgin Marbles, marmeren objecten afkomstig van de Akropolis in Athene, die in 1816 in bezit van het BM kwamen.
Veel betwiste objecten in de collectie zijn het resultaat van koloniale operaties door het Britse Rijk, zoals die in het Ethiopische Maqdala (1868), het Asante-koninkrijk in Ghana (1874) en Benin City in Nigeria (1896). Ook inheemse gemeenschappen uit Australië, Nieuw-Zeeland en Noord-Amerika eisen voorwerpen op die in de koloniale tijd zijn meegenomen. Recentelijk liet Paaseiland (Rapa Nui) weten een grote Moai-sculptuur terug te willen die in 1868 werd geroofd.
Tel daarbij op dat enkele van de eerste donateurs van het museum, zoals oprichter Hans Sloane, blijken te hebben geprofiteerd van de slavenhandel, en het is duidelijk dat het BM een charmeoffensief nodig heeft.
Een woordvoerder zegt, zo citeert The Art Newspaper, dat ‘het niet de bedoeling van deze nieuwe functie is om de specifieke geschiedenis van betwiste objecten te onderzoeken’, maar noemt het ‘waarschijnlijk dat kwesties zoals de rol van de slavenhandel en het imperium relevant zijn voor een deel van het onderzoek’.
Het BM is in zekere zin ‘een verzameling verzamelingen’; het vergaarde veelal niet zelf en rechtstreeks, maar verkreeg veel objecten uit andere collecties. Dat maakt de problematiek rond de teruggave ingewikkeld. Het onderzoek van MacDonald moet nu inzicht gaan verschaffen in het ontstaan van de collectie; het zal ongetwijfeld nauwlettend worden gevolgd door eisers wereldwijd.
Extremist wil simpelheid
Over de hele wereld hebben extremisten met zwart-witte denkbeelden moeite met complexe mentale taken. Dat blijkt uit een onderzoek door de Universiteit van Cambridge, gebaseerd op eerdere studies, onder ruim 330 deelnemers in de VS tussen de 22 en 63 jaar, schrijft The Guardian. De onderzoekers wilden weten of cognitieve dispositie (het verschil tussen waarneming en verwerking van informatie) bepalend is voor de vorming van ideologische wereldbeelden, zoals politieke, nationalistische en dogmatische overtuigingen, los van factoren als leeftijd, ras en geslacht.
De deelnemers kregen neutrale, niet-emotionele opdrachten, zoals het onthouden van visuele vormen. Computermodellen haalden uit die gegevens informatie over de waarnemingscapaciteit en het leervermogen van de deelnemers.
‘Individuen of hersenen die moeite hebben met het plannen en verwerken van complexe acties, lijken eerder aangetrokken tot extreme of autoritaire ideologieën die de wereld vereenvoudigen,’ menen de onderzoekers. Mensen die neigen tot extremisme lijken moeite te hebben met het reguleren van hun emoties, zijn impulsief en hebben de neiging om emotie oproepende ervaringen op te zoeken. Tot dogmatisme neigende deelnemers die relatief afwerend zijn tegen geloofwaardig bewijs, blijken problemen te hebben met het verwerken van informatie op perceptieniveau.
De studie, die naar zestien verschillende ideologische oriëntaties keek, kan veelbetekenend zijn bij het identificeren van mensen die het kwetsbaarst zijn voor politieke of religieuze radicalisering.
Wat zegt de buitenlandse pers over de nieuwsblokkade van Facebook in Australië
‘In de confrontatie tussen nieuwsmedia en sociale media in Australië, sta ik aan de kant van Rupert Murdoch. Tenzij ik voor Mark Zuckerberg ben. De keuze is vreselijk.
Steun ik de verschrompelde mediatycoon en zijn pogingen macht te ontfutselen aan techreuzen die gehakt hebben gemaakt van de nieuwseconomie? Of sta ik achter de koning van Facebook en het internetprincipe dat het delen van hyperlinks gratis moet zijn, ook al is de creatie van Zuckerberg de belangrijkste verspreider van leugens en haatzaaierij en dreigt hij ons allemaal te overspoelen?’
‘De nieuwsblokkade onderstreept de gevaren voor derden die ervan afhankelijk zijn: Facebook is bereid is om van de ene op de andere dag de stekker eruit te trekken, zonder waarschuwing. Sommige organisaties denken al na over hoe ze terug kunnen keren naar de basis en hoe ze de manier waarop ze hun werk verspreiden kunnen diversifiëren. De gok van Facebook is dat Australië niet zonder het bedrijf zal kunnen leven. Stel je voor wat de gevolgen zijn als we bewijzen dat we dat wel kunnen.’
‘De gevolgen zijn vooral vreselijk voor de vele kleine Australische uitgevers die hun bedrijfsmodellen hadden opgebouwd rond inhoud die mensen graag delen op sociale media. Ze zijn terecht boos zijn op de regering, veronderstellend dat ze zijn opgeofferd voor de belangen van grotere gevestigde uitgevers.
Maar het grootste deel van hun woede moet Facebook gelden, dat hun toewijding jarenlang heeft toegejuicht, maar hen nu plotseling vertelt dat ze niet zo belangrijk zijn, om zo eerlijke en gelijkwaardige onderhandelingen uit de weg te kunnen gaan.’
‘Overheden houden er niet van om gepest te worden, en nog belangrijker, ze houden er niet van om in het openbaar gepest te worden. Meesters in de duistere kunsten van overheidsrelaties weten dat druk en dreiging over het algemeen achter gesloten deuren moeten plaatsvinden. Wanneer je de broek van een regering naar beneden trekt voor het oog van de wereld, laat je haar weinig keus dan zich in te graven. De impasse tussen Australië en Facebook kan de katalysator zijn voor echte wereldwijde hervormingen.’
Facebook sluit deal met Australië
Facebook maakte maandag bekend dat het het delen en bekijken van nieuwslinks in Australië zou herstellen nadat het meer tijd had gekregen om te onderhandelen over het wetsvoorstel dat de techreus zou verplichten te betalen voor nieuwsinhoud die op het sociale netwerk verschijnt, bericht The New York Times.
De Italiaanse president Sergio Mattarella gaat vandaag Mario Draghi vragen om een zakenkabinet te leiden, bericht het Italiaanse dagblad Il Fatto Quotidiano. De voormalige voorzitter van de Europese Centrale Bank moet zoals de president beschrijft ‘een regering [leiden] met een deskundig profiel, die zich met geen enkele politieke richting mag identificeren’.
Draghi moet Italië uit de gezondheidscrisis loodsen, maar vooral ook uit de economische malaise die is ontstaan door de coronacrisis, aldus president Mattarella in een persconferentie gisteravond (2 februari). Een lastige opgave, aangezien de vorige regering gevallen is over de coronaherstelplannen.
Een verslag van La Repubblica van de persconferentie waarin Mattarella zijn verzoek aan Draghi aankondigt om een zakenkabinet te vormen.
De Italiaanse media reppen over een ‘presidentsregering’, aangezien de president de leiding neemt in het aanstellen van een kabinet in plaats van het over te laten aan een formateur en het parlement, zoals gebruikelijk is.
Gisteren torpedeerde Matteo Renzi de formatieonderhandelingen onder leiding van Kamervoorzitter Roberto Fico, meldt La Repubblica. Renzi’s splinterpartij Italia Viva was nodig om een meerderheid te kunnen vormen met de Partito Democratico (PD) en de Movimento 5 Stelle (de Vijfsterrenbeweging, M5S), de grootste partij in het parlement.
Dezelfde drie partijen vormden ook de coalitieregering waar Renzi op 13 januari is uitgestapt omdat hij het niet eens was met de coronaherstelplannen.
Of het Draghi gaat lukken om een meerderheid te vinden voor zijn zakenkabinet, is nog maar de vraag. De Vijfsterrenbeweging heeft al verklaard niet te zullen instemmen met een zakenkabinet onder leiding van Draghi, schrijft Il Post.
Zonder de grootste partij in de Kamer en het Senaat, is de enige mogelijke meerderheid een brede coalitie van de PD, de linkse Liberi e Uguali (Vrijen en Gelijken), alle centrumpartijen, en een aanzienlijk deel van centrumrechts en rechts, met Forza Italia van voormalig premier Silvia Berlusconi en Lega van Matteo Salvini, aldus Il Post.
Migratiesituatie in Chili loopt ‘uit de hand’
Maandagavond is een groep van driehonderd personen onrechtmatig via Bolivia de Chileense grens overgestoken, bericht het Chileense radiostation Radio Bío Bío. Hoewel de autoriteiten volhouden dat iedereen bij de grens is tegengehouden, verklaren bronnen aan het radiostation dat de groep Chili is binnengekomen en op weg is naar Colchane, een gemeente in de noordelijke regio Tarapacá, dicht bij de grens met Bolivia.
De groep bestaat voor een deel uit ouderen, jongeren en kinderen, waarvan een meerderheid uit Venezuela afkomstig is, meldt het radiostation. Ook zouden er nog honderden mensen aan de andere kant van de Boliviaanse grens wachten om over te steken. Volgens de lokale bevolking is de migratiesituatie in het noorden van Chili ‘uit de hand gelopen’, aldus Radio Bío Bío.
‘Door mensen een legale weg te bieden, kunnen ze zich in menswaardige omstandigheden verplaatsen’
Eduardo Cardoza, voorzitter van de mensenrechtenorganisatie Movimiento Acción Migrante (MAM), pleit tegenover Radio y Diario Universidad de Chile voor samenwerking met de landen van herkomst om een gereguleerde migratie mogelijk te maken.
‘Door mensen een legale weg te bieden, kunnen ze zich in menswaardige omstandigheden verplaatsen en hebben ze later, wanneer ze naar hun land willen terugkeren (…), de mogelijkheid om dat te doen.’ De MAM-voorzitter benadrukt dat we niet kunnen negeren dat er zo’n 4,5 miljoen Venezolanen op drift zijn.
Volgens het Chileense nieuwskanaal Cooperativa bevinden zich nu zo’n 1600 migranten in Colchane, waar gevreesd wordt voor een ‘humanitair drama’. De burgermeester van het plaatsje van 1583 inwoners, Javier García, maakt zich dan ook grote zorgen over de mogelijkheid om voedsel en onderdak te bieden aan zoveel migranten, meldt de Chileense kwaliteitskrant La Tercera.
Al meer dan zeshonderd migranten zijn vanwege coronamaatregelen verplaatst naar de regiohoofdstad Iquique om daar medisch te worden onderzocht en in quarantaine te worden geplaatst, schrijft de krant.
De situatie in Venezuela, waar veel migranten vandaan komen, is al jaren nijpend. Sancties, politieke onrust, hyperinflatie en een schaarste aan vrijwel alle goederen teisteren het land. Volgens officiële cijfers leefde 96 procent van de Venezolaanse huishoudens in 2020 in armoede, meldt El País, waarvan 79 procent zelfs in extreme armoede.
Mexico wil 33 precolumbiaanse voorwerpen terug van Frankrijk
Mexico heeft onlangs 33 precolumbiaanse archeologische voorwerpen opgeëist die op 9 februari in Parijs zullen worden geveild, meldt El País.
Mexico zet daarmee zijn strijd voort om het erfgoed terug te krijgen dat zich in Europese collecties bevindt, maar die heeft ‘tot nu toe weinig resultaat opgeleverd’ en stuit ‘in Frankrijk voortdurend op verzet’, benadrukt de krant.
Volgens El Universal heeft het Mexicaans Instituut voor Antropologie en Geschiedenis gerechtelijke stappen ondernomen en zijn diplomatieke netwerken ingeschakeld om te protesteren tegen de veiling ‘Quetzalcoatl: Gevederde Slang’, die op 9 februari door Christie’s in Parijs wordt georganiseerd. Een veertigtal precolumbiaanse voorwerpen uit Europese collecties zal worden tentoongesteld. ‘33 daarvan zijn van Mexicaanse afkomst’, meldt het dagblad.
Beeldhouwwerken, vazen, maskers, schalen en beeldjes uit de Azteekse, Maya-, Tolteekse, Totonac- en Mixteekse culturen zijn in de verkoopcatalogus opgenomen. Deze voorwerpen zijn afkomstig uit onder andere Veracruz, Nayarit, Guerrero, Guanajuato, Colima, Chiapas en Mexico-Staat, aldus El País.
Het meest gewaardeerde stuk is een Totonac-beeld van Cihuateótl, godin van de vruchtbaarheid. Het is afkomstig uit de archeologische vindplaats El Zapotal, in de staat Veracruz, en zal naar verwachting worden verkocht voor tussen de 600.000 en 900.000 euro, aldus El Universal.
Eind december maakten archeologen bekend dat ze een thermopolium, een Romeins eethuisje, hadden opgegraven in Pompeii, de stad waar de tijd kwam stil te staan na de catastrofale uitbarsting van de Vesuvius. De spectaculaire vondst verschaft veel informatie over het dagelijks leven van de lagere klassen in de Romeinse samenleving.
Archeologe en culinair schrijfster Farrell Monaco bereidde op basis van de overblijfselen een Pompejaanse caféhap.
‘In de tweede eeuw na Christus schreef Plinius de Jonge een brief aan de Romeinse historicus Tacitus, waarin hij het begin van de uitbarsting van de Vesuvius in 79 na Christus memoreert’, schrijft Farrell Monaco. ‘Hij herinnert zich dat hij vanuit zijn villa in Misenum, aan de overkant van de vulkaan aan de baai van Napels, een donkere wolk zag in de vorm van een parasoldennenboom, die de lucht vulde boven de bergen. Wat volgde was iets waarop niemand in het gebied was voorbereid.
Een dag nadat Plinius die donkere wolk opmerkte, bezweek een kleine taverne in het noordoostelijke deel van Pompeii samen met de rest van de stad onder het gewicht van puimsteen en as.
Daarna volgde een snelle pyroclastische golf van heet gas, vulkanisch puin en as die de laatste verwoestende dreun van de vulkaan markeerde: degenen die waren achterbleven in Pompeii en Herculaneum werden op slag gedood door deze helse golf van hitte, die volgens schattingen opliep tot bijna 500 graden Celsius.
De eigenaar van de genoemde taverne was een van de slachtoffers. Hij kon niet op tijd uit zijn onderkomen ontsnappen en stierf ter plekke in bed, evenals een man en een hond die hun toevlucht bij hem hadden gezocht.’
Antieke snackbar
In december vorig jaar maakten archeologen van het Archeologisch Park van Pompeii bekend dat ze de overblijfselen van deze twee mannen en de hond hadden gevonden bij de opgraving van een antieke ‘snackbar’, thermopolium genoemd.
‘Gelegen in een nog niet uitgegraven deel van Pompeii, vormen de goed bewaard gebleven toonbank van het thermopolium, de dolia, zoals keramische vaten voor opslag worden genoemd, en de kunst op de muren gezamenlijk een van de meest ontroerende vondsten die recentelijk zijn gedaan’, aldus Monaco.
In één dolium werden de overblijfselen van een van de mannen gevonden, daar waarschijnlijk in gedeponeerd door achttiende-eeuwse plunderaars
De grote gemetselde toonbank is versierd met fresco’s die scènes uit het dagelijkse leven in het etablissement weergeven: schalen en kookgerei hangend boven de bar, een afbeelding van een bezorger, een Griekse zeenimf rijdend op een zeepaard en afbeeldingen van wilde eenden, een kip en een hond. Tegen de toonbank leunden amforen, de keramische wijnvaten waarin lokaal geproduceerde en geïmporteerde Griekse wijnen werden bewaard.
Sommige van de dolia bevatten de botten van verschillende soorten dieren en in één dolium werden de overblijfselen van een van de mannen gevonden, daar waarschijnlijk in gedeponeerd door achttiende-eeuwse plunderaars.
‘Als klassiek archeoloog wiens onderzoek zich richt op voedsel en voedselbereiding in het Romeinse Middellandse Zeegebied’, schrijft Monaco, ‘ben ik dolgelukkig met dergelijke vondsten. Ze werpen een helder licht op het dagelijkse leven van delen van de Romeinse samenleving die in oude literaire bronnen slecht zijn vertegenwoordigd, zoals slaven en de doorsnee werkende Romeinen. Plekken zoals dit thermopolium geven archeologen zoals ik een realistisch beeld van hoe de Romeinse eetcultuur eruitzag.’
Voor Monaco en anderen bieden ze een noodzakelijk contrast met de sensationele weergaves van de Romeinse eetcultuur, zoals bekend van het satirische Trimalchio’s Banket van Petronius, of van de weelderige fresco’s die de muren van de eetkamer sieren in het Huis van de Vettii, een uitzonderlijk goed bewaard gebleven luxe woning.
Alledaags eten
Het opgegraven thermopolium biedt aanwijzingen over waar en wat de doorsnee Pompejaan at. In het gebied rond de Vesuvius had slechts 40 procent van de stadswoningen voor werkende armen een vuurhaard om te koken, denkt Anna Maria Sodo, directeur van het Antiquarium van Boscoreale. Van de woningen voor de middenklasse was 66 procent uitgerust met een kookgelegenheid. Dat betekent dat veel mensen buiten de deur aten.
De site moet nog verder worden uitgegraven, maar volgens archeoloog Massimo Osanna telde Pompeii minstens tachtig eet- en drinkgelegenheden. Die bieden inzicht in het soort voedsel dat aan gewone burgers werd geserveerd.
Om een maaltijd te reconstrueren die in de buurt komt van wat mogelijk werd opgediend, bieden de overblijfselen allerlei aanwijzingen, schrijft Monaco. Dat geldt voor zowel de fresco’s die op de toonbank zijn geschilderd, als voor de inhoud van de amforen en de dolia.
Een van de dolia bevatte de botten van eenden, varkens, geiten en vissen, evenals schelpen van landslakken. De eendenbotten komen overeen met het fresco van twee wilde eenden op de voorkant van de toonbank, dat mogelijk diende als een picturaal menu voor de ongeletterde meerderheid van de bevolking.
Sommige wetenschappers denken uit deze resten op te kunnen maken dat de Pompejanen uit de eerste eeuw stoofschotels of soepen aten die werden gebrouwen van alle gevonden dieren tezamen. Monaco betwijfelt dat, want het zou ongebruikelijk zijn voor de oude Romeinse keuken. Omdat dolia normaal gesproken werden gebruikt voor het bewaren van droog en vloeibaar voedsel en niet om te koken, acht Monaco het mogelijk dat de botten en schelpen die in het dolium werden gevonden, voedselresten zijn van een eigen slagerij, van voedselbereiding die aan de toonbank plaatsvond, of van resten die werden achtergelaten door klanten.
Bouillon
Maar het is ook mogelijk dat deze overblijfselen op iets heel anders wijzen, aldus Monaco. De schelpen en botten zouden bestemd kunnen zijn geweest voor een basisbouillon die werd gebruikt in de gerechten. Het thermopolium bevond zich tenslotte in de buurt van een fontein en een watertoren, waardoor het makkelijk was om dagelijks een grote hoeveelheid bouillon te maken. Verwijzingen naar dergelijke gerechten komen voor in historische teksten.
Zo klaagt Cicero in zijn bijtende scheldrede Tegen Piso uit de eerste eeuw voor Christus over de ‘stank en rook’ van stoofhuizen. En Athenaeus van Naucratis, een Grieks-Egyptische schrijver uit de derde eeuw, verwijst naar voedsel in de ‘gewone eethuizen’ als ‘niets anders dan bouillon en wat stukjes vlees’. De historicus Dio Cassius uit de tweede eeuw heeft het zelfs over keizer Claudius die een verbod uitvaardigde op herbergen waar gekookt vlees en heet water werd verkocht, aldus Monaco.
Thermopolium of popina
‘Het is zeer waarschijnlijk dat de opgegraven ruimte in feite een taverne was’, meent Monaco. ‘Ondanks het feit dat veel publicaties de eetgelegenheden in Pompeii ‘thermopolie’ noemen, vermeldt de Loeb Classical Library slechts twee voorbeelden van de gebruikte term.
Deskundigen zoals Tonnes Kleberg, Mary Beard, Steven Ellis en Claire Holleran hebben allemaal opgemerkt dat de Latijnse term popina veel vaker voorkomt en een geschiktere naam is voor dit soort gelegenheden. Doorgaans vertaald als ‘taverne’, wordt het soms ook vertaald met ‘volkshuis’, of met het modernere ‘café’. Om je de sfeer van oude Romeinse tavernes voor te stellen, kun je gewoon naar de fresco’s kijken die de muren van dergelijke ruimtes in Pompeii sieren, met scènes van drinken, minnekozen, gokken en gestoei.
‘Dergelijke informatie in acht nemend’, vervolgt Monaco, ‘en ervan uitgaande dat Latijnse teksten over “gekookt vlees”, “bouillon en stukjes vlees” en de “stank en rook” van stoofschotels verwijzen naar een popina, geeft ons de mogelijkheid om te speculeren dat het bot- en schelpmateriaal in het nu opgegraven dolium bestemd was voor bouillon. Suggereert dit dat vlees gekookt in bouillon van de popina op de hoek, de Romeinse versie is van onze huidige café-hap? Ik denk van wel en het brengt ons dichterbij een voorstelling van een 1ste eeuwse Romeinse maaltijd.’
Eend volgens Apicius
In het kookboek De Re Coquinaria van fijnproever Marcus Gavius Apicius uit de 1ste eeuw staat een recept voor eend of kraanvogel in bouillon. Het lijkt misschien een wat duur gerecht voor een eenvoudige popina op de hoek, maar de bereiding is redelijk eenvoudig en het recept bevat enkele van de meest gebruikte ingrediënten en smaakmakers uit die tijd, aldus Monaco. Ze beschrijft vervolgens eerst het recept van Apicius:
‘Pluk en was de vogel en doe hem in een grote kookpot. Voeg water, zout en dille toe en kook tot de vogel stevig is. Haal hem halverwege het kookproces uit de pot en doe hem in een andere pan met olie, een bundel oregano en koriander en liquamen (vissaus van gefermenteerde vis en zout).
Voeg als het bijna gaar is een beetje defrutum (wijnsiroop) toe voor de kleur. Maal peper, lavas, komijn, koriander, laserwortel, wijnruit in een vijzel, voeg caroenum (enigszins vergelijkbaar met defrutum) en honing toe, giet er wat van de kookvloeistof over en breng op smaak met azijn. Giet dit terug in de pan om op te warmen. Bind met zetmeel. Leg de vogel op een serveerschaal en giet de saus erover.’
‘Als begeleiding van het hoofdgerecht’, gaat Monaco verder, ‘koos ik ervoor om mensae toe te voegen, een platbrood dat zowel als bord als bestek werd gebruikt.’
Dit blijkt onder meer uit de Aeneis van Vergilius. Nadat Aeneas en zijn mannen hun voedsel van platbroden hebben gegeten roepen ze uit: ‘Oh, kijk! Wij eten ook onze tafels op!’
De keukenspullen van Monaco
Monaco bereidt haar eend met klassiek kookgerei ‘om de originele kooktechnologieën en de “stank en rook” van Cicero’s stoofpotten zo goed mogelijk te simuleren.’
‘Ik besloot om mijn terracotta foculus (draagbare vuurpot) en ollae (kookpotten) voor dit recept te gebruiken. Maar mijn draagbare keuken is misschien meer geschikt voor een van de slaven in de Satiren van Juvenalis, dan als vervanging voor een vast fornuis in een popina. Thuiskoks kunnen een aarden pot aan een driepoot gebruiken boven barbecuekolen of hout, of gewoon kookgerei op conventionele fornuizen om een vergelijkbaar resultaat te bereiken.’
Het recept
Ingrediënten:
Voor de gestoofde eend:
2 eendenborsten of eendenbouten
Een klein bosje dille of 1 theelepel (2 gram) gedroogde dille
Snufje zout
2 eetlepels (20 gram) olijfolie
2 theelepels (6 gram) colatura d’alici of Red Boat-vissaus
Een klein bosje verse oregano of 1 theelepel (2 gram) gedroogde oregano
Een klein bosje verse koriander of 1 theelepel (2 gram) gedroogde koriander
3 eetlepels (60 gram) defrutum / caroenum (die je kunt maken met dit recept) of melasse van druiven uit de winkel
1 eetlepel (20 gram) rode wijnazijn
1 theelepel (5 gram) honing
1 theelepel (5 gram) gesneden groen van paardebloemen (cicoria, in het Italiaans) ter vervanging van wijnruit (die potentieel giftig is in grote hoeveelheden)
½ theelepel (2 gram) gedroogde gemalen zwarte peper; lavas; komijn; koriander; asafoetida (ook bekend als hing en verkrijgbaar in veel Aziatische winkels of reformzaken) ter vervanging van laser (silphium)
1 eetlepel (15 gram) bloem
1 eetlepel (15 gram) eendenvet, reuzel of ongezouten boter
Takjes verse oregano (voor garnering)
Voor de mensae:
250 gram steengemalen volkorenmeel
60 gram zuurdesembrood‘starter’ (Geen starter bij de hand? Maak een ‘spons’ bestaande uit gelijke delen bloem en water met 1 theelepel (5 gram) commerciële bakkersgist. Gebruik 60 gram van deze spons voor dit recept.)
160 gram water
2 gram zout
Olijfolie (als je wilt frituren in plaats van grillen)
Bereidingswijze:
1.
Bereid het deeg voor de mensae: los de starter op in het water, meng met de bloem en het zout, kneed het deeg, dek het af en laat een uur rusten op een warme plek.
2.
Doe de eend in een pan, dompel hem onder in water, voeg de dille en een snufje zout toe en breng aan de kook. Dek af en laat 45 minuten op medium-laag vuur sudderen om een lichte bouillon te creëren. Als je het durft, voeg dan een paar slakkenhuisjes, geitenbotten en varkensbotten aan de bouillon toe voor extra smaak.
3.
Nadat het mensae-deeg heeft gerust, snijd je het doormidden en kneed je elke helft tot een bal. Gebruik een deegroller of de palm van je hand om van elke bal vervolgens een schijf te maken. Dek af met een vochtige theedoek en laat het deeg nog eens 30 minuten rusten.
4.
Meng in een andere pan de olijfolie en de vissaus met de oregano en koriander en verwarm op middelhoog vuur.
5.
Haal de eend uit de bouillon en braad hem aan in de pan met de olie, vissaus en kruiden. Besprenkel met de helft van de defrutum (of druivenmelasse). Als de eend bruin is, haal je hem uit de pan en zet je hem apart. Bewaar het vocht in de pan.
6.
Meng in een kom de overgebleven defrutum (of druivenmelasse) met de rode wijnazijn, honing, het gesneden groen van paardebloemen (of cicoria), gemalen zwarte peper, lavas, komijn, koriander en asafoetida en klop het door elkaar.
7.
Voeg in de pan de bloem en het eendenvet (of reuzel of ongezouten boter) toe aan het overgebleven vocht en maak een roux door de bloem en het vet samen op laag vuur op te lossen. Gebruik een garde om klonteren te voorkomen.
8.
Maak een mengsel van honing, azijn en kruiden met 215 gram eendenbouillon en voeg de vloeistof langzaam toe aan de roux in de pan, op laag vuur, en klop het samen totdat het begint te verdikken tot een saus.
9.
Bereid beide mensae door een grill of een koekenpan met olijfolie op middelhoog vuur te verwarmen. Leg elke mensa op de hete grill of in de pan en verhit ze tot ze beginnen op te blazen. Draai ze dan om tot de andere kant goudbruin wordt. Verlaag de temperatuur als de mensae te snel bruin worden voordat ze zijn opgeblazen.
10.
Leg een grote toef saus op elke bord. Snijd het eendenvlees in hapklare stukjes en leg ze op de saus. Besprenkel de stukjes eend met extra bouillon en garneer met takjes verse oregano.
11.
Snijd de gegrilde mensae in partjes en serveer ze naast de gesneden eend om de saus en de bouillon op te nemen.
‘En dan’, schrijft Monaco, ‘neem je je bord met gestoofde eend en je brood, en stel je je voor dat je in een Pompejaanse popina bent. Zoek een kruk op een plek met voldoende licht om je eten te kunnen zien. Misschien kom je naast een vreemde terecht, dus pas op je portemonnee. Het beste kun je nu stoppen met wijn drinken. De grond trilt altijd onder je voeten als je te veel hebt gedronken en dat gebeurt nu.
Maak je geen zorgen, de bouillon en het brood zullen je net genoeg ontnuchteren om de voordeur uit te kunnen strompelen, langs die hond die maar blijft blaffen naar iets in de verte. Aai hem over zijn kop om hem af te leiden en ga er dan vandoor. Tijd om op pad te gaan nu er nog daglicht is.’
Een verslag van de ontdekking door archeoloog Massimo Osanna.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
