Steeds meer jongeren kiezen ervoor om niet te drinken. Maar hoe ziet onze maatschappij eruit zonder alcohol? En kan een alcoholvervanger ons echt een roes zonder risico’s bieden?
Keuze uit het archief
Het jaar 2024 is bijna ten einde. Voor sommigen betekent dit dat de tijd van de goede voornemens weer is aangebroken. Een van die voornemens is om het jaar met een alcoholvrije maand te beginnen, de zogeheten Dry January. Dit artikel van The Guardian van twee jaar geleden laat zien hoe door de jaren heen steeds meer mensen er bewust voor zijn gaan kiezen om de drank te laten staan.
Proost en mazzeltov! Halverwege januari merkten we dat ons lichaam het door alle feestelijke frivoliteiten zwaar te verduren had. Maar op de een of andere manier hebben we de ondraaglijke opeenstapeling van katers weer overleefd. We hebben de glasbakken gevuld en de flessen bubbels uit het zicht en uit het hoofd gezet. En voornemens in de trant van ‘een nieuw jaar, een nieuwe ik’ kunnen we inmiddels weer achter ons laten. Iemand zin in een biertje?
Of heb je daar dit jaar toch net wat minder trek in? Je zou zeker niet de enige zijn die in 2023 overweegt om voorgoed te stoppen: welkom in het tijdperk van de sober-curious, de nieuwsgierigen naar nuchterheid. Blijkbaar bestaat er een steeds grotere beweging van mensen die willen uitvinden hoe een leven zonder alcohol eruitziet. Onder jonge Britten spreken de cijfers voor zichzelf. Het percentage 16- tot 24-jarigen in Engeland dat aangaf maandelijks te drinken daalde tussen 2002 en 2019 van 67 procent naar 41 procent. En hoewel de statistieken niet aantonen dat oudere volwassenen de drank voorgoed laten staan, is er toch iets aan het verschuiven. Volgens de organisatoren van Dry January probeerde een op de zes Britse volwassen alcoholdrinkers dit jaar mee te doen. Ooit waren alcoholvrije biertjes een marginaal verschijnsel, tegenwoordig liggen ze in de schappen van de supermarkten door het hele land. Een 0,0-bestelling gaat niet langer vergezeld van vragen over zwangerschap of verbaasde blikken.
Tot voor kort ging ik ervan uit dat millennials los stonden van deze nieuwe generatie geheelonthouders en dat dit het domein was van Generatie Z. Maar onlangs merkte ik een verandering op. Nu zie ik een constante stroom van berichten in de tijdlijnen van mijn sociale media waarin vrienden – van eind twintig of begin dertig – aankondigen dat ze zomaar uit zichzelf voor een nuchter leven hebben gekozen.
De meesten van hen stoppen niet vanwege een zogenaamd drankprobleem: ze besluiten gewoon dat ze beter af zijn zonder. Ook in de datingscene wordt dit zichtbaar. Volgens de app Bumble is een derde van haar Britse gebruikers nu meer geneigd om op een dry date te gaan dan voor de pandemie. En bijna twee derde gelooft dat nuchter daten leidt tot een duurzamere relatie.
Exponentieel
Ik kan niet beweren dat ik tot een generatie van onwelwillende drinkers behoor. In mijn tienerjaren werd drank vereerd als het toppunt van de zo felbegeerde volwassenheid. Mijn leeftijdgenoten waren tijdens de vroege pubertijd geen bijzonder zware drinkers, maar dat was een kwestie van vraag en aanbod. Toen ik vijftien was, pikte ik een paar biertjes uit het keukenkastje. Al snel werden de flessen sterke drank van mijn vader langzaam maar zeker verdund. De avond na mijn eindexamen gingen we met een groep kamperen. Tijdens het opzetten van de tenten tikte ik een tweeliterfles Strongbow-cider achterover en ik viel meteen in slaap.
Op de universiteit nam het drinken exponentieel toe. We waren beter op de hoogte van de nieuwste aanbiedingen bij de slijter dan van onze lesstof, twee flessen ‘witte Italiaanse’ voor vijf pond vormden het ideale begin van de avond – van wat voor avond dan ook. Nu ik de dertig nader, ben ik gematigder geworden. Tequila Tuesdays? Mogen ze rusten in vrede. Desondanks vormt het nuttigen van alcohol zonder twijfel nog altijd een hoeksteen van mijn sociale leven, ondanks mijn Sober October-poging in 2017. Veel leuke ervaringen uit mijn jeugd – en, eerlijk gezegd, ook uit mijn volwassen leven – waren op z’n minst enigszins drankovergoten. Maar dat geldt blijkbaar niet voor iedereen.
In Japan schreef de regering een wedstrijd uit om drinken onder jongeren te stimuleren
De uitdrukking sober-curiosity [nuchtere nieuwsgierigheid] werd populair in 2018, maar de verandering in drinkgewoonten gaat verder terug. Amy Pennay, senior onderzoeker aan La Trobe University’s Centre for Alcohol Policy in Melbourne, volgt wereldwijd de alcoholconsumptie. ‘In rijke landen zien we zeker dat jongeren minder gaan drinken,’ aldus Pennay. En dat is al gaande sinds de millenniumwisseling. ‘De VS waren koploper in 1999,’ zegt Pennay. ‘In IJsland, Zweden en de andere Scandinavische landen begon de daling in 2001. Daarop volgden de overige West-Europese landen, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland. Vervolgens, rond 2005, ook het overige grootste deel van Europa.’ Alcohol is een belangrijke bron van belastinginkomsten; in Japan schreef de regering zelfs een wedstrijd uit om drinken onder jongeren te stimuleren.
‘Wanneer het alcoholverbruik in een land verandert, zie je dat normaal geproken terug in alle delen van de bevolking,’ zegt Penney. ‘Maar nu blijven ouderen drinken, terwijl de gewoonte bij jongeren afneemt.’ Deze generatie, zegt ze, is dus de drijvende kracht achter een verschuiving die niet kan worden verklaard door traditionele factoren zoals veranderde vergunningen, recessie of oorlog. Vooralsnog is het onduidelijk of jongeren ook later beginnen met drinken. Maar als de huidige trend doorzet, zou alcohol op een dag wel eens achterhaald kunnen zijn.
Alternatief
Om vier uur ’s middags op een winterse donderdag is het druk aan de bar van de studentenvereniging Liverpool University Guild. Een groepje studenten staart naar hun laptop; ernaast nippen twee ouder uitziende gasten, verwikkeld in een verhitte discussie, aan een cappuccino. Het is nog vroeg, maar voor een studentencafé wordt er verrassend weinig gedronken; ik tel slechts een handvol dat een middagbiertje drinkt. Het past wel dat ik hier zit met het hoofd van de Sober Society van Liverpool – een naam die tot voor kort nogal onconventioneel was. De Sober Society, opgericht in het vorige academiejaar, is een nieuwe naam op de lijst van studentenorganisaties hier, maar zeker niet de enige club in zijn soort die de afgelopen jaren opdook. UCL, Queen Mary’s, York en Leeds zijn slechts enkele van de vele instellingen die voor ‘nuchter-nieuwsgierige’ groepen alcoholvrije evenementen organiseren.
Joey Duckworth, nu drieëneenhalf jaar geheelonthouder, is sinds september vorig jaar voorzitter. Een logische stap voor de zeventwintigjarige student astrofysica. Op zijn negentiende ging hij voor de eerste keer naar de universiteit, maar hij had moeite om bij te blijven en stopte. In de daaropvolgende jaren, zegt hij, werd drank een probleem. Tegen de tijd dat hij zich opnieuw inschreef, was dat definitief verleden tijd. ‘Er bestaat nog steeds een zware drinkcultuur op de universiteit,’ zegt hij, ‘en Liverpool staat bekend om zijn nachtleven.’ Op de meest recente beurs voor eerstejaars bemande Duckworth de Sober Society-kraam en keek hij eens rond bij andere uitgestalde aanbiedingen. ‘Allemaal boden ze vooral alcoholgerelateerde evenementen aan: kroegentochten, ontmoetingen in pubs, drinksessies… Wij willen een alternatief bieden voor wie niet of minder wil drinken.’
We gaan naar een zaaltje in een aangrenzend gebouw. Daar zijn dertig studenten bijeengekomen voor een sober social, een alcoholvrij samenzijn, voorzien van een stapel bordspellen. Vorig jaar ging het tijdens deze bijeenkomsten vooral over de relatie van de aanwezigen met alcohol. Nu is de belangrijkste functie om vriendschappen te laten opbloeien zonder drank. Eerstejaarsstudent Hannah drinkt af en toe, maar vindt de mate waarin op de campus gedronken wordt buitenproportioneel; Isabella, 18, houdt niet van de smaak noch van het idee dat ze geen controle meer heeft. ‘Het is alsof er nu minder druk bestaat om te drinken,’ zegt Angelina, 19. ‘Er zijn ook zoveel redenen om het niet te doen, zoals lichamelijke en geestelijke gezondheid. En het is duur en door de katers kun je je moeilijk op je werk concentreren.’
Tien jaar geleden leek de mentaliteit op de campussen: ‘Drink je er maar doorheen’. De huidige lichting daarentegen schaamt zich niet om nee te zeggen. Generatie Z, nog meer digital native dan de millennials, is beter geïnformeerd over de gevaren van alcohol. In mijn tienerjaren leek het volkomen normaal om foto’s van dronkenschap te uploaden naar het pas opgerichte Facebook; tegenwoordig begrijpen jongeren de gevaren van deze onlinebeelden. Simpel gezegd, ze zijn zelfbewuster. De universiteit wordt steeds meer gezien als een weg naar de arbeidsmarkt, niet als een tussendoortje. Drinken leidt af bij de zware strijd om een baan.
De gin-o’clock-cultuur en prosecco-drinkende ouders hebben alcohol misschien wel oncool gemaakt
Het is ook mogelijk dat drank uit de mode is geraakt. De gin-o’clock-cultuur en prosecco-drinkende ouders hebben alcohol misschien wel oncool gemaakt. Er zijn tekenen dat jongeren steeds vaker illegale drugs gebruiken. En er is ook nog de kostencrisis: alcohol is een luxe die velen zich niet kunnen veroorloven. In plaats van zichzelf wezenloos te drinken, voelen jongeren de druk om productief te zijn, hetzij op het werk, hetzij door te proberen de wereldwijde klimaatramp op te lossen.
Weinig mensen kunnen dit fenomeen beter uitleggen dan Millie Gooch, oprichtster van de Sober Girl Society, een grote onlinegemeenschap van niet-drinkende jonge vrouwen, die ook regelmatig live-evenementen organiseert. Gooch, nu 31, was vroeger een grote drinker. ‘Toen ik 26 was,’ vertelt ze, ‘was mijn leven een cyclus van uitgaan, dronken worden, een kater en dan weer van voren af aan. Op een ochtend werd ik wakker en realiseerde ik me: dit kan zo niet doorgaan.’
Een vloedgolf van nieuwe boeken en onlinebronnen bood haar al direct houvast. ‘Google maar eens sober-curiosity– er is zoveel te vinden,’ zegt Gooch. ‘Podcasts, influencers, online-artikelen – de generatie van onze ouders beschikte niet over al deze bronnen.’ Technologie is ook een factor. ‘Je wilt niet dronken viraal gaan op TikTok – dat is iets wat zomaar kan gebeuren. Onze ouders hoefden als ze wakker werden niet te denken: “Shit, heb ik nou gisteravond mijn ex vijftien keer gebeld?” Als ik wakker werd met een kater zag ik vrienden op Instagram die stoelen aan het opknappen waren of iets anders nuttigs deden. Ik voelde me schuldig dat ik het weekend dan wel dronken, dan wel in bed had doorgebracht.’
Gooch predikt geen evangelie van geheelonthouding of onthouding. Haar organisatie is geen alternatief voor Anonieme Alcoholisten. ‘Ik wil gewoon dat mensen zien dat er een andere relatie met alcohol mogelijk is,’ zegt ze. ‘Toen ik nog dronk had ik een leuke avond zolang ik de hoeveelheid onder controle hield. De problemen ontstonden pas als ik te ver ging.’
Voetstuk
Dus waarom zou je het risico nemen? Als we alleen naar de medische gegevens kijken, is alcohol zeker een plaag voor de wereldbevolking. Een studie in The Lancet uit 2018 meent dat er ‘geen veilig niveau van alcoholconsumptie’ bestaat, en raadt regeringen aan om totale onthouding te adviseren. Een recenter artikel, gepubliceerd in hetzelfde medische tijdschrift, stelde dat mensen onder de veertig jaar alcohol moeten vermijden omdat het nuttigen ervan aanzienlijke gezondheidsrisico’s en geen voordelen met zich meebrengt. Zoals hoofdauteur Emmanuela Gakidou het formuleert: ‘Onze boodschap is simpel: jongeren moeten niet drinken.’
Maar ondanks alle nadelen van recreatief drinken, kan het ook gewoon leuk zijn. Eeuwenlang speelde alcohol een grote rol in onze meest gedenkwaardige avonturen; drank hielp ons om los te komen. Het vooruitzicht van een generatie geheelonthouders – die zich nooit zal overgeven aan de geneugten van de roes vanwege de onophoudelijke druk van het eenentwintigste-eeuwse leven – stemt enigszins somber, bijna triest. Is dat mijn eerste flirt met de ‘in mijn tijd was alles beter’-fase van het ouder worden? Of zou het kunnen dat ondanks de rationele redenen voor onthouding, er ook echt iets verloren gaat?
Alcohol is in de westerse cultuur lange tijd op een voetstuk geplaatst. Maar volgens sommigen zwaait de slinger nu te ver de andere kant op.
In Drunk, zijn boek uit 2021, worstelt Edward Slingerland met deze vraag. Als hoogleraar filosofie aan de Universiteit van British Columbia gelooft hij dat de huidige consensus over alcoholgebruik niet helemaal juist is. ‘We hebben te vaak een beperkte kijk op de rol die alcohol heeft gespeeld in de vorming van de samenleving,’ stelt Slingerland in een gesprek via Zoom. De focus op berichten over de volksgezondheid gaat volgens hem voorbij aan andere, minder tastbare voordelen van drank in ons leven. ‘Natuurlijk,’ maakt Slingerland duidelijk, ‘is het totale netto fysiologische effect van alcohol negatief. Puur vanuit gezondheidsperspectief bekeken kun je er maar beter vanaf blijven. Maar als je een bredere wetenschappelijke, antropologische en historische blik op alcohol werpt, gaat het niet alleen om de medische kant.’ Kijk maar naar het menselijk brein, betoogt Slingerland; dat kan een goede reden zijn om jezelf nog eens een glas in te schenken.
‘De prefrontale cortex (PFC),’ legt Slingerland uit, ‘speelt een centrale rol bij het uitvoeren van cognitieve controle. Hij stelt je in staat om gefocust te blijven en taken af te ronden.’ Of het nu gaat om planning, besluitvorming of het matigen van gedrag, de PFC is er een integraal onderdeel van. ‘Maar het mes snijdt aan twee kanten,’ aldus Slingerland, ‘want de PFC is ook beperkend: sommige inzichten vereisen creativiteit en het vermogen buiten de kaders te denken.’
En dat, gaat Slingerland veder, is waar alcohol om de hoek komt kijken. Simpel gezegd kan alcohol de PFC kalmeren en onze geest verruimen. ‘Alcohol is als een culturele technologie, die we hebben ontwikkeld om ons even terug te voeren naar de hersenen van een vijfjarige,’ meent Slingerland. ‘We worden er flexibeler en creatiever van. Na een paar uur is het effect uitgewerkt en kunnen we de resultaten noteren.’ Door de geschiedenis heen werd alcohol overal ter wereld geassocieerd met creatievelingen: kunstenaars, dichters, grote denkers. ‘En dit is geen mythe,’ zegt hij. ‘Er zijn stevige bewijzen dat alcohol de creativiteit verhoogt. En dat is wat we als samenleving ook nodig hebben.’
Ik voorspel een minder creatieve en meer geatomiseerde samenleving
Daarnaast kan alcohol een belangrijke rol spelen bij het bevorderen van relaties. Door de PFC tijdelijk uit te schakelen, zijn we geneigd andere mensen meer te vertrouwen en opener te zijn. ‘Zoals handen schudden begon als een manier om te laten zien dat we geen wapens dragen,’ zegt Slingerland, ‘is het als we een biertje drinken – ofwel onze PFC uitschakelen – alsof we onze mentale wapens aan de kant zetten. Door de PFC te ontspannen, is het moeilijker om te liegen of onoprecht te zijn.’ En, voegt hij eraan toe, alcohol stimuleert de aanmaak van chemische stofjes zoals dopamine, serotonine en endorfine, waardoor we ons prettig voelen. ‘Die maken ons niet alleen minder geneigd om vals te spelen; doordat we ons positief ten opzichte van elkaar opstellen, ontstaat er bovendien een band die cruciaal is voor ons menszijn.’
Hetzelfde resultaat kan worden bereikt met andere stoffen. Bedwelmende middelen zoals cannabis kunnen soortgelijke functies vervullen, hoewel de effecten minder uniform zijn. En de genoemde effecten kunnen ook ontstaan door bijvoorbeeld slaaponthouding of inspannende groepswandelingen. In religies en culturen die alcohol beperken, zegt Slingerland, worden vaak andere praktijken toegepast. Maar zonder dergelijke alternatieven, concludeert hij, zou er iets verloren gaan. ‘Het zou zorgwekkend zijn als deze effecten teniet worden gedaan. Ik voorspel dan een minder creatieve en meer geatomiseerde samenleving. Als het klopt dat jongeren in een sociale omgeving minder vaak in een roes verkeren, voorspel ik een afname van innovatie en ook van samenwerking.’
Slingerland verwoordt wat een gelegenheidsdrinker als ik niet helemaal kan plaatsen. Waarom houden we toch vol, ondanks het feit dat we weten dat alcohol enorm verslavend is, tot allerlei ziekten leidt en in 2021 de oorzaak was van bijna tienduizend sterfgevallen in het Verenigd Koninkrijk? Alcohol is blijkbaar ook functioneel en voor velen de risico’s waard. Gelukkig lijkt er binnenkort een oplossing voor deze paradox te komen.
Sentia
Professor David Nutt is een van de belangrijkste Britse drugsexperts. De laatste jaren probeert hij een vervanger voor alcohol samen te stellen. Het gaat hem er niet om de smaak van wijn of bier na te bootsen – wat in feite dure frisdranken oplevert – maar om een effect dat ook hij ‘functioneel’ noemt. ‘Als alles volgens plan verloopt,’ legt hij uit, ‘hebben we binnenkort een ingrediënt dat aan elke drank kan worden toegevoegd om de sensatie van een paar eenheden alcohol te creëren. Zo worden duidelijke sociale voordelen gereproduceerd zonder risico’s.’
Er is al één product op de markt: Sentia, een natuurlijke, plantaardige drank die zich richt op bepaalde zenuwreceptoren om de ervaring van die eerste paar glazen na te bootsen. ‘En we hebben ook een nieuwe molecuul uitgevonden,’ aldus Nutt. ‘Die heet Alcarelle, en wordt momenteel getest op voedselveiligheid. Alcohol is de ultieme sociale drug. Er is een goede reden om het te gebruiken. We willen een alternatief vinden dat de positieve effecten heeft, en tegelijkertijd een heleboel levens spaart.’
De medische redenen om geen alcohol te drinken zijn evident. En net zoals we blij mogen zijn dat minder jongeren roken, mogen we het vanuit gezondheidsoogpunt ook waarderen dat het alcoholgebruik afneemt. Maar als je verder kijkt, zie je dat gezondheid niet de enige drijfveer is achter de beweging van nuchtere nieuwsgierigen. Of het nu de druk is van sociale media, het onderwijs, de economie of de arbeidsmarkt, misschien hebben jongeren moeite zich over te geven aan een middel dat je tijdelijk afleidt van alle spanningen van het moderne leven. En dat, denk ik, zou wel eens zorgelijk kunnen zijn.
Alcohol – meestal met mate – heeft veel plezier in mijn leven gebracht. Dat waardeer ik en daar komt mijn liefde voor drinken vandaan. Vooralsnog lijkt het erop, zoals wel vaker, dat jongeren verstandigere keuzes maken dan degenen voor hen. Gelukkig biedt de wetenschap binnenkort mogelijk een oplossing waarmee de genoegens behouden blijven terwijl de potentiële schade enorm kan worden beperkt. Interessante stof dus voor in de kroeg vanavond, of tijdens een inspannende nachtelijke groepswandeling.
Dit artikel werd geselecteerd en vertaald in samenwerking met 360 Magazine.
