Particulieren die intieme filmpjes van pornosites willen verwijderen, of zakenmensen en politici die online kritiek onschadelijk willen maken kunnen voor een flinke som geld hun reputatie witwassen. Bedrijven als Eliminalia zetten dubieuze copyrightclaims en loze juridische aanmaningen in om artikelen van het internet te laten halen.
Qurium, een organisatie die hostingdiensten levert voor mensenrechtenorganisaties en onafhankelijke nieuwsmedia, kreeg in februari 2021 een lange e-mail van iemand wiens ondertekening de indruk wekte dat hij voor de juridische afdeling van de Europese Commissie werkte. In een mail vol juridisch jargon eiste deze ‘Raúl Soto’ dat er actie werd ondernomen tegen teksten op de door Qurium gehoste website The Elephant, een Keniaans platform voor onderzoeksjournalistiek. Het betreffende artikel ging over een onderzoek naar vermeende corruptie, maar dat was niet waar de mail van Soto over ging. Hij beweerde alleen dat het stuk inbreuk maakte op de Algemene Verordening Gegevensbescherming van
de EU (AVG), waarin geregeld is welke persoonsgegevens een website mag verzamelen en opslaan.
De medewerkers van Qurium vertrouwden het niet. Ze kwamen er al snel achter dat het postadres in de ondertekening niet het adres van de Europese Commissie was, maar van een commercieel kantoorpand in Brussel. In een openbare database zagen ze dat er rond dezelfde tijd bij verschillende zoekmachines een verzoek was ingediend om een artikel op The Elephant wegens plagiaat te verwijderen en uit de zoekindex te halen, zodat het niet meer op de eerste pagina’s van de zoektreffers zou voorkomen.
Het domein van waaraf Soto’s e-mail was verzonden, voerde Qurium naar het reputatiemanagementbedrijf Eliminalia, dat hoofdkantoren heeft in Barcelona en Kyiv en in 2013 is ingeschreven door de Spaanse ondernemer Diego ‘Dídac’ Sánchez. Eliminalia specialiseert zich in het van internet verwijderen van informatie. ‘We Erase Your Past, We Help You Build Your Future’ luidt hun slogan, waarbij ze ‘100 procent discretie’ beloven.
Documenten in het bezit van Rest of World werpen een nieuw licht op deze bedrijfstak en onthullen de werkwijze van Eliminalia en soortgelijke bedrijven, die dubieuze copyrightclaims en loze juridische aanmaningen inzetten om artikelen van internet te laten halen waarin hun cliënten in verband worden gebracht met zaken als belastingontduiking, corruptie en drugshandel. Het voorbeeld van The Elephant is wellicht maar een van de duizenden.
Controle op informatie
Op basis van de metadata, de bestandsnamen en de interne informatie die deze documenten bevatten, waaronder contactgegevens en verwijzingen naar bedrijfsbeleid, hebben wij de indruk dat ze echt van Eliminalia afkomstig zijn. Naast namen van personen die als cliënt worden genoemd bevatten ze URL’s die deze cliënten van internet of uit zoekmachines wilden verwijderen. We hebben verschillende mensen en mediaorganisaties gesproken wier websites in de documenten worden genoemd, en zij bevestigden dat ze zijn benaderd door mensen die banden hadden met of werkten voor Eliminalia.
Tot de duizenden mensen die in de documenten als cliënt worden genoemd, behoren een voormalig minister van Buitenlandse Zaken van de Dominicaanse Republiek, iemand die in Argentinië is aangeklaagd voor zijn rol in een piramidespel met cryptomunten, en mensen van overal ter wereld die zijn beschuldigd van corruptie. Allemaal willen ze blijkbaar graag informatie over zichzelf van internet verwijderd zien. De documenten bevatten 17.000 URL’s die het bedrijf tussen 2015 en 2019 namens de cliënten op de korrel heeft genomen. Het is niet duidelijk of dit de volledige klantenlijst van het bedrijf is, maar hij omvat in ieder geval personen en bedrijven uit Latijns-Amerika, Europa, het Midden-Oosten en Afrika. Het illustreert hoezeer dit soort diensten voor de rijken der aarde een manier zijn geworden om controle uit te oefenen op de informatie die op internet te vinden is.
Magalis Camellón, het hoofd van Eliminalia’s juridische afdeling, schreef in een e-mail dat het bedrijf met geen van de in dit verhaal genoemde personen ‘een contractuele relatie’ had: ‘Helaas voeren concurrenten in naam van Eliminalia ongeoorloofde acties uit (DMCA) om ons bedrijf in een kwaad daglicht te stellen.’ DMCA, de Digital Millennium Copyright Act, is een Amerikaanse wet tegen copyrightschendingen op internet. Op grond van die wet kunnen rechthebbenden eisen dat bepaalde content van internet wordt verwijderd. Nadere details wilde Camellón niet geven.
Bekende cliënten en bedrijven betalen soms wel twintig- tot dertigduizend dollar
Sommige mensen die als cliënt in de documenten staan, zijn particulieren die intieme filmpjes van pornosites verwijderd willen hebben. Maar de dienst wordt toch vooral gebruikt door zakenmensen en politici die online kritiek onschadelijk willen maken. Uit een contract met een cliënt uit 2021 dat door ons is ingezien, blijkt dat het bedrijf voor het van internet halen en uit zoekmachines verwijderen van elke link 2500 euro vraagt. In 2016 zei Sánchez in een interview dat bekende cliënten en bedrijven soms wel twintig- tot dertigduizend dollar betalen. In de documenten is te zien dat sommige cliënten blijkbaar honderden artikelen en internetpagina’s willen laten verwijderen.
Een van de namen is Miguel Octavio Vargas Maldonado, die een voormalig minister van Buitenlandse Zaken van de Dominicaanse Republiek blijkt te zijn. Bij zijn naam staan meer dan vijfhonderd links naar nieuwsartikelen, berichten op blogs en sociale media en YouTube-filmpjes die hij blijkbaar wilde laten weghalen. Het betrof veelal artikelen waarin vraagtekens werden gezet bij de manier waarop hij geld had ingezameld voor politieke campagnes, en ook beschuldigingen dat hij geld had gekregen van iemand die later zou worden veroordeeld wegens drugshandel. Sommige van de links op zijn lijst staan nog steeds online, maar bij andere stuit je nu op een 404-melding of ‘pagina niet gevonden’. Maldonado was niet bereikbaar voor commentaar. E-mails aan zijn partij, waarvan de website momenteel uit de lucht is, zijn gebouncet. Tijdens zijn ambtsperiode heeft hij altijd alles ontkend.
Ook staat in de documenten ene José Antonio Gordo Valero vermeld, die een aantal artikelen wilde laten verwijderen over de val van OneCoin, een in Bulgarije gevestigd bedrijf dat uiteindelijk een piramidespel met cryptomunten bleek te zijn en naar verluidt zo’n vier miljard dollar binnenharkte voordat het werd ontmaskerd. De oprichter, Ruja Ignatova, is ergens in 2017 van de radar verdwenen, maar werd in de VS bij verstek veroordeeld wegens witwassen, telefoonfraude en de beraming van effectenfraude. De ondernemer José Gordo kwam in 2015 bij OneCoin werken en zijn naam komt voor in een aanklacht tegen de OneCoin-zwendel in Argentinië. De artikelen die volgens de documenten op zijn wensenlijstje staan, bevatten verwijzingen naar zijn rol bij het bedrijf. We hebben Gordo meermaals om een reactie gevraagd, maar nooit antwoord gekregen.
Rechtse bewegingen
Een andere naam in de documenten is Diego Adolfo Marynberg. Dat lijkt de Marynberg te zijn die in verband wordt gebracht met de financiering van rechtse bewegingen, waaronder organisaties die ijveren voor de kolonisten in Israël. Er zijn ook rapporten waarin wordt beweerd dat zijn bedrijf een voorkeursbehandeling kreeg bij de uitgifte van miljoenen dollars aan Argentijnse staatsobligaties. Bij zijn naam staan meer dan 70 URL’s, waaronder pagina’s van de Israëlische kranten The Times of Israel en Haaretz en van Clarín, een van de grootste Argentijnse nieuwssites. Marynberg reageerde niet op een verzoek om commentaar en ook een bericht aan een van zijn op de Kaaimaneilanden gevestigde fondsen werd niet beantwoord.
De documenten bevatten ook veel links naar verhalen over Venezuela. Een van de namen is Majed Khalid Majzoub. Gezien de verhalen die deze man verwijderd wil hebben, is zijn naam vermoedelijk verkeerd gespeld en gaat het om Majed Khalil Majzoub, een invloedrijke zakenman die nauwe banden onderhoudt met de regeringen van verschillende landen, waaronder die van de Venezolaanse president Nicolás Maduro. Bij de naam van Majzoub staan meer dan 180 URL’s, merendeels van onafhankelijke nieuwsorganisaties. Van de twee links naar artikelen in Der Spiegel levert de ene inmiddels een foutmelding op; de andere URL, die een artikel lijkt te beloven over de banden tussen Venezuela en Colombia, leidt nu naar een heel ander verhaal over Brexit. Majzoub was niet bereikbaar voor commentaar. Der Spiegel heeft niet gereageerd op onze vragen.
Een van de nieuwsbronnen die volgens de documenten geregeld op de korrel wordt genomen is Infodio.com, een site van de in Londen gevestigde Venezolaanse onderzoeksjournalist Alek Boyd. Boyd liet ons weten dat hij herhaaldelijk te maken heeft gekregen met valse claims van copyrightschendingen op grond van de DMCA, en dat hij berichten heeft gekregen waarin pr- en reputatiebedrijven met juridische stappen dreigen. Hij zegt dat hij in minstens twee gevallen benaderd is door mensen met een mailadres van Eliminalia die voor dat bedrijf zeggen te werken en die eisten dat hij een artikel zou verwijderen.
Organisaties die waken over de vrijheid van meningsuiting hebben al eerder aan de bel getrokken over het werk van Eliminalia voor Venezuela. In 2017 waarschuwde Freedom House in zijn jaarlijkse Freedom on the Net-rapport op basis van gegevens van Lisseth Boon van Runrun.es dat Eliminalia betrokken was geweest bij pogingen om ‘het blazoen op te poetsen’ van politici en zakenlui in dat land. Boyd zegt ook bij sociale media, opsporingsinstanties en toezichthouders aan de bel te hebben getrokken om hen op deze praktijken te wijzen, maar zonder succes. Hij zegt een tikje defaitistisch te worden van mensen met geld en macht die zulke reputatiebureaus inschakelen: ‘Als iedereen met een beetje geld zijn eigen werkelijkheid en de werkelijkheid die de wereld te zien krijgt kan veranderen, wat heeft het dan allemaal nog voor zin?’
De Mexicaanse politiek is al decennia in de greep van de corruptie en de georganiseerde misdaad
Verschillende klanten die in de documenten worden genoemd, lijken de dienst te hebben ingeschakeld om de schade te beperken die ze konden oplopen door de publicatie van de zogenaamde Panama Papers, waarin het gebruik van belastingparadijzen door politici en andere prominente personen van overal ter wereld aan het licht werd gebracht. Ook lijkt een aantal van hen, al dan niet bewust, bij Eliminalia te zijn beland via een ander reputatiemanagementbureau, ReputationUp, dat geregistreerd staat in Spanje en actief is in Latijns-Amerika. De topman van ReputationUp, Andrea Baggio, liet ons weten dat zijn bedrijf een ‘samenwerkingsverband’ met Eliminalia heeft gehad dat ‘op staande voet verbroken’ is. ‘We besloten geen zaken meer met hen te doen toen we beseften dat hun werkwijze niet strookt met onze opvattingen en onze gedragscode,’ zegt Baggio. Hij wilde niet zeggen op welke datum de samenwerking precies was beëindigd.
De documenten bevatten vooral ook een lange lijst namen uit Mexico. Meer dan tweeduizend van de voor verwijdering voorgedragen links stonden op de verlanglijst van cliënten uit dat land, onder wie zakenlui en mensen met politieke connecties die artikelen wilden laten weghalen bij grote nieuws-organisaties als La Jornada en Proceso. Volgens de Mexicaanse nieuwssite Animal Político is Eliminalia sinds 2015 in Mexico actief. Een jaar later pochte Sánchez in een interview al dat hij er vierhonderd klanten had.
Uit de roulatie
De manier waarop een onderzoek van de site Página 66 werd weggehaald, illustreert dat bedrijven zoals Eliminalia weleens verantwoordelijk kunnen zijn voor een patroon waarin Mexicaanse onderzoeksjournalistiek plotseling en zonder enige verklaring uit de roulatie werd gehaald. In januari 2018 publiceerde Página 66 een verhaal over lokale bestuurders die het op een akkoordje hadden gegooid met een dochter van de Grupo Altavista, een conglomeraat met belangen in de infrastructuur, cybersecurity en bewakingstechnologie. Enkele maanden later kreeg Página 66 van zijn hostingprovider te horen dat er op grond van dat artikel een klacht tegen hen was ingediend wegens schending van intellectueel eigendom. Er volgden meer aanmaningen, met juridisch klinkende e-mails, dreigende berichten op sociale media en meer, om met een beroep op de DMCA het artikel van de site te krijgen. Daar staat het nu ook niet meer op. Op een verzoek om commentaar heeft Página 66 niet gereageerd.
De link naar het betreffende artikel op hun site staat in de documenten die wij hebben ingezien, evenals een link naar een verklaring over deze kwestie van Article 19, een organisatie die zich inzet voor transparantie. Die tekst staat op het moment van schrijven nog wel online. De persoon voor wie Eliminalia de links moest weghalen is volgens de documenten Humberto Herrera Rincón Gallardo. Herrera is een zogenaamde expert in ‘personal branding’ en volgens zijn website wordt hij in de zakelijke pers van Mexico vaak geciteerd over het thema reputatiemanagement. Herrera zou volgens de documenten ook hebben gevraagd om het weghalen van verschillende artikelen over de Grupo Altavista. Verder komt zijn naam voor in een tegen Página 66 ingediende klacht over copyrightschendingen. Ondanks herhaalde verzoeken om commentaar hebben Herrera en Altavista niets van zich laten horen.
Priscilla Ruiz, de juridisch coördinator voor digitale rechten bij de Mexicaanse afdeling van Article 19, moet lachen als ze te horen krijgt dat die pagina van hun organisatie in de documenten voorkomt, maar ze klinkt ook vrij gelaten. ‘Zo gaat dat hier,’ zegt ze. Het wijdverbreide gebruik van diensten als Eliminalia in Mexico baart haar zorgen. De politiek van het land is al decennia in de greep van de corruptie en de georganiseerde misdaad. En nu kunnen machtige mensen op deze manier proberen schandalen uit hun verleden in de doofpot te stoppen en hun blazoen op te poetsen, zodat het voor de kiezer moeilijker wordt om ze af te rekenen op wangedrag of corruptie. ‘Journalisten zijn de enige bron [van informatie],’ zegt ze. ‘Informatie zoals [Página 66] die publiceerde is belangrijk voor ons, om te kunnen zien hoe het bedrijfsleven invloed uitoefent op de politiek.’
Selfmade man
Eliminalia werd in Spanje opgericht door Sánchez en maakt deel uit van de Maidan Holding, de in Kyiv en Barcelona gevestigde holding waarin Sánchez zijn zakelijke belangen heeft ondergebracht. Op de website van Maidan wordt hij beschreven als een selfmade man die in zijn jeugd is weggehaald bij zijn ouders en nooit gestudeerd heeft, maar desondanks al op jonge leeftijd zijn eerste bedrijf opzette. ‘In korte tijd ontpopte “Dídac” Sánchez zich al op zijn vijfentwintigste tot een voorbeeld voor jonge ondernemers,’ staat er te lezen. Op Instagram heeft hij meer dan 40.000 volgers.
De site van Maidan staat vol wand-tegelteksten als ‘Verantwoordelijkheid moet je niet geven, maar nemen’ en ‘Kleine dingen leiden tot grotere’. Sánchez heeft ook een stichting die zich inzet voor de strijd tegen armoede en sociale uitsluiting in Spanje. De holding telt verder onder meer een vruchtbaarheidskliniek met betaalde draagmoeders, een nog op te richten kliniek voor cosmetische chirurgie, een betaaldienst en verschillende pr- en reputatiemanagementbedrijven, waaronder dus Eliminalia.
Reputatiemanagement is een sector die de afgelopen tien jaar enorm is gegroeid, dankzij de opkomst van nieuwe wetten over het ‘recht op vergetelheid’ (zoals de Europese AVG, die particulieren enige zeggenschap moet geven over de gegevens die online over hen te vinden zijn) en de enorme behoefte om sporen van vroegere misstappen van internet te halen. De sector gedijt mede dankzij de effectiviteit, het gemak en de lage kosten-drempel van het indienen van een klacht op grond van de Amerikaanse DMCA. Het ontbreekt hostingproviders vaak aan de middelen en de bereidheid om elke klacht diepgaand te onder-zoeken, terwijl ze volgens die wet wel aansprakelijk kunnen worden gesteld voor medeplichtigheid aan de copyrightschending, als die uiteindelijk wordt bewezen – en dan kan het in de papieren lopen. Daarom voldoen ze vaak maar gewoon aan het verzoek om iets weg te halen.
‘En wat nou bijna magisch is: zodra ze dat doen, is de hostingprovider klaar. Die heeft dan zijn straatje schoongeveegd en kan nergens meer verantwoordelijk voor worden gehouden,’ zegt Adam Holland, hoofd van de Lumen database, een project van het Berkman Klein Center for Internet & Society aan Harvard University, dat DMCA-verzoeken bijhoudt. ‘Je wordt alleen maar gestimuleerd om het weg te halen. Want waarom zou je moeilijk doen? Dan kun je juridisch aansprakelijk worden gesteld, terecht of niet.’ Sommige zoekmachines en grotere hostingbedrijven wijzen dergelijke verzoeken weleens af, maar ‘aan de overweldigende meerderheid wordt nog steeds bijna onmiddellijk gehoor gegeven’, zegt Holland.
Legitieme redenen
Er kunnen natuurlijk legitieme redenen zijn om een klacht in te dienen over inbreuk op je auteursrecht of om een reputatiemanagementbureau in te schakelen, maar het kan ook worden misbruikt om bewijzen van eerdere misstappen te verdoezelen.
Toen Qurium zich over de bovengenoemde klacht van Eliminalia tegen The Elephant boog, leek de aantijging van plagiaat aanvankelijk te kloppen. De tekst van het betreffende artikel bleek ook te vinden op verschillende andere websites, allemaal met domeinnamen die de indruk wekten dat het om Afrikaanse nieuwssites ging en een publicatiedatum die de indruk wekte dat deze artikelen eerder waren gepubliceerd dan het origineel. Maar die sites stonden op servers van het bedrijf World Intelligence Limited in het Engelse Manchester. En Sánchez staat in het Britse handelsregister vermeld als de enige directeur van World Intelligence Limited.
John Githongo, een ervaren anticorruptieactivist en de uitgever van The Elephant, liet ons weten dat het een kleine organisatie als de zijne veel tijd en geld kan kosten om zich tegen zo’n klacht te verweren. En dat is volgens hem ook precies de bedoeling. ‘Zij bereiken hun doel al door je bezig te houden en je te dwingen geld uit te geven dat je niet hebt,’ zegt hij. Volgens Githongo zijn die reputatiemanagementbedrijven in de manier waarop ze te werk gaan ‘in feite net afpersers die met een zogenaamd beroep op westerse wetgeving proberen jou van publicatie te weerhouden’.
Volgens Tord Lundström, hoofd digitale forensische techniek bij Qurium, zijn de nepsites ter ondersteuning van een klacht over copyrightschendingen inmiddels alweer veel geraffineerder en moeilijker te ontmaskeren. Ze hebben al meer dan tweehonderd nieuwe domeinnamen gevonden die volgens hen zijn opgezet door aan Eliminalia gelieerde bedrijven om DMCA-claims te ondersteunen of zoekresultaten te manipuleren. Eliminalia heeft niet gereageerd op vragen over dat nieuwe netwerk van websites en over de beschuldiging dat het misbruik maakt van het DMCA-proces.
‘Het is maar net hoeveel geld je hebt. Heb je genoeg, dan heb je het recht om vergeten te worden’
Volgens Lundström is er dringend behoefte aan regelgeving voor de reputatiemanagementsector. Want hiervoor waren de DMCA en de AVG niet bedoeld. Maar zowel in de VS als in Europa hebben politiek en rechtspraak nog geen grote stappen gezet om deze sector aan te pakken. ‘Valse namen gebruiken, ongegronde DMCA-klachten, teksten van internet halen: er wordt misbruik gemaakt van het recht op vergetelheid. Een gerechtshof moet eens met een duidelijke uitspraak komen dat het recht op vergetelheid niet bedoeld is om het blazoen van [corrupte] mensen op te poetsen,’ zegt hij. Nu lijkt het recht om je verleden van internet te wissen soms voor-behouden aan een klein groepje
rijkelui. ‘Het is maar net hoeveel geld je hebt. Heb je genoeg, dan heb je het recht om vergeten te worden.’
