Zoals kenmerkend is voor een autoritaire staat, verspreiden in Rusland de geruchten over de mogelijke daders van de recente aanslag in Moskou zich razendsnel. Gezien de geschiedenis van Rusland en IS is het echter uiterst geloofwaardig dat IS achter de aanslag zit.
Tien jaar geleden, toen buitenlandse strijders Syrië binnenstroomden, werd de hoofdstad van Islamitische Staat, Raqqa, een soort Epcot [attractiepark in de Verenigde Staten] van de wereldwijde jihad: nieuwkomers uit verschillende landen klonterden samen binnen hun nationale groepen. Als je pas uit Frankrijk was aangekomen of gewoon wilde weten waar je een croissant kon krijgen, kon je naar een café vol Fransen gaan en het vragen. Uit verre landen als Chili en Japan trokken tienduizenden buitenlandse strijders naar de stad. Rusland leverde volgens president Vladimir Poetin maar liefst vierduizend mensen, die zich niet bezighielden met croissants bakken maar met oorlogsvoering. De enige landen die vergelijkbare aantallen leverden waren Tunesië en Turkije.
Vrijdag vermoordden terroristen minstens 133 concertbezoekers in een voorstad van Moskou. Amaq, het nieuwsagentschap van Islamitische Staat, publiceerde een video waarin de groep de verantwoordelijkheid opeiste, zoals gebruikelijk in een taal die balanceert tussen de precisie van een persdienst en rabiate gestoordheid. De claim beschreef een aanval ‘tegen een grote bijeenkomst van christenen’ – een vreemde manier om een niet-religieus prog-rockconcert te beschrijven. Op video’s van de plaats delict is te zien hoe gewapende mannen op ineengedoken burgers schieten en anderen achtervolgen. De beelden doen denken aan het bloedbad in Bataclan, dat IS aanrichtte in Parijs in 2015, en de aanslag van 7 oktober, het handwerk van IS’ vijand Hamas. Volgens het Amaq-rapport ‘trokken de moordenaars zich terug naar hun bases’, wat suggereert dat ze nog steeds op vrije voeten zijn en in staat om opnieuw aan te vallen, en dat ze meer dan één basis hebben. Rusland beweerde zaterdag alle vier de daders en verschillende handlangers te hebben gearresteerd. De moordenaars waren volgens Poetin op weg naar de Oekraïense grens.
Geruchten
Net als in veel autoritaire staten verspreiden geruchten zich in Rusland snel na een schokkende gebeurtenis als deze. Velen herhaalden de idiote theorie dat IS door Amerika in het leven is geroepen. De verbannen schaakgrootmeester en dissident Garry Kasparov suggereerde dat Rusland zichzelf had aangevallen om etnonationalistische sentimenten op te wekken. Poetins suggestie dat Oekraïne hierbij betrokken is, lijkt me onlogisch. Het is niet geloofwaardig dat de meest opgejaagde mannen in Rusland in een witte Renault naar de zwaarst gemilitariseerde en bewaakte zone in de hele regio zouden rijden terwijl ze elke andere kant op had kunnen rijden om zich ergens in een berkenbos te verstoppen. Wel past Poetins versie binnen de theorie dat hij de aanval aangrijpt om Oekraïne te demoniseren.
Alles wat we weten over Rusland en zijn geschiedenis met IS ondersteunt de theorie dat IS de aanslag heeft gepleegd. IS is zijn capaciteit aan het opvoeren, vooral in Khorasan, de tak die volgens de Amerikaanse inlichtingendienst verantwoordelijk is voor de aanslag. De provincie Khorasan van Islamitische Staat ‘is een centralere rol gaan spelen bij het plannen van aanslagen in het buitenland’, vertelde Tore Hamming, een onderzoeker op het gebied van jihadisme bij het adviesbureau voor risicobeheer Refslund Analytics. Hij vertelde me per sms dat een aantal recente gebeurtenissen, zoals de arrestaties van verdachte leden in Turkije, erop wijst dat de groep aanslagen plant buiten haar gebruikelijke werkgebied.
IS had in zijn hoogtijdagen een enorm Russisch en Centraal-Aziatisch contingent, en de breuklijnen in de Russische politiek en samenleving de afgelopen eeuwen waren een voorbode van dergelijke gruweldaden. Het zou een verrassend zijn als vier mannen na het plegen van een massamoord in een auto zouden stappen en richting Oekraïne rijden, terwijl een IS-aanslag in deze gevoelige regio haast te verwachten viel.
Ongeveer een op de vijf Russische burgers is moslim, maar die bevolking is geografisch of sociaaleconomisch niet gelijk verdeeld. In de steden hebben veel taxichauffeurs en arme arbeiders namen als Magomedov en Ismailov, wat wijst op een moslimafkomst. Velen hebben hun wortels in Centraal-Aziatische landen waar de meerderheid van de bevolking moslim is en zijn naar Rusland gekomen op zoek naar werk. Een zeer groot deel van de IS-strijders uit die landen kwam via Rusland en radicaliseerde toen ze eenmaal weg waren uit de matigende invloedssfeer van vrienden en familie. De vier vermeende daders die door Rusland zijn gearresteerd, komen naar verluidt uit Tadzjikistan, een Centraal-Aziatische republiek die grenst aan Afghanistan.
De opkomst van IS was nuttig voor Rusland
Het zwaartepunt van de islam in Rusland ligt in de noordelijke Kaukasus, waar al eeuwenlang binnenlandse twisten en bloedvergieten plaatsvinden. In plaats van zich te specialiseren in de perfecte croissant, zijn sommige groepen rond Dagestan en Tsjetsjenië bekwame guerrillastrijders geworden, en Poetin heeft zijn eigen hardvochtige methoden op hen gebotvierd tijdens de Tsjetsjeense oorlogen van de jaren 1990 en 2000. Die oorlogen eindigden met een beslissende Russische overwinning en de installatie van micro-Poetins, zoals Ramzan Kadyrov, zodat Moskou indirect over Tsjetsjenië kon regeren. De loyaliteit van deze figuren is zo groot dat twee jaar geleden, in de eerste dagen na de invasie van Oekraïne, de Tsjetsjeense strijders van Kadyrov tot de eersten behoorden die werden ingezet om aan Poetins kant te gaan vechten.
Het probleem is dat beslissende overwinningen nooit zo beslissend zijn als ze lijken. De meeste inwoners van voorheen onrustige regio’s in de Kaukasus merken niet veel van de ontwikkelingen, als is er als je goed oplet de nodige onvrede te bespeuren. Zo zette tijdens mijn laatste bezoek aan Dagestan een taxichauffeur schaapachtig zijn muziekspeler zachter toen het een jihadistisch liedje begon af te spelen. Ook staat een gedeelte van de bevolking te popelen om te vechten.
De opkomst van IS was nuttig voor Rusland, dat geen betere bestemming voor zijn binnenlandse jihadisten kon bedenken dan een verafgelegen conflict met een hoog sterftecijfer. Iedereen die dat wilde, kon met de stilzwijgende zegen van Moskou naar Irak of Syrië trekken. Dat is een van de redenen waarom het aantal IS-leden uit Rusland zo hoog was: het werd hun min of meer toegestaan om te gaan, zodat ze zichzelf daar zouden vernietigen of in machinegeweervuur verstrikt zouden raken, in plaats van problemen te veroorzaken binnen de grenzen van Rusland. Veel van degenen die gingen zijn nu inderdaad dood. Maar dat geldt niet voor allen, en veel overlevenden hebben aan fanatisme niets ingeboet. Ze hebben alleen een nieuw mikpunt nodig.
Er is dus, met andere woorden, op meerdere manieren een verband tussen Rusland en IS te leggen. De wreedheid van de moord en zelfs de keuze van de locatie – een concertzaal – komen iedereen die bekend is met het jihadisme in Rusland wel erg bekend voor. Wat daarop volgt is al even bekend. De gruwelijke video’s en de verantwoordelijkheidsclaims zijn al binnen. Nu is het wachten op een bruut antwoord van de Russische staat. Of dat gericht zal zijn aan de eigenlijke daders van de aanslag, is een open vraag.
