Zwitserland, met een bevolking van negen miljoen mensen, heeft meer atoombunkers per persoon dan enig ander land ter wereld: genoeg om iedereen een schuilplaats te bieden in geval van nood.
Aanvankelijk dacht Zora Schelbert, operationeel directeur en gids van de atoomschuilkelder Sonnenberg in het Zwitserse Luzern, dat de mails die ze kreeg misschien een grap waren. Het was februari 2022 en Rusland had net de eerste bommen op Kyiv gegooid. ‘Mensen vroegen me wat voor maatregelen ze moesten nemen, waar ze heen moesten,’ zegt Schelbert. Al snel besefte ze dat mensen de historische vereniging waarvoor ze werkt, Unterirdisch Überleben (‘Overleven onder de grond’), verwarden met de lokale afdeling burgerbescherming.
Tot fascinatie, verbijstering en afgunst van zijn Europese buren heeft Zwitserland, met een bevolking van bijna negen miljoen mensen, meer atoombunkers per hoofd van de bevolking dan enig ander land ter wereld: genoeg om alle inwoners in geval van crisis een schuilplaats te bieden. (Zweden en Finland staan op de tweede plaats, met genoeg schuilkelders voor de bevolking van alle grote steden.) Bezorgde burgers vroegen Schelbert waar hun een plek was toegewezen. Maar de Sonnenberg-bunker is tegenwoordig vooral een museum.
Schuilkelders zijn een verplichting in Zwitserland sinds 1963
De schuilkelder dateert van 1971 en moest oorspronkelijk plaats bieden aan twintigduizend mensen. Het was een van de grootste atoomschuilkelders ter wereld, totdat in 2002 de capaciteit werd verlaagd naar tweeduizend mensen, om de efficiëntie te vergroten en kosten te drukken. ‘Ik gaf natuurlijk wel serieus antwoord,’ zegt Schelbert, die iedereen naar de juiste instanties doorverwees. ‘Maar ja, mensen bleven maar mailen. En bellen.’
Civiele bescherming
Nu de Russische agressie aanhoudt terwijl de militaire en diplomatieke steun van de Verenigde Staten juist op losse schroeven staat, steken alle Europese landen weer meer geld in hun defensie. Ook civiele bescherming is daarbij een prioriteit: niet-militaire maatregelen voor de bescherming van de bevolking, zoals de bouw van schuilkelders tegen luchtaanvallen en kernwapens.
Noorwegen heeft onlangs een bouwvoorschrift uit de Koude Oorlog afgestoft dat de aanleg van schuilkelders in nieuwe woningen verplicht stelt – een verplichting die in Zwitserland al sinds 1963 onafgebroken wordt gehandhaafd. Duitsland, dat in 2025 baanbrekende wetgeving aannam voor een miljardeninvestering in defensie, vraagt zich nu ook af of en hoe het bunkers voor burgers moet bouwen. Mede naar het voorbeeld van Duitse en Noorse overheidsinitiatieven kwam de EU bovendien met een officieel advies aan alle burgers om een noodpakket in huis te halen waarmee je het in ieder geval 72 uur kunt uitzingen.
Het risico op oorlogen en andere door de mens veroorzaakte rampen voelt groter dan het sinds het einde van de Koude Oorlog ooit heeft gevoeld
In Zwitserland is de groeiende aandacht voor burgerbescherming eerder een kwestie van een omslag in de publieke opinie dan een wijziging in het overheidsbeleid. Tot 2022 ‘vonden grote delen van de bevolking en zelfs sommige politici de schuilkelders overbodig’, zegt Daniel Jordi, hoofd Burgerbescherming bij de Zwitserse overheid. ‘En dat is absoluut veranderd.’ Silvia Berger, hoogleraar Zwitserse en hedendaagse geschiedenis aan de Universiteit van Bern en kenner van de culturele geschiedenis van bunkers, bevestigt dat de Russische inval in Oekraïne het denken over burgerbescherming sterk heeft veranderd; ‘We zitten midden in een transformatie’ van de publieke opinie ‘die nog niet is voltooid’.
Het Zwitserse beleid om voor alle burgers genoeg schuilkelders aan te leggen werd in 1963 bij wet vastgelegd. Sindsdien moeten bouwers al hun nieuwbouw van een schuilkelder voorzien, of anders geld reserveren voor een door de overheid beheerde openbare schuilkelder in de buurt. Daardoor beschikt het land nu over 370.000 ondergrondse bunkers die geschikt zijn voor een verblijf van enkele uren tot twee weken.
De bouw- en onderhoudskosten per persoon, die grotendeels voor rekening komen van projectontwikkelaars en huizenbezitters, zijn vergelijkbaar met de jaarpremie voor een Zwitserse zorgverzekering: circa 1400 Zwitserse franc [zo’n 1530 euro] voor kelders geschikt voor vijftig tot tweehonderd mensen, 3000 franc [zo’n 3275 euro] voor kleinere.
In vredestijd gebruiken de meeste Zwitsers hun bunker als wijnkelder, opslagruimte of sauna
Unterirdisch Überleben
Het is een kwartier stevig wandelen van het station van Luzern naar de ingang van de Sonnenberg-bunker. Op een druilerige zondagochtend passeer ik daar toeristen met grote zoomlenzen bij het meer, ik loop over de kinderkopjes van het centrum en dan de berg op, tot ik bij een speeltuin ben waar de begroeiing welig tiert door de zware regenval van de afgelopen tijd. Een betonnen voetpad achter in het park, net voorbij de schommels, voert me naar twee zware grijze deuren in de rotshelling. Als je niet wist dat hier een atoombunker zat, zou je het makkelijk verslijten voor een meer alledaagse gemeentelijke voorziening, een waterzuiveringsinstallatie of zo.
Met een twintigtal mensen zijn we hier voor een rondleiding door Sonnenberg van Unterirdisch Überleben. Afgezien van onze gids Zora Schelbert zijn er maar vijf vrouwen bij. Een vader die hier met zijn zoon van dertien is, grapt dat interesse in atoombunkers echt een mannending lijkt te zijn. Zijn zoon wilde per se komen kijken na de enthousiaste verhalen van zijn jongere broer, die hier een paar weken geleden met school op excursie is geweest. Ze wonen in een vooroorlogs huis in het centrum van Luzern en hebben dus geen eigen schuilkelder. De vader geeft toe dat hij geen idee heeft bij welke openbare schuilplaats ze zijn ingedeeld. ‘We zijn meer een muzikaal gezin,’ zegt hij ter rechtvaardiging.
Wat we gaan bezichtigen is niet het schuilkeldergedeelte van de bunker, maar het voormalige commandocentrum: een ondergronds blok van zeven betonnen verdiepingen van waaruit de crisisteams de technische en logistieke operaties moesten aansturen voor het onderbrengen van twintigduizend mensen. De eigenlijke schuilkelder wordt namelijk gevormd door de vier rijbanen onder ons, waar nu auto’s overheen zoeven: de Sonnenbergtunnel, deel van een ondergrondse snelweg die in de jaren zeventig in Centraal-Zwitserland is aangelegd om de verkeersdruk te verlichten. Omdat destijds ook de nationale burgerbescherming werd opgetuigd, werden de twee tunnelbuizen zo versterkt dat ze tevens als schuilkelder konden dienen. Bij een kernaanval zou het verkeer dan worden stilgelegd, zodat de burgers de tunnel in konden en de uitgangen konden worden afgesloten met vier deuren van anderhalve meter dik beton die bestand moesten zijn tegen een kernexplosie tot op een kilometer afstand.
In het commandocentrum boven de tunnel lag 450 ton aan voorraden opgeslagen, genoeg voor een complete stad: stapelbedden, droogtoiletten, water en andere levensbehoeften, en steekkarretjes om alles naar de tunnel te brengen. Het is een hele klus om zomaar een compleet stadje op te tuigen. De huidige schuilkelders kunnen gebruiksklaar zijn in vijf dagen, vaak nog sneller, maar Sonnenberg vereiste twee weken. Bij de enige oefening die er ooit is gedaan, in 1987, wisten de crisisteams hooguit een fractie van de benodigde infrastructuur op te zetten. Ook konden ze een van de vier 350 ton zware betonnen deuren niet dicht krijgen, en zolang een deur op een kier staat, zal hij waarschijnlijk weinig uithalen tegen een kernbom.
Capaciteit schuilkelders varieert van één gezin tot 200 mensen
De mislukte oefening voedde de twijfel over de haalbaarheid van een schuilkelder op deze schaal, zodat de overheid uiteindelijk besloot de capaciteit te verlagen. Met tweeduizend mensen is het nog steeds een uitzonderlijk grote opvangplek: de capaciteit van de meeste schuilkelders varieert van één gezin tot circa tweehonderd mensen.
Commandocentrum
De gemiddelde schuilkelder doet ook geen dienst als semipermanent museum, zoals Sonnenberg. Daar staat de oorspronkelijke uitrusting uitgestald om mensen op rondleiding een idee te geven hoe het leven in zo’n commandocentrum ten tijde van de Koude Oorlog eruit zou hebben gezien. Met de tl-verlichting, blootliggende leidingen en kraakschoon aangeveegde betonnen gangen heeft het iets van een brutalistische gevangenis.
We dalen de verdiepingen af langs hellingbanen waarover steekkarretjes met benodigdheden naar de tunnels onderin konden worden gereden. In de keuken staat een batterij glanzende stalen vaten met koepelvormige deksels die omhoog staan als droogkappen in een kapsalon, en soeplepels ter grootte van een mensenhoofd. Een blik van vier liter heeft als weinig appetijtelijke opdruk Überlebensnahrung (‘overlevingsvoedsel’). De keuken en het blikvoer waren alleen bedoeld voor de bemanning van het commandocentrum.
Je wordt tegenwoordig als burger nog steeds geacht om zelf onbederfelijk voedsel naar de schuilkelder mee te nemen
Het commandocentrum was ook uitgerust met een ziekenboeg. In de pre-operatiekamer bevindt zich de enige douche van het hele complex. Er staan grote stapels grijze droogtoiletten (veredelde plastic emmers) van het soort dat in schuilkelders nog steeds wordt gebruikt, om de verspreiding van ziekten via ontlasting tegen te gaan, er zijn noodwatertanks en interne telefoonlijnen voor de communicatie tussen afdelingen en verdiepingen. Ramen zijn er niet. Bij de analoge wandklokken kun je aan een rood lampje zien of het buiten dag of nacht is. Je vraagt je onwillekeurig af of het alle moeite wel waard is. De Noorse zeventiger die hier met zijn dochter is, zegt in de operatiekamer dat een kernaanval volgens hem niet echt te overleven valt. ‘Als de Zwitsers twee weken onder de grond hebben gezeten, kunnen ze buiten daarna nog steeds niet overleven,’ redeneert hij. Hij voegt er ironisch aan toe dat ‘de beste bescherming voor de Zwitsers hun geld is’.
Het is beslist geen toeval dat Zwitserland, het land met het op vijf na hoogste bbp per hoofd van de bevolking, en zijn eigen vaderland Noorwegen, met het op acht na hoogste bbp, van oudsher de beste programma’s voor burgerbescherming hebben.
Neerslag kernbom
Maar het nut van de bunkers hangt af van de aard en omvang van de crisis. De ergste neerslag van een kernbom is binnen enkele dagen of weken meestal wel verwaaid: binnen de bedoelde duur dus van een verblijf in de kelder, als het voorkomen van stralingsblootstelling nog levens kan redden. Maar een meltdown van een kernreactor zoals in Tsjernobyl kan het omringende gebied eeuwenlang onbewoonbaar maken.
Ook de Oostenrijkers in de groep hebben hun twijfels over de overlevingskans in een worstcasescenario. Ze wijzen erop dat hoewel Wenen in de Koude Oorlog dichter bij het IJzeren Gordijn lag, op slechts een uur rijden van de Tsjechische en Hongaarse grens, dit soort bunkers daar niet is aangelegd. En het gezin is ook niet rouwig dat hun land het voorbeeld van Zwitserland niet heeft gevolgd. Ze zijn het erover eens dat ‘je je geld beter aan andere dingen kunt uitgeven’ en dat ‘diplomatie effectiever is’.
De bunkers zijn nu eenmaal ‘onlosmakelijk verbonden’ met de Zwitserse identiteit
Toch blijft Zwitserland sterk gehecht aan dit systeem van burgerbescherming voor iedereen, en dat heeft niet alleen met geld te maken. ‘De bunkers zijn nu eenmaal ‘onlosmakelijk verbonden met de Zwitserse identiteit’, aldus Guillaume Vergain, adjunct-hoofd van de dienst voor burgerbescherming en militaire zaken van het kanton Genève, die erop moet toezien dat de daar gebouwde schuilkelders groot en goed genoeg zijn. ‘Het zit in ons DNA.’
Dat DNA stamt uit de Tweede Wereldoorlog, toen bunkers al een integraal onderdeel van de Zwitserse militaire strategie vormden. Toen het neutrale Zwitserland in de jaren veertig volledig door de asmogendheden was omringd, vertrouwde het op het zogenoemde Nationaal Réduit: een militaire verdedigingslinie in de Centrale Alpen, daterend van eind negentiende eeuw, die met levensmiddelen en munitie werd volgestopt tegen een eventuele inval van de nazi’s. Maar door de fundamentele verandering in de oorlogsvoering, met luchtaanvallen waarbij nu overal in Europa hoge aantallen burgerslachtoffers vielen, was er duidelijk ook behoefte aan een programma om burgers te beschermen, een soort ‘burgerréduit’.
Kernwaarden
Die noodzaak nam toe toen in de Koude Oorlog een kernwapenwedloop ontstond. Dat leidde volgens historicus Silvia Berger tot een nieuwe mentaliteit van ‘totale nationale verdediging’, waarbij het ook ging om de ideologische verdediging van ‘Zwitserse kernwaarden’ zoals federalisme, onafhankelijkheid, directe democratie en politieke neutraliteit, allemaal idealen die haaks stonden op het autoritaire Sovjetregime.
En er zijn meer culturele factoren waardoor bunkers hier de logische keuze waren
In de VS kon ondergronds gaan tijdens de Koude Oorlog als zwak of ‘onAmerikaans’ worden beschouwd, zegt Berger, terwijl in de Zwitserse militaire geschiedenis bergen en ondergrondse schuilplaatsen van oudsher vooral met ‘veiligheid’ worden geassocieerd.
Maar om de beschikbaarheid van civiele bunkers te vergroten moest de overheid de bevolking meekrijgen in dit buitengewone project. In 1945 waren er maar voor circa 30 procent van de inwoners kelders beschikbaar. In de jaren vijftig en zestig werden er filmpjes en tekenfilms gemaakt waarin een marmot vredig tussen de alpenbloemen kuierde en ineens opschrok van een arend of een ander gevaar hoog in de lucht en snel zijn hol in dook. In een later filmpje uit de jaren zestig dat op de Sonnenberg-rondleiding wordt vertoond, zie je prachtige beelden van het berglandschap, dansende stelletjes in de disco, gelukkige gezinnen vreedzaam aan de maaltijd.
De voice-over zegt dat oorlog en crisis misschien ‘ver weg’ lijken, iets wat je alleen ‘op tv’ ziet. Het invoeren van de wettelijke verplichting op de aanleg van schuilkelders in nieuwbouw stuitte in 1963 niet op veel protest. Maar met de opkomst van de vredesbeweging in de jaren zeventig en tachtig klonk toch steeds vaker de vraag of atoomschuilkelders wel nodig en überhaupt zinvol waren.
Een terugkerend punt van kritiek is dat ze de inzet van kernwapens juist zouden stimuleren: als een kernoorlog te overleven valt, is er toch niets meer dat een land hoeft te weerhouden? Op het vlak van de burgerbescherming werd het accent verlegd van bescherming tegen oorlog naar voorbereiding op rampen. Net als Finland is Zwitserland nu een belangrijk exportland als het gaat om de bouw en kennis van bunkers. De verkoop van ontwerpen, bouwmaterialen en andere knowhow kan bedrijven vanuit geopolitieke overwegingen wel op kritiek komen te staan.
Het debat blijft af en toe oplaaien, al naargelang het dreigingsbeeld dat de bevolking ervaart
Net voordat de kernreactor in Fukushima in 2011 door een tsunami werd getroffen, was er in het Zwitserse parlement gedebatteerd over opheffing van de schuilkelderverplichting uit 1963. Na de Japanse ramp werd het beleid uiteindelijk toch gehandhaafd. Bij de huidige oorlogsgruwelen in Oekraïne en Gaza zie je een vergelijkbaar effect op de publieke opinie. Onze gids Schelbert wijst erop dat toeristen die Sonnenberg bezoeken vroeger vaker twijfelden aan de noodzaak van bunkers in een land dat zo vreedzaam en tegen internationale crises beschut lijkt als Zwitserland, maar dat ze de bunkers tegenwoordig eerder zien als ‘privilege’ of begerenswaardige luxe.
Stapelbedden
De nadruk ligt daarbij nu vooral op een Zwitserse ‘cultuur van paraatheid’. De bevolking wordt erop gewezen dat geld uitgeven aan schuilkelders in vredestijd weliswaar niet populair is, maar dat voortdurend onderhoud nodig is om voorbereid te zijn op een oorlog.
Een kleine cel vol stapelbedden moet in Sonnenberg overbrengen hoezeer je in zo’n schuilkelder op elkaars lip zou zitten. Ik ga op een van de onderste bedden liggen: een groene spiraalbodem op metalen poten, een kussen en een dikke wollen deken. Het ligt net zo lekker als een hangmat, en beter dan een couchette in een slaaptrein. We moeten ons voorstellen dat deze hele cel vol ligt met gillende, huilende, doodsbange mensen die elk maar een vierkante meter ruimte hebben, zegt Schelbert. Ik doe mijn ogen dicht. Het lukt me niet.
De nadruk ligt op een Zwitserse ‘cultuur van paraatheid’
Ik kan hier onder de grond een sluimerend gevoel van absurditeit maar niet van me afschudden. Alles is tot in de puntjes geregeld, de techniek is indrukwekkend: de Zwitserse burgerbescherming heeft werkelijk overal aan gedacht. Maar een complete bevolking onder de grond onderbrengen, al is het maar voor een paar dagen, lijkt een beetje op een poging om de maan te koloniseren: je krijgt te maken met zo veel onbekende grootheden dat zelfs de meest doordachte en briljante plannen makkelijk in het honderd lopen.
Als de Zwitserse bunkers iets demonstreren, is het dat impulsiviteit geen goede leidraad is in een crisis, en dat het beste burgerbeschermingsprogramma er een is waarin de bunkers nooit hoeven te worden gebruikt.
