Dinsdag duurde de Russische inval in Oekraïne al duizend dagen. Oekraïne verliest terrein, maar mag van het Westen ook langeafstandswapens gaan afvuren op Russisch grondgebied. En de onlangs verkozen president Trump heeft beloofd dat hij een deal tussen Oekraïne en Rusland zal bewerkstelligen. Is het einde van de oorlog in zicht en hoe ziet dat einde er dan voor Oekraïne uit?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – tijdelijk al vanaf €1,50 per maand – op 360 Magazine.
Hoe wordt in Oekraïne de balans opgemaakt na duizend dagen oorlog?
Op 19 november stond Oekraïne stil bij de duizendste dag sinds het begin van de Russische invasie. De media van het zwaar getroffen land maken de balans op en vragen zich af wat de uitkomst van het conflict zal zijn. Op televisie, op websites van kranten en op sociale media was het getal duizend dinsdag in Oekraïne overal. Nieuwszenders zenden reportages en overzichten uit met mozaïeken van schokkende beelden die proberen samen te vatten wat het land sinds 24 februari 2022 heeft doorgemaakt. ‘Duizend dagen samen. Duizend dagen Oekraïne’, schrijft president Zelensky op X. Duizend dagen oorlog en voor de Oekraïense media is er geen andere oplossing dan doorgaan.
‘Oekraïners herinneren zich nog steeds die vroege uren van 24 februari 2022 toen, nadat Poetin ’s nachts de zogenaamde “speciale militaire operatie” had afgekondigd, de eerste bommen en granaten in steden door het hele land begonnen te ontploffen’, aldus de krant Focus. ‘Op dat moment had het hoofd van het Kremlin de doelen van deze oorlog die hij ons aandeed aangekondigd: “demilitarisatie” en “denazificatie”, ook al waren Russische propagandisten niet in staat om duidelijk uit te leggen wat dit inhield.’
De operatie die op 24 februari 2022 van start ging was bedoeld als ‘een replica van de Amerikaanse operatie Desert Storm’ tegen Irak in 1991. De Russische strategie ‘beoogde de vernietiging van Oekraïense commandocentra met krachtige raket- en luchtaanvallen en de snelle omsingeling van Oekraïense strijdkrachten om Kyiv aan het wankelen te brengen’, aldus het Oekraïense medium. Maar ‘de Russische blitzkrieg mislukte’. ‘Op de duizendste dag heeft de Russische Federatie minder grondgebied onder haar gezag in Oekraïne dan in de eerste maand van de grootschalige agressie.’
‘De Grote Oorlog’, voegt de Oekraïense versie van Radio Svoboda eraan toe, ‘demonstreerde het vermogen van Oekraïners om hun land te verdedigen, een tegenaanval in te zetten en terrein terug te winnen door zich snel aan te passen aan nieuwe realiteiten, door te leven en te werken onder constante raket- en bomaanvallen’. Maar dit alles heeft een prijs, erkent de site, en wijst erop dat de oorlog ‘15.574 burgers het leven kostte en tot 25.969 gewonden heeft geleid, hoewel de echte cijfers waarschijnlijk veel hoger liggen. En 15.059 Oekraïense burgers werden gedeporteerd of gevangengezet door de Russische bezetters.’ Ook hier wijst de site erop dat ‘de echte cijfers veel hoger kunnen liggen’. Daarnaast zijn er wereldwijd ‘6,7 miljoen [Oekraïense] vluchtelingen, waaronder 4,2 miljoen in Europa, en 3,5 miljoen ontheemden’.
‘We zullen lange tijd in omstandigheden verkeren waarin er noch oorlog noch vrede zal zijn’
Deze historische datum was eveneens de aanleiding voor veel Oekraïense commentatoren om vragen te stellen over de toekomst van het conflict en van het land. Zoals militair expert Oleksandr Mojisejenko op de nieuwswebsite Glavred. ‘Duizend dagen van de “grote” oorlog tegen Rusland: hoe nu verder?’ Mojisejenko verwacht dat de gevechten in de regio Donetsk en Zaporizja, waar het Russische leger actief is, zullen doorgaan. ‘Oekraïense troepen zullen de vijand tegenhouden en hun meervoudige aanvallen afslaan, en uiteindelijk zal het Russische offensief tot stilstand komen.’ Hij voorspelt: ‘Tegen de herfst van volgend jaar zullen noch het Russische noch het Oekraïense leger in staat zijn om grootschalige operaties uit te voeren.’ In deze situatie, concludeert hij, moeten we uitgaan van een ‘pessimistisch scenario’. ‘We zullen dan lange tijd in omstandigheden verkeren waarin er noch oorlog noch vrede zal zijn, er zal niet hevig gevochten worden, maar we zullen niet in staat zijn om over vrede te onderhandelen (…). Er zal altijd een risico zijn op een terugkeer naar de Grote Oorlog.’
Wat betekent de toestemming van de VS voor de inzet van langeafstandswapens?
‘De Oekraïense president heeft maandenlang hard gewerkt om dit resultaat te bereiken’, aldus het Duitse weekblad Stern. Op zondag 17 november gaf Joe Biden Oekraïne toestemming om de door de Verenigde Staten geschonken ATACMS-langeafstandsraketten te gebruiken – iets wat hij eerder had geweigerd uit angst een Russische rode lijn te overschrijden en escalatie uit te lokken. ‘De zogenaamde ATACMS-raketten hebben een bereik tot 300 kilometer en kunnen dus tot diep in Russisch grondgebied doordringen.’ Maar, vraagt Corriere della Sera, is dit nou een boodschap van de Amerikaanse president aan Vladimir Poetin of aan Donald Trump, zijn opvolger in het Witte Huis?
‘Het besluit van Biden is een grote verandering in het Amerikaanse beleid’, aldus The New York Times. Zijn keuze ‘verdeelde zijn adviseurs’. De komst van tienduizend Noord-Koreaanse soldaten naar de frontlinie, ‘een verrassingsbeslissing van Rusland’, motiveerde de Amerikaanse leider, stelt de Amerikaanse krant. Zijn regering ‘ondermijnt ook de intenties van Donald Trump om een vredesakkoord te bereiken dat zeer gunstig is voor Rusland’, merkt El Mundo op. ‘Waarom? Als Oekraïne erin slaagt om de gebieden die het bezet houdt in de [Russische] regio Koersk vast te houden tot 20 januari, de datum van de inauguratie van Trump en de door de verkozen president aangekondigde dag voor rechtstreekse onderhandelingen met Poetin, zal de Russische autocraat niet in staat zijn om zijn claim te handhaven om de ‘nieuwe territoriale realiteit’ op te leggen die is ontstaan na de invasie. Een onderdeel van deze nieuwe realiteit is namelijk dat dit deel van Koersk door Oekraïne veroverd is, hoezeer Poetin het ook betreurt’, legt de Spaanse krant uit.
‘Poetin waarschuwde dat de NAVO een direct conflict zou aangaan als Oekraïne langeafstandsraketten zou gebruiken’
In ieder geval is het onwaarschijnlijk dat deze raketten ‘het conflict wezenlijk zullen veranderen’, aldus The Wall Street Journal. De Russen hebben veel van hun materieel verplaatst buiten het bereik van deze raketten (ongeveer 300 kilometer) en de Oekraïners hebben er maar een paar honderd tot hun beschikking. Aan de andere kant, aldus de BBC, nu de Amerikanen het groene licht hebben gegeven, zouden de Fransen en Britten op hun beurt de Oekraïners Storm Shadow-raketten moeten laten afvuren in vijandelijk gebied. ‘In september waarschuwde Vladimir Poetin dat de NAVO een direct conflict met Rusland zou aangaan als Oekraïne langeafstandsraketten zou gebruiken om Rusland aan te vallen’, aldus de Britse media. “Deze dreigementen staan op het punt om op de proef gesteld te worden.”
Ook de Duitsers worden voor het blok gesteld door Bidens beslissing. ‘Scholz staat nu onder druk vanwege de raketten’, aldus Bild. Maandenlang heeft de sociaaldemocratische bondskanselier van Duitsland geweigerd om Taurus-kruisraketten aan de Oekraïners te leveren, uit angst dat de Oekraïners ze op Russisch grondgebied zouden gebruiken en zo hun bondgenoot Duitsland in een openlijke oorlog met Moskou zouden meeslepen. Maar blijft, na de Amerikaanse koerswijziging, ‘het nee van de bondskanselier in de Taurus-kwestie geldig?’ De conservatieve tabloid denkt van niet. ‘Het lijkt logisch dat Duitsland snel zal volgen.’ Der Spiegel blijft echter voorzichtig: ‘Het debat [over het sturen van Taurus-raketten naar Oekraïne] zal in Duitsland waarschijnlijk opnieuw oplaaien.’
De beslissing van de regering-Biden om de Oekraïners toe te staan Amerikaanse raketten te gebruiken om Rusland op zijn grondgebied te treffen is, zoals verwacht, onderwerp van veel commentaar uit Moskou. De meeste officiële commentatoren beperkten zich tot het herhalen van het standpunt van Vladimir Poetin over het onderwerp. Tijdens zijn wekelijkse briefing verwees de woordvoerder van het Kremlin, Dmitri Peskov, journalisten naar de uitleg van de Russische president, die volgens hem afgelopen herfst ’extreem duidelijk’ was. Geciteerd door het populaire dagblad Moskovski Komsomolets, zei Peskov dat het ‘duidelijk was dat de vertrekkende regering in Washington van plan is stappen te ondernemen om olie op het vuur te gooien en een verdere stijging van de spanningen uit te lokken’.
Moskovski Komsomolets wijst ook op de verklaring van Vladimir Poetin in september, toen hij uitlegde dat het Oekraïense leger niet in staat was om deze aanvallen uit te voeren zonder de hulp van specialisten en satellietinformatie uit het Westen. En dat deze aanvallen, als ze zouden plaatsvinden, bijgevolg het onbetwistbare bewijs zouden zijn dat de NAVO rechtstreeks ten strijde trekt tegen Rusland.
Het Russische staatshoofd zei toen dat Rusland ‘passende maatregelen’ zou nemen, maar gaf geen verdere details. In een bericht van het zakelijke nieuwskanaal RBK sprak Vladimir Djabarov, plaatsvervangend voorzitter van de commissie Buitenlandse Zaken van de Federatieraad, het hogerhuis van het Russische parlement, van een ‘ongekende maatregel’, die hij omschreef als ‘een zeer grote stap in de richting van het begin van de Derde Wereldoorlog’.
‘Elke keer als de situatie aan het front een ramp begint te worden voor Oekraïne, wordt er weer een “wonderwapen” tevoorschijn’
Komsomolskaja Pravda bagatelliseert echter de militaire effectiviteit van de ATACMS-raketten, die volgens de krant ‘goed bekend is bij Russische luchtafweersystemen’. ‘Elke keer als de situatie aan het front een ramp begint te worden voor Oekraïne, wordt er weer een “wonderwapen” tevoorschijn gehaald. Dit was het geval met de Himars, de Abrams, de Leopards, de F-16’s. (…) Maar het is niet genoeg om de situatie aan het front radicaal te veranderen.’
Verschillende Oekraïense media, geciteerd door The Kyiv Independent, melden inmiddels dat Oekraïne voor het eerst Amerikaanse ATACMS-raketten op Russisch grondgebied heeft afgevuurd, gericht op een wapendepot. Het Russische ministerie van Defensie heeft dit bevestigd.
De Russische oppositiewebsite Meduza meldde dinsdag dat Vladimir Poetin een decreet had uitgevaardigd om de Russische nucleaire doctrine te wijzigen. Volgens de nieuwe doctrine kan het gebruik van kernwapens gerechtvaardigd zijn als reactie op ‘agressie tegen Rusland en zijn bondgenoten door een niet-nucleaire staat die wordt gesteund door een nucleaire staat’.
The Guardian ziet dit decreet, dat ‘de drempel voor het gebruik van kernwapens verlaagt’, als een ‘waarschuwing aan de Verenigde Staten’. ‘Hoewel Rusland al maanden van plan was om zijn nucleaire doctrine bij te werken, zal de timing van Poetins decreet duidelijk gezien worden als een reactie op het besluit van Joe Biden’, schrijft het Britse dagblad.
Wat betekent het presidentschap van Trump voor Oekraïne?
De Oekraïense president Zelensky zei in een interview dat zaterdag werd uitgezonden door het Oekraïense kanaal Soespilne, en geciteerd door Courrier International, dat hij ‘al het mogelijke’ wilde doen om tegen 2025 met ‘diplomatieke middelen’ een einde te maken aan de oorlog in zijn land. De Oekraïense president gaf toe dat de situatie op het slagveld moeilijk was. ‘De Russische druk en opmars zijn traag maar constant’, zei hij, waarbij hij wees op de verliezen die het Russische leger de afgelopen weken heeft geleden.
De oorlog ‘zal sneller eindigen met het beleid van dit team dat nu het Witte Huis gaat leiden’, zei Zelensky, verwijzend naar de komende Trump-regering. ‘Dit is hun aanpak, hun belofte aan hun samenleving, en het is ook heel belangrijk voor hen’, benadrukte hij.
Zoals The Hill opmerkt, heeft het Russische leger de afgelopen weken vooruitgang geboekt in bepaalde delen van Zuidoost- en Oost-Oekraïne en bereidt het zich voor op een tegenoffensief in de Russische regio Koersk, een gebied waar Kyiv in augustus oprukte. De BBC wijst erop dat de frontlinies van de oorlog grotendeels zijn gestagneerd sinds het langverwachte Oekraïense tegenoffensief in 2023 niet de enorme territoriale winst opleverde waarop het land had gehoopt.
Tijdens hun telefoongesprek na de overwinning van Trump in de Amerikaanse presidentsverkiezingen sprak Zelensky volgens de Britse zender van een ‘constructieve uitwisseling’ met de verkozen president. De Oekraïense leider, die ‘al lange tijd een stormachtige relatie met hem heeft’, ‘zei niet of Donald Trump eisen had gesteld met betrekking tot mogelijke gesprekken met Rusland, maar hij zei wel dat hij niets van hem had gehoord wat in strijd was met het standpunt van Oekraïne’. Donald Trump heeft ‘altijd’ gezegd dat zijn prioriteit ligt bij het beëindigen van de oorlog, die hij ‘een aanslag op de Amerikaanse middelen in de vorm van militaire hulp aan Kyiv’ noemt, schrijft de BBC. In het algemeen hebben Donald Trump en zijn running mate, J.D. Vance, ‘ernstige twijfels geuit over de voortdurende betrokkenheid van de Verenigde Staten bij de Europese Unie’.
‘De nadruk op een diplomatieke oplossing komt tegen de achtergrond van zorgen over een groeiende oorlogsmoeheid’
De Verenigde Staten ‘zijn de grootste wapenleverancier van Oekraïne’, schrijft de BBC. Tussen het begin van de oorlog en eind juni 2024 hebben ze wapens en uitrusting ter waarde van 55,5 miljard dollar geleverd of toegezegd, volgens het Kiel Institute for the World Economy, een Duitse onderzoeksorganisatie. Eerder dit jaar keurde het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden een militair hulppakket van 61 miljard dollar goed. Maar, merkt de BBC op, aan de andere kant van de Atlantische Oceaan lijkt de steun voor het bewapenen van Oekraïne ‘enigszins te zijn afgenomen’ sinds het begin van de oorlog, vooral onder Republikeinse kiezers. ‘De hernieuwde nadruk op een diplomatieke oplossing komt tegen de achtergrond van zorgen over een groeiende oorlogsmoeheid, zowel in Oekraïne als daarbuiten.’ Op vrijdag leverde een telefoongesprek tussen Olaf Scholz en Vladimir Poetin – hun eerste gesprek sinds twee jaar – kritiek op van Zelensky, die de Duitse kanselier ervan beschuldigde een ‘doos van Pandora’ te hebben geopend die alleen maar zou dienen om de inspanningen om de Russische president te isoleren te ondermijnen.
Volgens sommige Oekraïense commentatoren biedt het presidentschap van Trump ook kansen. Zoals Volodymyr Jermolenko, filosoof en activist die wordt geciteerd op de website van de televisiezender Espresso, opmerkt: ‘Poetin heeft Oekraïne in 2014 en 2022 twee keer aangevallen, toen de Democraten aan de macht waren, omdat hij weet dat de Democraten voorstander zijn van de-escalatie en het verminderen van risico’s. Terwijl Trump degene is die de risico’s wil vergroten.’ Trump heeft een ‘onvoorspelbare, destructieve, amorele’ kant, vervolgt Jermolenko. ’Dus hij zou aansluiting kunnen vinden bij Poetin (zoals Hitler bij Stalin aansluiting vond en andersom), of helemaal niet. Het wordt een conflict tussen twee onvoorspelbare mannen die hun eigen onvoorspelbaarheid als hun grootste kracht zien.’ Het is zelfs mogelijk, erkent Jermolenko, dat Trumps ‘“sterke aanpak” (op termijn) geen compromis met Poetin betekent, maar een tegenaanval, een tegenaanval die de oorlog zal stoppen en Oekraïne veiligheidsgaranties zal geven. (…) En als onze belangen samenvallen, zal de vraag zijn of we een gemeenschappelijke sterke aanpak kunnen vinden met de Republikein en hem ervan kunnen overtuigen dat de strategische verdediging van Oekraïne bijdraagt aan de kracht van de Verenigde Staten.’
