De Soedanese premier Kamel Idris maakte zondag bekend dat de regering is teruggekeerd naar de Soedanese hoofdstad, waaruit ze in 2023 door de oorlog was verdreven. Hij beloofde ziekenhuizen te herbouwen en het onderwijs, de elektriciteitsvoorziening en de watervoorziening te verbeteren. Khartoem, dat in maart 2024 door het leger werd heroverd, heeft sindsdien meer dan een miljoen mensen zien terugkeren.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘De herstelwerkzaamheden aan internet- en rioleringsnetwerken, die werden geplunderd toen de paramilitaire troepen van de Rapid Support Forces (RSF) delen van de stad controleerden, duren nog steeds voort’, aldus de Sudan Tribune. Wat betreft de overheidsgebouwen, ‘die worden geleidelijk heropend in tijdelijke gebouwen in de centrale en zuidelijke districten, aangezien het presidentieel paleis en verschillende ministeriegebouwen te zwaar beschadigd zijn om te kunnen worden gebruikt’.
Dinsdag meldden de Soedanese autoriteiten een sterke toename van het aantal choleragevallen in het land, met 2729 gevallen en 172 doden in één week, waarbij de staat Khartoem alleen al goed was voor 90 procent van de nieuwe infecties. In Soedan, een land dat al twee jaar in oorlog is, hebben ‘drone-aanvallen stroomstoringen veroorzaakt bij waterzuiveringsinstallaties, waardoor de bevolking geen andere keus heeft dan vervuild water te gebruiken’, legt de BBC uit.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Volgens Artsen zonder Grenzen (AZG) zijn er vorige week in Khartoem ‘op één dag maar liefst vijfhonderd gevallen van cholera gemeld’, terwijl er ook andere uitbraken zijn gemeld in het noorden en zuiden van het land. Hoewel ‘de meeste mensen met cholera milde of geen symptomen hebben’, kan de ziekte ‘dodelijk zijn bij ernstige diarree’, aldus de BBC.
De oorlog met de RSF is echter nog lang niet voorbij
De de facto leider van Soedan, generaal Abdel Fattah Al-Burhan, zei woensdag dat het leger de controle over de hoofdstad Khartoem heeft herwonnen en de milities van de Rapid Support Forces (RSF) heeft verdreven na een tweejarig conflict dat het land in rivaliserende zones heeft verdeeld. In het presidentiële paleis verklaarde Al-Burhan: ‘Khartoem is vrij, de zaak is afgehandeld,’ volgens opmerkingen die werden gerapporteerd door Al Jazeera.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De opperbevelhebber, die voor het eerst in bijna twee jaar het presidentiële paleis bezocht, werd ontvangen door grote aantallen soldaten en officieren van het Soedanese leger. Op 21 maart slaagde het Soedanese leger erin het Republikeinse paleis en het hele centrale gebied van Khartoem te bevrijden na dagen van hevige gevechten tegen de RSF.
Inwoners van Zuid-Khartoem vierden de aankomst van het leger in de wijken die voorheen in handen waren van de paramilitairen van de RSF, meldt Sudan Tribune. Ondanks deze zware klap voor de RSF is de oorlog nog lang niet voorbij: de milities, die bijna de gehele westelijke regio Darfoer hebben veroverd, kondigden woensdag de oprichting aan van een nieuw bondgenootschap dat delen van het zuiden van het land controleert.
Het is een symbolische overwinning voor het Soedanese leger
Het Soedanese leger onder leiding van generaal Abdel-Fattah Burhan heeft eerder deze ochtend het presidentieel paleis in de hoofdstad Khartoem ingenomen. In dit inmiddels verwoeste gebouw zetelde het Soedanese parlement voor de oorlog. Volgens Africanews is het een symbolische overwinning voor het leger, dat al maanden bezig is de Rapid Support Forces (RSF) van generaal Muhammad Hamdan Dagalo uit de hoofdstad te verjagen.
Toen het conflict tussen het Soedanese leger en de RSF twee jaar geleden begon, werd Khartoem binnen de kortste keren door de RSF ingenomen. Het leger heeft sindsdien beetje bij beetje de hoofdstad terugveroverd, met het gevolg dat Khartoem er vandaag uitziet als een slagveld. Auto’s zijn kapot geschoten en gebouwen zijn geplunderd en opgeblazen. Het terugwinnen van het paleis werd ook bemoeilijkt door de grote hoeveelheid scherpschutters die de RSF verspreid heeft over de hoofdstad, meldt The New York Times.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Het aantal inwoners van de hoofdstad is gekrompen van acht naar twee miljoen. De meesten van hen zijn door het Soedanese leger ondergebracht in kampen aan de rand van Khartoem. Kamal Juma, een van de weinigen die in het centrum bleven wonen, zei dat de RSF toen ze wegtrokken om geld vroegen. ‘Als we niet konden betalen werden we doodgeschoten.’ Hoewel er opluchting is bij de inwoners van de hoofdstad, is er weinig kans dat de oorlog binnenkort zal eindigen, merkt The New York Times op.
De voormalige Soedanese president Omar al-Bashir woonde ook in het presidentieel paleis. Hij werd in 2019 afgezet in de nasleep van grote protesten tegen zijn autocratisch gedrag. Daarna was er een tijdelijke en onstabiele democratie totdat een militaire coup geleid door Burhan en Dagalo in 2021 de macht overnam. Sinds 2023 zijn de twee generaals met elkaar verwikkeld in een gevecht dat is uitgelopen op een van de meest dodelijke proxy-oorlogen van dit moment, aldus Africanews.
Maandag werd een drukke markt in Darfur gebombardeerd
Volgens een telling van AFP op basis van verklaringen van functionarissen, maatschappelijke organisaties en prodemocratische advocaten zijn er maandag en dinsdag minstens 176 mensen gedood bij aanvallen die worden toegeschreven aan het leger en paramilitaire troepen. Paramilitaire bombardementen op Omdourman, een voorstad van de Soedanese hoofdstad, hebben dinsdag aan minstens vijfenzestig mensen het leven gekost, meldt Sudan Tribune, die de gouverneur van de deelstaat Khartoem citeert.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Maandag kostte een bombardement van het leger op een drukke markt in Noord-Darfur aan meer dan honderd mensen het leven in het westen van het land, dat deels in handen is van paramilitairen. De oorlog die sinds april 2023 woedt tussen het reguliere leger en de Rapid Support Forces (RSF) heeft geresulteerd in tienduizenden doden en meer dan 11 miljoen ontheemden.
De gevechten zouden rond 2 uur ’s nachts zijn uitgebroken
Het Soedanese leger lanceerde woensdag ‘een groot offensief’ tegen de Rapid Support Forces (RSF) in Khartoem, ‘gericht op verschillende gebieden die worden gecontroleerd door de paramilitaire groep in het centrum, westen en zuiden van de stad’, meldde Sudan Tribune op donderdag.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De gevechten braken uit ‘rond 2 uur ’s nachts’, volgens de Engelstalige nieuwswebsite, die eraan toevoegt dat lokale bronnen melding hadden gemaakt van ‘geluiden van gevechten en rookpluimen’, vooral in het centrum van de hoofdstad. Ook zou de correspondent van de website ‘gevechten en geweervuur’ hebben gehoord.
Conflict in Soedan heeft al tot meer dan 10.000 doden geleid
Meer dan twintig mensen zijn zondag gedood bij een bombardement op een markt in een buitenwijk van de Soedanese hoofdstad Khartoem. Het zou gaan om granaten die waren afgevuurd tijdens een vuurgevecht tussen het Soedanese leger en de Rapid Support Forces (RSF), meldt Al-Arabiya. Volgens een mensenrechtengroep zijn alle slachtoffers burgers, ook zouden er vele gewonden zijn gevallen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Sinds april vechten legerleider Abdel Fattah al-Burhan en zijn voormalig plaatsvervanger Mohamed Hamdan Daglo, die nu de RSF leidt, een bloedige burgeroorlog uit in het Oost-Afrikaanse land. Zaterdag zouden er eveneens vijftien burgers zijn omgekomen in Khartoem doordat huizen werden getroffen tijdens de gevechten tussen de strijdende partijen.
Tot nu toe zijn er meer dan tienduizend mensen gedood in het conflict in Soedan, volgens een voorzichtige schatting van het Armed Conflict Location & Event Data Project. Maar hulporganisaties en medici hebben herhaaldelijk gewaarschuwd dat het werkelijke dodental hoger ligt dan de geregistreerde cijfers, omdat veel gewonden en doden nooit in ziekenhuizen of mortuaria terechtkomen. De oorlog heeft volgens de Verenigde Naties naar schatting 5,5 miljoen mensen op de vlucht gedreven.
Sinds april woedt er in Soedan een machtsstrijd tussen het regeringsleger van generaal Al-Burhan en de milities van de RSF onder leiding van generaal Dagalo. Raga Makawi vertelt over de angstaanjagende tocht die ze met haar vriendin in het door geweld verscheurde Khartoem maakte.
De nacht voordat op straat de oorlog uitbrak in Khartoem, was ik in een cultureel centrum in het noorden van de stad om te luisteren naar een panel met feministische sprekers. Een evenement als dit zou ondenkbaar zijn geweest onder Omar al-Bashir, de dictator die vier jaar geleden door een volksopstand werd verdreven. Onder Bashir was Soedan voor vrouwen een van de meest repressieve plekken ter wereld, en het waren vrouwen die de protesten tegen hem leidden.
De panelleden spraken die avond over strategieën om juridische hervormingen af te dwingen (nog steeds kunnen Soedanese rechtbanken vrouwen voor overspel veroordelen tot steniging). Na afloop zette het publiek, dat zowel uit mannen als vrouwen bestond, de discussie voort onder het genot van thee, koffie en Schwarzwalder Kirschtorte. Sinds in 2021 de revolutie werd gekaapt door een militaire junta, zijn dit soort burgerbijeenkomsten onze beste kans op verandering. De sfeer was geweldig. We wisten allemaal dat er spanning in de straten hing omdat de twee belangrijkste generaals van de junta, Abdel Fattah al-Burhan en Muhammad Hamdan Dagalo, in een impasse terechtgekomen waren. Maar we hadden nooit gedacht dat de situatie echt zou exploderen.
Geweerschoten
Ik was de week ervoor teruggekeerd naar Soedan om academisch onderzoek te doen, nadat ik enkele jaren eerder mijn huis had verlaten om in Groot-Brittannië te studeren. In Soedan verbleef ik bij mijn vriendin Kholood. Ik had nog maar een paar uur geslapen toen ze me wakker maakte. ‘Ik hoor geweerschoten,’ zei ze. We luisterden. Het geluid van geweerschoten maakte plaats voor het gedreun van explosies. In de woonkamer zetten we de tv aan en we keken even naar het nieuws. Toen hoorden we het geronk van een bommenwerper boven ons hoofd en drong tot ons door hoe dichtbij de gevechten waren. We verhuisden naar een raamloze bijkeuken naast de keuken, waar amper voldoende ruimte was voor twee personen. Toen viel de elektriciteit uit.
We wisten niet dat we daar voor onbepaalde tijd vast zouden zitten. Het stelde me gerust dat mijn powerbank zes uur stroom voor onze telefoons kon leveren, maar de waterpomp viel uit, we konden ons niet wassen en het water in onze drinkflessen werd warm. Na ongeveer twaalf uur besloten we de bijkeuken te verlaten om te proberen te slapen. Het leek ons veiliger om bij elkaar in bed te liggen, zodat we het zouden merken als de ander door een verdwaalde kogel zou worden geraakt. Versuft lag ik op mijn zij door een kier in de deuropening naar de ochtendlucht te kijken.
Uit angst dat de batterij van onze telefoon leeg zou raken keken we geen videobeelden – via Twitter probeerden we aan nieuws te komen
De volgende dag was het duidelijk dat onze situatie niet zou verbeteren. Uit angst dat de batterij van onze telefoon leeg zou raken keken we geen videobeelden – via Twitter probeerden we aan nieuws te komen. Kholood was voortdurend op zoek naar informatie: hoe wijdverspreid waren de gevechten? Zat iedereen in Khartoem zonder elektriciteit? Weer ging een dag voorbij terwijl we in de bijkeuken zaten en luisterden naar het geweervuur, de mortieren en raketten. We konden niets doen. Ik raakte in paniek. ‘We moeten een plan maken,’ zei ik, terwijl ik naar voren leunde om de aandacht van Kholood te trekken. Ze bleef maar door haar telefoon scrollen. Ik stond op om haar wat ruimte te geven en herhaalde toen zachtjes: ‘We moeten een plan maken.’
We probeerden uit te zoeken of er straten waren die misschien rustig genoeg waren om doorheen te rijden, de zogenaamde safe passages. Mensen appten elkaar daar voortdurend updates over; iemand had er zelfs speciaal een app voor gemaakt. Op de vierde dag kreeg ik om twee uur ’s middags een gehaast telefoontje van een vriend in het oosten van de stad die had gehoord over een veilige doorgang naar een rustiger wijk. ‘Het is nu of nooit,’ zei hij.
We vertrokken een kwartier later, met alleen het meest noodzakelijke: schone kleren, geld en onze identiteitspapieren. We wilden naar mijn ouders, als we dat zouden redden. De vorige dag had ik gehoord over een man die was beschoten toen hij probeerde te ontsnappen via dezelfde route; hij bloedde dood in zijn auto. Toen we wegreden kon ik het beeld van ons bloed op de stoelen maar niet uit mijn hoofd krijgen. Ik besloot de getinte ramen die ons beschermden tegen de felle zon naar beneden te doen, zodat iedereen kon zien dat we vrouwen waren.
Thelma en Louise
De straten waren verlaten. Na tien minuten kwamen we bij een controlepost. Ik vertraagde en boog voorover om te zien van welke partij de soldaten waren. De man die onderuitgezakt bij de controlepost zat, droeg een donkergroen uniform en een oude AK-47, wat deed vermoeden dat hij behoorde tot de strijdkrachten van Burhan, het feitelijke hoofd van de junta. Ik glimlachte en zei met zachte, smekende stem: ‘Goedendag, officier, mogen we erlangs?’ Hij nam niet de moeite om op te staan, maar vroeg kortaf waar we heen gingen. Andere soldaten kwamen nu ook onze kant op.
We hadden een verhaal bedacht voor deze situatie – iets waardoor we zo onschuldig mogelijk zouden overkomen. ‘Mijn moeder is een oudere vrouw en ze is alleen,’ zei ik. ‘Ik moet naar haar toe want ze zit al dagen zonder eten of drinken. Deze dame die met me meerijdt is mijn zus.’ Er viel een stilte, waarna de soldaat vroeg hoe ik van plan was daar te komen. Ik vroeg of hij zo vriendelijk wilde zijn om ons de weg te wijzen, maar hij wuifde alleen maar met zijn hand om aan te geven dat we bij het kruispunt verderop rechtsaf moesten slaan.
Ik reed langzaam verder en sloeg de hoek om. Zo’n veertig meter verderop in de straat zag ik nog een controlepost met nog meer soldaten in donkergroene uniformen. Ik ging ervan uit dat we toestemming hadden om door het gebied te rijden dat door de mannen van Burhan werd gecontroleerd, dus reed ik verder. Maar toen hoorde ik soldaten schreeuwen en zag ik in mijn achteruitkijkspiegel dat vier van hen hun wapens op ons richtten. Angstig stopte ik en stak ik mijn armen uit het raam, als een gebaar van overgave. Nadat ze onze papieren hadden gecontroleerd en de auto hadden doorzocht, lieten ze ons gaan.
Toen we de wijk van mijn ouders inreden en de soldaten in licht kaki met hun geavanceerde wapens zagen, verloor ik de moed
De volgende anderhalf uur reden we door de buitenwijken van Khartoem. Toen we de wijk van mijn ouders inreden en de soldaten in licht kaki met hun geavanceerde wapens zagen, verloor ik de moed. Dit waren de Rapid Support Forces (RSF) van Dagalo. De RSF is voortgekomen uit de Janjaweed, een door de staat gesteunde militie die begin jaren 2000 werd beschuldigd van genocide in de regio Darfur. Het was de bedoeling dat de RSF zou fuseren met het leger als een stap op weg naar een burgerregering, maar commandant Dagalo lijkt van niemand bevelen aan te willen nemen. Ik had vreselijke dingen gehoord over de wreedheden van de Janjaweed, waaronder massaverkrachtingen. Maar toen we bij de controlepost aankwamen, riep de jonge militieofficier alleen maar ‘Ga!’ en wuifde ons haastig door.
Ik verliet de hoofdweg zo snel mogelijk en reed door achterafstraatjes naar het huis van mijn ouders. We kwamen langs een bakkerij die open was en stopten om wat eten te kopen. De mensen stonden te dringen om geholpen te worden en de bakker leek de hoeveelheid brood per klant te rantsoeneren. Ik hoorde een man roepen: ‘Het is niet aan jou om te bepalen hoeveel brood je me geeft!’
Kort daarna reden we de garage van mijn ouders binnen. Toen ik de motor uitzette, gaven we elkaar een high five. Het voelde als een moment uit Thelma and Louise. We hadden ons een weg weten te banen door de dodelijke en giftige wereld van mannen en hun wapens. Voor nu waren we veilig.
Bij het conflict in Soedan zijn niet alleen de twee binnenlandse legers SAF en RSF betrokken. Door de strategische ligging van het land mengen ook andere landen zich erin, zoals Egypte en Rusland. Zal dit leiden tot een escalatie?
Vier dagen na het begin van de oorlog in Khartoem, de hoofdstad van Soedan, het huis van Mohammed. De soldaten droegen de zakenman (wiens naam we om veiligheidsredenen hebben aangepast) en zijn familie op te vertrekken en plaatsten luchtafweergeschut op het dak van zijn appartement. Mohammeds gezin trok bij familie in, in een rustigere buurt. Maar ook daar werd het al snel onveilig: de gevechten breidden zich uit en de straten raakten bezaaid met lichamen.
De strijd begon enkel als een machtsstrijd tussen het officiële leger, ofwel de Soedanese Armed Forces (SAF), en de Rapid Support Forces (RSF), een militie die is uitgegroeid tot een paramilitaire organisatie. Maar het geopolitieke belang van Soedan brengt hier mogelijk verandering in. Hoe langer het conflict voortduurt, hoe groter de kans dat ook buitenstaanders zich ermee gaan bemoeien.
Streng toezicht
Soedan ligt aan de Nijl, de levensader van Egypte. Het land heeft bovendien havens in de buurt van de Hoorn van Afrika, het zuidelijke knooppunt van de Rode Zee, niet ver van de Perzische Golf; allemaal essentiële pijlers voor de wereldeconomie. De VS, China en Frankrijk houden dan ook streng toezicht op de regio: alle drie de landen hebben een militaire basis in Djibouti. ‘De Hoorn is van groot strategisch belang en een microkosmos van andere internationale geschillen,’ zegt Comfort Ero, voorzitter van de International Crisis Group, een denktank die zich richt op conflicten. Het is een plek waar ‘het Westen en het Oosten samenkomen, waar de Golf en Europa bijeenkomen’.
Voorlopig lijken de twee Soedanese partijen aan elkaar gewaagd. De SAF staat onder bevel van generaal Abdel Fattah al-Burhan, die in 2019 en 2021 met staatsgrepen de macht overnam. Vervolgens consolideerde hij deze macht, waardoor hij in feite de leider van Soedan werd. Aan het begin van het conflict had de SAF een aanzienlijke, traditionele, militaire macht, met onder andere tanks en gevechtsvliegtuigen. De RSF lijkt op het eerste gezicht de underdog. Maar bevelvoerder Muhammad Hamdan Dagalo (beter bekend als Hemedti) beschikt over grote particuliere rijkdom, omdat de RSF naar verluidt delen van de Soedanese goudhandel in handen heeft. Hij leidt tienduizenden trouwe soldaten.
De omverwerping van het islamistische regime van dictator Omar al-Bashir in 2019 maakte de weg vrij voor Dagalo. Zijn vermogen stelde hem vervolgens in staat om met generaal Burhan te wedijveren om de macht. Uiteindelijk schopte Dagalo het zelfs tot vicepresident. Wapens en geld hebben de afgelopen jaren wellicht ook een rol gespeeld in zijn ontwikkeling tot semiautonome figuur op het internationale toneel en tot iemand die deals sluit met buitenlandse mogendheden. De RSF is niet zomaar een ‘opstandige militie’, zegt Sharath Srinivasan, Soedan-deskundige aan de universiteit van Cambridge. ‘Het is een speler met nationale invloed.’
Al drie weken lang woeden er gevechten in Khartoem en elders, met name in West-Darfoer, maar nog geen van beide partijen heeft een beslissend voordeel weten te behalen. De RSF mist tanks en een luchtmacht, maar compenseert dat gebrek door zich te verschansen in woonwijken in de hoofdstad. Volgens een Soedanese vrouw wier vier nichtjes via een ventilatierooster ontsnapten nadat de RSF hun huis had bezet, verkrachten mannen van de RSF vrouwen en worden ze gedwongen voor hen te koken.
Dagalo wordt in Khartoem gehaat door inwoners, die hem verantwoordelijk houden voor een massaslachting onder honderden demonstranten
Inwoners van Khartoem hebben verder te kampen met luchtaanvallen door de SAF. Op 1 mei stierven drie vrouwen die tegenover een ziekenhuis thee verkochten doordat een bom explodeerde. Volgens de VN zijn bij de gevechten al meer dan vijfhonderd burgers gedood en nog veel meer gewond geraakt (het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk veel hoger). Naar verwachting zullen de komende weken en maanden maar liefst achthonderdduizend vluchtelingen de Soedanese grenzen oversteken.
De troepen van de RSF worden beter betaald en hebben meer recente gevechtservaring dan die van de SAF. Onlangs zijn ze erin geslaagd belangrijke delen van de hoofdstad in beslag te nemen, waaronder de internationale luchthaven en de grootste olieraffinaderij van het land. Ze lijken bovendien de controle te hebben over het presidentiële paleis en de staatsomroep. ‘De afgelopen twee weken gedroegen ze zich alsof ze het hier voor het zeggen hadden,’ zegt Waleed Adem, inwoner van een wijk in Oost-Khartoem die door de RSF is bezet.
De RSF overheerst ook in Darfoer, de thuisregio van Dagalo, waar het de macht heeft over twee van de drie aanwezige luchtmachtbases. In el-Geneina braken bloedige gevechten uit toen tribale Arabische milities, gelieerd aan de RSF, niet-Arabieren in de stad aanvielen. Inmiddels zijn die weer gestaakt.
Verder is vrijwel overal het leger de baas. Duizenden Soedanezen en buitenlanders zijn geëvacueerd uit Port Soedan, aan de Rode Zee in het onrustige oosten van het land. Die stad werd aan het begin van de oorlog door de SAF bezet. Ook op het platteland rond Khartoem is het min of meer rustig. ‘Het leven gaat hier gewoon zijn gangetje,’ meldt een universitair professor. Hij ontvluchtte onlangs met zijn gezin de stad.
‘Khartoem zal lang een bloedbad blijven’
De RSF voert een guerrillacampagne, met aanvallen op legereenheden en faciliteiten in de hoofdstad, maar langzaam begint de controle van de SAF over het luchtruim zijn tol te eisen. ‘We hebben al hun voorraden rond Khartoem aangevallen,’ zegt een soldaat van de SAF. Verschillende konvooien met versterkingen voor de RSF uit Darfoer zijn naar verluidt vernietigd door luchtaanvallen.
De vraag is of de twee partijen de impasse snel kunnen doorbreken. De SAF heeft tientallen jaren ervaring met het neerslaan van opstanden in afgelegen gebieden, maar nooit eerder deden ze dat in de hoofdstad. De SAF kan in Khartoem simpelweg niet winnen door alles plat te bombarderen, zoals het dat elders heeft geprobeerd. ‘Khartoem zal lang een bloedbad blijven,’ voorspelt een westerse veiligheidsanalist. Hij voegt eraan toe dat de SAF door interne verdeeldheid binnen het leiderschap mogelijk te weinig voordeel behaalt uit zijn aanzienlijke voorsprong op zware wapens.
Ook de RSF bevindt zich in een lastig parket. De organisatie zal moeite hebben haar troepen te bevoorraden en te herbewapenen terwijl de gevechten voortduren. Zelfs in het geval van een overwinning, wat onwaarschijnlijk is, zal Dagalo moeite hebben om Soedan te leiden. Hij wordt in Khartoem gehaat door inwoners, die hem namelijk verantwoordelijk houden voor een massaslachting die troepen van de RSF, de politie en de inlichtingendienst in 2019 verrichtten onder honderden demonstranten. Het huidige gedrag van zijn troepen heeft ze alleen maar minder populair gemaakt. ‘Het volk staat achter het leger,’ aldus Adem.
Strategisch waardevol
Of er inderdaad een langdurige oorlog op komst is, hangt af van hoe de buurlanden van Soedan op de situatie zullen reageren. Soedan geldt door zijn omvang en strategische ligging aan de Rode Zee al langer als strategisch waardevol – zowel voor de landen in de regio als voor China, Rusland en het Westen – vanwege de scheepvaart naar de zeestraat Bab al-Mandab. Ongeveer 10 procent van de wereldhandel over zee gaat hierdoorheen.
De economische belangen van de Golfstaten, met name de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) en Saoedi-Arabië, lopen gevaar. Een bedrijf uit de Emiraten sloot in december een deal ter waarde van zes miljard dollar om aan de Rode Zeekust van Soedan een haven en een economische zone te ontwikkelen. De Saoedi’s en de Emiraten steunden Burhan en Dagalo na hun gezamenlijke staatsgreep en boden zo’n drie miljard dollar aan noodhulp. Geen van beide landen heeft er belang bij het conflict aan te wakkeren. Saoedi-Arabië heeft al duizenden Soedanezen geëvacueerd die probeerden te vluchten via Port Soedan. Net als Europa vreest het een plotselinge toestroom van vluchtelingen.
Maar de zaken worden ingewikkelder door de schimmige relatie die Dagalo heeft met de VAE. Hij nam in 2017 geld en wapens aan van de VAE, in ruil waarvoor de RSF de Emiraten bijstonden bij hun oorlog in Jemen. Sindsdien heeft hij banden opgebouwd in Abu Dhabi en Dubai, de twee belangrijkste deelstaten van de Emiraten. Toch hebben de Emiraten ‘geen bijzondere affiniteit met Hemedti’, aldus Harry Verhoeven van Columbia-universiteit. Sinds het begin van de oorlog zijn er geen aanwijzingen dat de VAE RSF-troepen zijn blijven bevoorraden. De Golfstaten kunnen zich dus ‘afzijdig houden en zich indekken om te zien welke kant het opgaat’, aldus Comfort Ero.
‘Hoe langer het conflict voortduurt, hoe meer externe partijen zich ermee zullen bemoeien’
De positie van Rusland is minder duidelijk. Een Russische huurlingenorganisatie, de schimmige Wagner Group, is naar verluidt betrokken bij de goudwinning in Soedan en zou de RSF van wapens voorzien. Het Kremlin wil vooral ‘voorkomen dat er in Soedan een democratische machtswisseling plaatsvindt’, aldus Samuel Ramani, auteur van Russia in Africa. De Russische regering wil aan de Rode Zee een marinebasis bouwen en is daarom beter af met een militaire regering in Khartoem dan met de prille democratische regering die door de coups van de junta in de kiem is gesmoord.
De burgeroorlog in Soedan is nog geen echte proxy-oorlog, zoals de conflicten in Libië, Syrië en Jemen zijn. Maar het land deelt lange en instabiele grenzen met buurlanden die eveneens door conflicten worden geteisterd, waaronder de Centraal-Afrikaanse Republiek, Tsjaad, Libië en Zuid-Soedan. In elk van deze landen zijn grote, uiteenlopende groepen van milities en rebellenorganisaties te vinden, waarvan vele etnische of zakelijke banden hebben met de RSF of zijn rivalen. Sommige wachten af tot het moment waarop ze van de chaos in Soedan kunnen profiteren. ‘Hoe langer het conflict voortduurt, hoe meer externe partijen zich ermee zullen bemoeien,’ waarschuwt Suliman Baldo, hoofd van de Sudan Transparency and Policy Tracker, een groep die toezicht houdt op het conflict.
Issaias Afwerki, de president van Eritrea, zal zich misschien ook in het conflict willen mengen. Hij heeft banden met Dagalo en verleende in het verleden steun aan Soedanese rebellen. Een andere kandidaat is Khalifa Haftar, een Libische krijgsheer die banden met de Wagner Group heeft en naar verluidt al brandstof en wapens naar de RSF heeft gestuurd.
De RSF van Dagalo en het Libische Nationale Leger (LNA) van Haftar, dat de macht heeft over een groot deel van Oost-Libië, hebben in het verleden samengewerkt. De RSF-troepen steunden in 2019 het LNA – dat ook door de VAE werd gesteund – bij een aanval op Tripoli, de hoofdstad van Libië. De oudste zoon van Haftar was twee dagen voordat de burgeroorlog in Soedan uitbrak in Khartoem om Dagalo te ontmoeten.
Haftar zou de RSF dus kunnen steunen, maar moet ook zijn goede relatie met Egypte, een van zijn andere buitenlandse sponsors, behouden. Egypte, dat al lange tijd het meest invloedrijke buurland van Soedan is, is een vurig voorstander van de SAF van Burhan. Egypte beschouwt de situatie in Soedan als een essentiële factor voor zijn eigen nationale veiligheid en ziet noch een burgerregering, noch Dagalo graag de leiding nemen.
Grootschaliger conflict
Vroeg in de oorlog zou een Egyptisch vliegtuig een RSF-munitieopslagplaats hebben geraakt. Op 1 mei beschuldigde Dagalo de Egyptische luchtmacht ervan doelwitten in Khartoem te hebben beschoten. Het is onbekend in hoeverre Egypte militair bij het conflict betrokken is, maar het is waarschijnlijk dat Egypte zijn steun zal opvoeren als de SAF verzwakt. ‘Egypte is de belangrijkste factor,’ zegt Magdi el-Gizouli van het Rift Valley Institute. ‘Het doel van Egypte is nu om de centrale macht in Soedan te handhaven.’
Een grootschaliger conflict kan nog worden voorkomen. Ondanks etnische botsingen in Darfoer is het conflict tot nu toe over het algemeen beperkt gebleven tot gevechten tussen de twee gewapende facties. Na bemiddeling door de president van Zuid-Soedan stemden beide partijen op 2 mei in met een staakt-het-vuren van zeven dagen, dat inging op 4 mei. Vredesbesprekingen gaan mogelijk binnenkort van start.
Ondertussen voltrekt zich een humanitaire ramp. De voedsel- en watervoorraden in Khartoem slinken. Bijna geen enkel ziekenhuis in de hoofdstad functioneert nog. Zwangere vrouwen overlijden onderweg naar het ziekenhuis. ‘Als het staakt-het-vuren niet serieus wordt genomen,’ waarschuwt Mohamed Lemine, het hoofd van de VN-organisatie voor seksuele en reproductieve gezondheid in Soedan, ‘zal alles instorten.’
Hoewel er in Soedan een nieuw staakt-het-vuren is aangekondigd, dat volgens een Amerikaans-Saoedisch communiqué maandagavond in werking zal treden, was er zondag ‘geen onderbreking in de gevechten’ tussen het regeringsleger en de paramilitaire Rapid Support Forces (RSF), meldde de BBC. Volgens een journalist in Khartoem, die lokale bewoners citeerde, verzette het Soedanese leger zich tegen ‘een poging van paramilitairen om de belangrijkste luchtmachtbasis bij de hoofdstad binnen te dringen’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De Amerikaanse en Saoedische bemiddelaars kondigden zondag aan dat ze na twee weken onderhandelen in Saoedi-Arabië tot een wapenstilstand van een week waren gekomen. Eerdere wapenstilstanden werden kort na de ingang geschonden, aldus de Britse omroep.
De strijdende partijen zijn in gesprek over een wapenstilstand
Ondanks gesprekken over een wapenstilstand gaan de gevechten in Soedan onverminderd door, zo meldt The Guardian. Met name in de hoofdstad Khartoem wordt nog steeds zwaar gevochten tussen het Soedanese leger en de paramilitaire Rapid Support Forces (RSF). Beide partijen voeren nog steeds luchtaanvallen uit boven de stad.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Naast Khartoem vinden er ook in de regio Darfur, waar de RSF van oudsher een voet aan de grond heeft, veel gevechten plaats. Tegelijkertijd proberen de partijen tot een overeenkomst over een bestand en het doorlaten van humanitaire hulp te komen, met Saoedi-Arabië en de Verenigde Staten als andere gesprekspartners. Door het aanhoudende geweld lijkt het moeilijk daadwerkelijk tot een akkoord te komen.
Honderden mensen zouden zijn omgekomen sinds het geweld in het Afrikaanse land begon. 700.000 mensen zijn ontheemd geraakt en als gevolg van de vele gewonden kunnen de ziekenhuizen de hoge toestroom niet aan. Het Rode Kruis probeert hulpmiddelen te leveren, maar door de burgeroorlog komen de goederen vaak niet aan op bestemming.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Soedan, waar gevechten zijn uitgebroken tussen twee generaals van rivaliserende legers. Het land lijkt op het punt te staan van een burgeroorlog. Hoe heeft het zover kunnen komen?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Wat is er aan de hand in Soedan?
‘Soedan bevindt zich opnieuw in een crisis’, schrijft The Guardian naar aanleiding van het conflict in het land dat sinds zaterdag is opgelaaid. In hoofdstad Khartoem zijn gevechten uitgebroken tussen rivaliserende militaire groeperingen, na maanden van groeiende onrust over de toekomst van het land en zijn democratie.
‘Gevechtsvliegtuigen scheerden zondag over hoofdstad Khartoem en vuurden raketten af op de miljoenenstad. Het militaire hoofdkwartier werd bestookt met artillerievuur, waardoor het in een toren van vlammen veranderde. Burgervliegtuigen werden gebombardeerd op de luchthaven van de stad, waar doodsbange passagiers zich klein maakten op de vloer van de terminal.’ Zo beschrijft The New York Times de sfeer op het hoogtepunt van de gevechten op zondag.
Het is nog maar vier jaar geleden dat de dictator van het land, president Omar al-Bashir, na drie decennia van wreed bewind werd afgezet en dat de mensen euforisch de straat op gingen om een democratische regering te eisen. Die droom is niet uitgekomen.
Twee van de machtigste generaals van het land, Abdel Fattah al-Burhan en Mohamed Hamdan Dagalo (beter bekend als Hemedti of ‘Mohammedje’), grepen in 2021 samen de macht in een militaire staatsgreep. Deze alliantie bleek van korte duur: Al-Burhan, het hoofd van het leger, en Hemedti, de leider van de paramilitaire groep Rapid Support Forces (RSF), hebben zich nu tegen elkaar gekeerd.
Dat er problemen op komst waren werd vorige week duidelijk, schrijft The Guardian, toen de RSF onder leiding van Hemedti troepen begon te stationeren rond de noordelijke stad Merowe – een strategische locatie met een luchthaven en een stuwdam in de Nijl – en in andere grote steden, ondanks bezwaren van de legerleiding.
De acties van de paramilitaire groepering mondden zaterdag uit in een gewelddadige confrontatie die nog steeds voortduurt. Beide partijen wijzen naar elkaar als antwoord op de vraag wie de gevechten is begonnen.
De vijf miljoen inwoners van Khartoem werden overvallen door hevig geweervuur, luchtaanvallen en artillerie-explosies. Volgens het Soedanese ministerie van Volksgezondheid zijn tot dusver minstens 270 mensen gedood, waaronder drie mensen die voor het Wereldvoedselprogramma van de VN werkten, en meer dan tweeduizend mensen raakten gewond, bericht Al Jazeera.
Het geweld is niet beperkt gebleven tot de hoofdstad: er zijn berichten over conflicten in steden en dorpen in het hele land, ook in de door oorlog verscheurde regio Darfur en aan de grenzen met Ethiopië en Eritrea – ‘landen die hun eigen binnenlandse problemen kennen’, aldus The Guardian.
Generaal Hemedti van de RSF stelde dinsdag een wapenstilstand voor, na een telefoongesprek met Anthony Blinken, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, meldt Sudan Tribune. Burgers zouden tijdens het staakt-het-vuren vierentwintig uur de kans krijgen om te evacueren. Al-Burhan zette de gevechten echter voort en beschuldigde Hemedti en de RSF ervan extra troepen te mobiliseren.
‘Het geweld dreigt de humanitaire crisis te verdiepen in een land dat het economisch toch al moeilijk heeft’, schrijft The Guardian. Door de staatsgreep van 2021 kreeg Soedan geen toegang tot miljarden dollars aan buitenlandse hulp en schuldkwijtschelding. Stijgende voedselprijzen, verwoestende overstromingen en uitbraken van ziekten hebben de burgers ongelooflijk kwetsbaar gemaakt.
Nu zitten miljoenen mensen vast in hun huizen, naar verluidt zonder water en elektriciteit in de laatste dagen van de ramadan, te bang om naar buiten te gaan om voedsel of voorraden te halen.
Burgers die in het kruisvuur terecht zijn gekomen, zijn aangewezen op de toch al zwakke gezondheidszorg in Soedan, die een nieuwe toevloed van gewonde patiënten moet verwerken. Honderden patiënten zijn geëvacueerd en de Wereldgezondheidsorganisatie heeft gezegd dat sommige ziekenhuizen al door hun kritieke voorraden heen zijn om gewonde burgers te behandelen. Zestien ziekenhuizen zijn naar verluidt buiten werking, sommige zijn getroffen door bombardementen, schrijft Sudan Tribune in een ander bericht.
Waarom is Soedan al jaren instabiel?
‘Het land is nu al vier jaar aan het koorddansen en houdt wanhopig vast aan de droom van de volksrevolutie van 2019’, schrijft The New York Times, toen wierpen demonstranten het regime van dictator Omar Hassan Al-Bashir, die al aan de macht was sinds 1989, omver.
De protestleiders en de strijdkrachten sloten vervolgens een akkoord over de verdeling van de macht, dat moest leiden tot verkiezingen en een burgerregering. ‘Maar de verdeel-en-heers tactiek van Al-Bashir liet een tijdbom achter: een bonte verzameling van milities en gewapende facties die nu om de macht strijden’, schrijft The Economist.
De militaire junta onder leiding van Al-Burhan, die tot dan toe het land leidde, pleegde vervolgens in oktober 2021 een nieuwe staatsgreep om een einde te maken aan een eerste poging tot democratische overgang. Abdallah Hamdok, in augustus 2019 gekozen als premier van de overgangsregering, werd afgezet.
‘Na de coup van oktober ging het harde optreden tegen tienduizenden demonstranten meer dan een jaar door. Ten minste 125 mensen werden gedood, terwijl anderen ernstig gewond raakten of verdwenen’, aldus The New Arab. Sindsdien houden de generaals Abdel Fattah Al-Burhan en Hemedti, die respectievelijk president en vicepresident van de Raad voor Overgangssoevereiniteit werden, het land in handen.
‘Het land is nu al vier jaar aan het koorddansen en houdt wanhopig vast aan de droom van de volksrevolutie van 2019’, schrijft The New York Times. In dat jaar wierpen demonstranten het regime omver van dictator Omar Hassan Al-Bashir, die al aan de macht was sinds 1989.
De protestleiders en de strijdkrachten sloten vervolgens een akkoord over de verdeling van de macht, dat moest leiden tot verkiezingen en een burgerregering. ‘Maar de verdeel-en-heerstactiek van Al-Bashir liet een tijdbom achter: een bonte verzameling van milities en gewapende facties die nu om de macht strijden’, schrijft The Economist.
De militaire junta onder leiding van Al-Burhan, die tot dan toe het land leidde, pleegde vervolgens in oktober 2021 een nieuwe staatsgreep om een einde te maken aan een eerste poging tot democratische overgang. Abdallah Hamdok, in augustus 2019 gekozen als premier van de overgangsregering, werd afgezet.
‘Na de coup van oktober ging het harde optreden tegen tienduizenden demonstranten meer dan een jaar door. Ten minste 125 mensen werden gedood, terwijl anderen ernstig gewond raakten of verdwenen’, aldus The New Arab. Sindsdien houden de generaals Abdel Fattah Al-Burhan en Hemedti, die respectievelijk president en vicepresident van de Raad voor Overgangssoevereiniteit werden, het land in handen.
‘Voor een land dat nog maar kort geleden uit zijn internationale isolement is getreden, is de chaos [van de afgelopen dagen] een vernietigende klap’, aldus The New York Times. Omdat Soedan op weg was naar democratie, hadden de Verenigde Staten het land van de terrorismelijst geschrapt. Er werd internationale hulp beloofd en de Russische interesse in Soedanese grondstoffen verhoogden de geostrategische waarde van het land. ‘Maar de Soedanese revolutie is net als vele andere [revoluties] vastgelopen’, schrijft het Amerikaanse dagblad.
In december ondertekenden de militaire en civiele leiders van Soedan na maandenlange onderhandelingen een voorlopig akkoord om een einde te maken aan het militaire bewind sinds oktober 2021 in het land van kracht is. Het leger had beloofd afgelopen dinsdag, vier jaar na de afzetting van de Al-Bashir, de macht over te dragen. Maar die overgang hing af van de vraag of generaal Al-Burhan en generaal Hemedti hun sudderende rivaliteiten onder controle konden houden.
De afgelopen vier maanden raakten de RSF en het leger door deze kwesties in een impasse. Centraal in deze vijandigheid stond de vraag hoe de RSF in het leger moest worden geïntegreerd – het leger had gezegd dat dit binnen twee jaar moest gebeuren terwijl de RSF een veel langere termijn verlangde: tien jaar. Hemedti beschuldigde Al-Burhan er vervolgens van te weigeren de controle uit handen te geven, waardoor de verslechterde relatie tussen de generaals nog meer onder druk kwam te staan.
Hoe gaat het conflict aflopen?
Het geweld is wereldwijd veroordeeld. Blinken zei op sociale media dat hij ‘diep bezorgd’ was en de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken drong er bij beide partijen op aan om onmiddellijk te stoppen met de gevechten. ‘Het is echter niet alleen medeleven dat deze verontrusting aanwakkert – een aantal landen heeft een gevestigd belang bij de toekomst van Soedan’, schrijft The Guardian.
De Russische huurlingengroep Wagner adviseerde de wrede dictator Omar al-Bashir voordat deze ten val werd gebracht en uit een onderzoek blijkt dat de groep goudmijnen in de regio had geplunderd om Poetins oorlogsinspanningen in Oekraïne te ondersteunen. Rusland oefende ook druk uit op Soedan om Russische oorlogsschepen te laten aanmeren in havens aan de Rode Zee, schrijft The New York Times.
Daardoor is Soedan voor de Verenigde Staten van strategisch belang geworden. ‘Het kan daarbij geen kwaad dat het land ook rijk is aan grondstoffen’, merkt The Guardian op.
Er zijn weinig tekenen dat de partijen bereid zijn het geweld op te geven. Generaal Al-Burhan wordt al geruime tijd gesteund door Egypte. Hemedti wordt gesteund door de Verenigde Arabische Emiraten en heeft banden met de Russische Wagner-groep, waarmee hij de Soedanese goudindustrie controleert. Saoedi-Arabië heeft ook grote belangstelling.
Als het geweld aanhoudt, is het een reëel gevaar dat een groeiend aantal binnenlandse en buitenlandse actoren erbij betrokken wordt, waardoor het moeilijker wordt een oplossing te vinden, schrijft The Guardian in een commentaar. Naast de bezorgdheid voor Soedan zelf bestaat de vrees dat de gevechten zullen overslaan naar Tsjaad, de Centraal-Afrikaanse Republiek en andere delen van de regio.
‘Beëindiging van de gevechten zou de eerste stap zijn. Er is verenigde en aanhoudende internationale steun voor een staakt-het-vuren nodig’, roept The Guardian op. ‘Onder Donald Trump hebben de VS het Soedan-beleid in feite uitbesteed aan regionale spelers. Hun hernieuwde betrokkenheid is tegelijkertijd te laat en welkom. Zorgvuldig gerichte sancties kunnen een rol spelen. De door de Afrikaanse Unie toegezegde hoge delegatie kan de onderhandelingen vergemakkelijken.’
‘Opnieuw hebben inhalige en op macht beluste mannen de behoeften en wensen van het Soedanese volk met voeten getreden’, vervolgt het commentaar van het dagblad uit Londen. ‘Door deze uitbraak zijn de prodemocratieactivisten verder dan ooit van hun doel verwijderd geraakt en hebben zij hun inspanningen verlegd van de politiek naar het voorzien in de basisbehoeften van hun landgenoten en het streven naar beëindiging van het geweld.’
‘Toch is het volk politiek bewuster en beter georganiseerd dan ooit tevoren, en voor veel burgers is de afgelopen dagen een bevestiging geweest dat een oppervlakkig politiek proces in een systeem dat door twee krijgsheren wordt gedomineerd, geen vooruitgang of zelfs maar stabiliteit kan brengen. Zelfs in deze grimmige tijden zullen degenen die dapper en hardnekkig hebben gestreden om gehoord te worden, hun ambities niet opgeven’, besluit de Britse krant.
Persbureau Reuters schetst een minder hoopvol beeld: ‘Het gevaar dreigt van een langdurig conflict bovenop een aanslepende economische crisis en bestaande, grootschalige humanitaire behoeften.’
Precies drie jaar nadat een protest in de Soedanese hoofdstad Khartoem aan honderdtwintig protesterende burgers het leven kostte, wachten de nabestaanden nog steeds op gerechtigheid, zo meldt Al Jazeera. De protesten van 3 april 2019 tegen de militaire regering werden met bloedig geweld neergeslagen, maar het onderzoek stagneerde en bewijsmateriaal zou zijn vernietigd.
Amira Kabous, vicevoorzitter van de organisatie die de nabestaanden vertegenwoordigt en die zelf een zoon verloor op die dag, zegt tegen Al Jazeera dat de meeste Soedanezen denken dat de aanval op de sit-in georkestreerd was. Talrijke getuigenverklaringen en vrij beschikbaar bronmateriaal wijzen op een goed gecoördineerde aanval door de politie, het leger en de Rapid Support Forces (RSF), een paramilitaire groep die gevormd werd uit tribale milities die met staatssteun duizenden mensen hebben vermoord in de westelijke provincie Darfur.
Een aantal niet-geïdentificeerde lichamen moet nog worden onderzocht
De woordvoerder van het leger, Nabil Abdullah, weigerde te reageren toen Al Jazeera vroeg naar beschuldigingen dat de strijdkrachten verantwoordelijk waren. Hij zei echter wel dat het leger meewerkt aan het nationale onderzoek en de resultaten afwacht.
Nabil Adib, hoofd van de commissie die belast is met het onderzoek naar de gebeurtenissen van 3 juni 2019, legde aan Al Jazeera uit dat het onderzoek geen vooruitgang heeft kunnen boeken omdat Abdallah Hamdok, die in januari aftrad als premier, niet is vervangen. Adib voegde eraan toe dat een aantal niet-geïdentificeerde lichamen nog onderzocht moet worden, maar dat alleen de premier – en geen enkele andere autoriteit – een dergelijk verzoek kan goedkeuren.
Families van slachtoffers, overlevenden en de wijdverbreide prodemocratische beweging van het land hebben het Internationaal Strafhof (ICC) opgeroepen om een onderzoek te starten naar de dood van de demonstranten.
Voor de oeroude Afrikaanse beschaving van de Nubiërs bestond lang nauwelijks aandacht. Nu zijn archeologen verwikkeld in een race tegen de klok om vast te leggen wat er nog van over is.
In 1905 togen Britse archeologen naar een smalle landstrook in Noordoost-Afrika om artefacten uit drieduizend jaar oude tempels op te graven. Ze keerden onverrichter zake terug met voornamelijk foto’s, ontmoedigd door de immer verschuivende zandheuvels. ‘Bij iedere stap zakten we tot onze knieën weg’, schreef Wallis Budge, de Britse egyptoloog en filoloog destijds. ‘We deden verschillende proefopgravingen maar troffen niets aan wat de moeite waard was mee te nemen.’
In de eeuw die volgde was er nauwelijks interesse voor de regio die bekendstaat als Nubië, de bakermat van oudere beschavingen dan het Oude Egypte, gelegen langs de Nijl in wat vandaag de dag het noorden van Soedan en het zuiden van Egypte is. Het land was onherbergzaam en een aantal archeologen wees al dan niet openlijk het idee van de hand dat zwarte Afrikanen in staat waren kunst te maken, technologie te ontwikkelen of steden te bouwen zoals de Oude Egyptenaren of de Romeinen. Moderne handboeken behandelen Nubië nog steeds als een soort appendix bij Egypte, met hooguit een paar alinea’s over zwarte farao’s.
Inmiddels is dit beeld gekanteld en beseffen archeologen hoe weinig tijd hen rest om de historische betekenis van Nubië volledig te ontvouwen. ‘Dit is een van de grote, oudste bekende beschavingen ter wereld,’ zegt archeoloog Neal Spencer, verbonden aan het British Museum. De afgelopen tien jaar heeft Spencer op een van de archeologische sites gewerkt die zijn academische voorgangers een eeuw geleden hebben gefotografeerd: Amara West, ongeveer honderdvijftig kilometer ten zuiden van de grens tussen Egypte en Soedan. Uitgerust met een magnetometer, een apparaat dat magnetische patronen van objecten in de bodem registreert, brengt Spencer duizenden metingen in kaart om zo hele nederzettingen onder het zand bloot te leggen, fundamenten van piramides en ronde grafheuvels, oftewel tumili, met tombes waarin skeletten in typisch Nubische stijl op grafbedden rusten, daterend uit 1300 tot 800 vóór Christus.
‘Het inheemse negerras heeft nooit handel of nijverheid van enige betekenis ontwikkeld en dankt zijn culturele status aan de Egyptische immigranten en de geïmporteerde Egyptische beschaving’
Het Nijldal in het noorden van Soedan is bezaaid met dit soort sites, en overal stuitten archeologen op honderden artefacten, rijkversierde tombes, tempels en steden. Elke vondst is waardevol, zeggen de wetenschappers, omdat ze licht werpen op de Nubiërs: wie ze waren, wat voor kunst ze maakten, de taal die ze spraken, hun godsdienstige rituelen, hoe ze stierven: belangrijke puzzelstukken voor de beeldvorming van de mozaïek van beschavingen. Alleen dreigen deze heilige archeologische sites door woestijnvorming en de aanleg van stuwdammen voorgoed onder het zand of onder de waterspiegel te verdwijnen. ‘Nu pas realiseren we ons hoeveel archeologische schatten daar nog op ons liggen te wachten,’ zegt archeoloog David Edwards van de Universiteit van Leicester. ‘Maar nu is het eigenlijk te laat,’ voegt hij eraan toe. ‘Binnen tien jaar is het grootste deel van het oude Nubië waarschijnlijk weggevaagd.’
Tussen 5000 en 3000 v.Chr., toen de tropische jungles bij de opwarming van de aarde plaatsmaakten voor woestijnen, begon de trek naar de groene oevers van de Nijl. ‘Het wemelt er van de archeologische sites omdat de Nijlvallei, vanaf de prehistorie tot nu, al duizenden jaren is bewoond,’ vertelt Vincent Francigny, directeur van het Franse Archeologische Instituut in zijn kantoor in de hoofdstad van Soedan, Khartoem. De eerste archeologische sporen van het Nubische koninkrijk, Koesj, stammen uit ongeveer 2000 v.Chr. Egyptenaren veroverden gedurende een paar honderd jaar delen van het Koesjitische rijk. Rond 1000 v.Chr. lijken de Egyptenaren te zijn vertrokken, of ze hebben zich geheel met de lokale bevolking vermengd. In 800 v.Chr. namen Koesjitische koningen, ook wel bekend als de zwarte farao’s, Egypte een eeuw lang over: twee cobra’s die de kronen van de farao’s versieren staan voor de vereniging van de koninkrijken. Rond 300 n.Chr. begon de ondergang van het Koesjitische rijk.
Over het leven van Nubiërs in die tijd is bijna niets bekend. ‘Britse egyptologen uit de negentiende eeuw verlieten zich op verslagen van oude Griekse historici die de wildste verhalen uit hun duim zogen,’ zegt Francigny. ‘Ze namen niet de moeite zelf af te reizen naar Soedan.’ De Amerikaanse archeoloog George Reisner, verbonden aan de Harvard-universiteit, was de eerste die begin twintigste eeuw serieus onderzoek deed. Reisner ontdekte tientallen piramides en tempels in Soedan, legde de namen van koningen vast en verscheepte de kostbaarste antiquiteiten naar het Museum of Fine Arts in Boston. Met dedain dichtte hij iedere vorm van hoogstaande architectuur zonder enig bewijs aan blankere rassen toe. In 1918 schreef hij, alsof het als een paal boven water stond, in een bulletin van het museum: ‘Het inheemse negerras heeft nooit handel of nijverheid van enige betekenis ontwikkeld en dankt zijn culturele status aan de Egyptische immigranten en de geïmporteerde Egyptische beschaving.’ Er heilig van overtuigd dat een donkere huidskleur een lagere intelligentie aanduidde, weet hij de ondergang van Nubië aan de vermenging van de Egyptenaren met de oorspronkelijke bewoners.
Reisner was in alle opzichten een kind van zijn tijd. Archeologen van de oude stempel waren meer gericht op het samenstellen van namenlijstjes van farao’s en het verschepen van culturele schatten, dan dat ze door middel van antiquiteiten inzicht probeerden te krijgen in de ontwikkeling van samenlevingen en culturen.
Archeoloog Stuart Tyson Smith, verbonden aan de Universiteit van Californië, Santa Barbara, stoft objecten die hij de afgelopen jaren in Nubische graven heeft verzameld vanuit een heel andere benadering af. Smith en zijn team doen opgravingen in Tombos, een enorme necropolis ten zuiden van Amara West, die vóór 700 v.Chr. honderden jaren in gebruik was. Opgetogen leidt Smith me op locatie rond door opslagruimtes die vol staan met onlangs opgegraven voorwerpen. Ook tijdens hun reis naar het land der doden wilden onze voorvaderen goed voor de dag komen: ze kregen in hun graf kohlpoeder, reukwater en versierde cosmeticadozen mee. Op een houten tafel ligt een vrouwenschedel met een aangekoekte laag aarde vol termietengangen. Glunderend pakt Smith een vuistgrote amulet die hij naast dit skelet heeft gevonden. De amulet heeft de vorm van een scarabee, in Egypte een veelvoorkomend symbool van wedergeboorte, alleen heeft deze kever een mensenhoofd. ‘Dit is heel ongebruikelijk,’ zegt Smith. Lachend vertaalt hij de hiërogliefen die op de onderkant zijn gegraveerd: ‘Laat mijn hart op de Dag des Oordeels niet tegen mij getuigen.’
Smiths collega, Michele Buzon, bioarcheoloog aan de Purdue-universiteit in Indiana, zal de schedel naar haar lab in West Lafayette laten verschepen om de isotopensamenstelling van strontium in het tandglazuur te analyseren. Strontium is een element dat in wisselende hoeveelheden in de grondlaag en in gesteente voorkomt. Omdat strontium bij opgroeiende kinderen via het drinkwater in de tandglazuurlaag wordt opgenomen, is het een indicatie van de regio waar een persoon is geboren. De uitslag zal uitwijzen of de vrouw uit Egypte kwam, zoals de scarabee doet vermoeden, of dat het om een lokale bewoner gaat met een voorliefde voor Egyptische spullen.
Er zijn voldoende aanwijzingen waaruit blijkt dat Egyptische gezagsdragers tussen 1450 en 1100 v.Chr. in Tombos tussen de Nubiërs leefden en stierven. Egypte inde belasting in de regio, een belangrijk handelscentrum waar ivoor, goud en dierenhuiden vanuit het zuiden via de Nijl naar het noorden werden vervoerd. Maar in schedels uit 900 v.Chr. vindt Buzon nog zelden aanwijzingen voor Egyptische wortels in het tandglazuur. Strontiumisotopen tonen aan dat het om geboren en getogen Nubiërs gaat, hoewel de cultuur nog duidelijke Egyptische invloeden vertoonde; een vroege vorm van culturele assimilatie. ‘De twee culturen smolten samen,’ zegt Smith. In 2005 legde hij een grafkamer bloot met daarin een mannelijk skelet, omgeven door Nubische pijlpunten, geïmporteerde voorwerpen uit het Midden-Oosten en een koperen beker, aan de binnenzijde gegraveerd met stieren, een veelvoorkomend motief in Nubische ontwerpen. ‘Dat hij met traditionele Nubische objecten en kosmopolitische spullen is begraven, geeft aan dat hij bij de elite hoort,’ legt Smit uit.
Nubische taal
Om meer te weten te komen over de verloren taal van het oude Nubië zoek ik Claude Rilly op, een linguïst die is gespecialiseerd in oude talen. Hiervoor moet ik afreizen naar Soleb en Sedeinga, archeologische sites met majestueuze, vervallen tempels en een terrein vol kleine piramides. De woestijn tussen de twee sites doet postapocalyptisch aan: zover het oog reikt een desolate vlakte, bezaaid met zwarte rotsblokken. Op het punt waar de weg onder het zand verdwijnt stap ik over in een gammele motorboot. Ik word opgewacht door Rilly, een boomlange, goedlachse man met een verweerd gezicht. ‘Welkom in de wieg van de mensheid.’ Vol enthousiasme begint Rilly de Egyptische hiërogliefen te vertalen die in de zandstenen zuilen van de tempel in Soleb zijn gegraveerd. Hij wil maar al te graag zijn kostbaarste vondsten laten zien: stèles, stenen platen met Meroïtische inscripties uit het oude Nubië. Rilly, verbonden aan het Nationaal Centrum voor Wetenschappelijk Onderzoek in Parijs, is een van de weinigen die Meroïtische teksten kan vertalen. Het schrift is niet verwant aan Egyptische hiërogliefen. Rilly heeft wel verbanden gevonden tussen het Meroïtisch en een handvol talen die vandaag de dag door etnische groepen in Nubïe, Darfoer en Eritrea worden gesproken.
Eind 2016 vond Rilly een beschilderde stèle die tussen de bakstenen van een grafkapel in Sedeinga was gevallen en zo beschermd was gebleven voor zandstormen en regen. De bovenkant van de stenen plaat is versierd met een zonneschijf, omringd door twee goudgele cobra’s en uitgerust met een paar rode vleugels. De gegraveerde lijn die de illustratie van de tekst scheidt is blauw, een zeldzaam pigment. In de tekst staat een woord dat Rilly nooit eerder is tegengekomen. Afgaande op de talen die momenteel in de regio worden gesproken, vermoedt hij dat het een tweede woord is voor de zon, maar dan voor de zonnegod en niet voor het hemellichaam. Rilly kan niet wachten tot hij meer teksten in handen krijgt waarmee hij de woordenschat kan uitbreiden om zo de verhalen die ze over Nubische religie vertellen te ontcijferen. Hij heeft het idee dat er een verborgen stad in de buurt van de tempels moet liggen, en hopelijk ook papyrusrollen met geschriften van onze voorouders. De komende maand zal Rilly met een magnetometer de omgeving afspeuren naar sporen van een nederzetting onder de boerderijen langs de Nijl of het omringende land. Het draagbare apparaat berekent het magnetische signaal aan de oppervlakte van de grond en vergelijkt dat met het signaal van twee meter daaronder. Als de fluxdichtheid verschilt, wordt de plek op de kaart met een grijze tot zwarte stip aangemerkt om aan te geven dat er iets onder het aardoppervlak ligt. Rilly zoekt ook naar de restanten van een Koesjitische tempel waarnaar wordt verwezen op een stèle die hij onlangs heeft ontcijferd. ‘De zonnegod en de maangod worden genoemd, en de godin Isis zelfs wel vijftien keer,’ vertelt Rilly. ‘We weten dat hier een Koesjitische cultus was, en een cultus kan niet zonder tempel bestaan.’
Hedendaagse Nubiërs krijgen de verhalen over het oude Nubië, doorgegeven van generatie op generatie, met de paplepel ingegoten. En of ze nu wel of niet direct van de Koesjieten afstammen, hun identiteit is onlosmakelijk verbonden met het verleden. Ze zijn opgegroeid tussen piramides, tempels en omgevallen beelden.
Op heilige dagen wandelen gezinnen uit de aan de Nijl gelegen plaats Karima naar de zanderige voet van Djebel Barkal, een heilige tafelberg die wordt gekenmerkt door een natuurlijke, 75 meter hoge monoliet waarvan de ogenschijnlijk ontoegankelijke top inscripties bevat van wellicht 3400 jaar oud. Terwijl de zon ondergaat, is het uitzicht met recht bijbels te noemen: de groene oevers van de Nijl, de tempels in de schaduw van de berg, de piramides aan de horizon. Toen de oude Egyptenaren de regio veroverden, herkenden ze in Djebel Barkal de verblijfplaats van de god Amon, die ieder jaar voor nieuw leven zorgt wanneer de Nijl buiten haar oevers treedt. Ze hakten aan de voet van de berg een tempel voor hem uit en versierden de muren met goden en godinnen. Toen de Nubiërs de macht overnamen, vonden de kroningen van hun farao’s op deze heilige berg plaats, en ze bouwden er piramides naast.
Verder noordwaarts ligt aan de Nijl nog een heilige berg, in de geboorteplaats van Ali Osman Mohamed Salih, een 72-jarige professor in archeologie en Nubische studies aan de universiteit van Karthoem. Zijn ouders leerden hem dat God in de berg huist en aangezien mensen van God afstammen, zijn ze uit deze berg ontstaan. Deze gedachtegang verbindt het heden met het verleden en mensen met een plaats. ‘Je bent zo oud als de berg, wordt ermee bedoeld,’ zegt Salih, ‘en niemand kan je uit dit land verdrijven.’ Maar dat is precies wat dreigt te gebeuren met de bouw van de drie nieuwe waterkrachtcentrales die de Soedanese regering langs de Nijl heeft gepland. Mensen zullen van hun geboortegrond worden verdreven, vreest Salih, en talloze Nubische schatten zullen onder water komen te staan. Volgens een schatting van Soedans Nationale Genootschap voor Oudheden en Musea zal het stuwmeer dat vlak bij de plaats Kajbar door de geplande dam zal ontstaan meer dan 500 archeologische sites onder water zetten, waaronder 1600 rotsgravures en -schilderingen, waarvan de oudste uit het neolitische tijdperk stammen en de jongste uit de middeleeuwen. Soedanese activisten schatten dat honderdduizenden mensen door de aanleg van de centrales uit hun woonplaatsen zullen worden verdreven.
Salih heeft al eerder tegen stuwdammen in de Nijl geprotesteerd. In 1967 werd hij in Caïro gearresteerd voor zijn openlijke verzet tegen de Hoge Aswandam vlak bij de Soedanese grens. Het hierdoor gevormde reservoir met een lengte van bijna vijfhonderd kilometer heeft honderden archeologische sites onder water gezet, hoewel de mooiste tempelcomplexen, zoals Aboe Simbel, werden verplaatst. Ook moesten meer dan honderdduizend mensen, onder wie veel Nubiërs, verhuizen. De regeringen van landen langs de Nijl rechtvaardigen de stuwdammen door te wijzen op de toenemende vraag naar elektriciteit. Op dit moment heeft twee derde van de Soedanese bevolking geen elektriciteit. Helaas leert de ervaring dat de verdrevenen meestal niet degenen zijn die van de elektriciteit en de opgeleverde winst profiteren. Maar er is weinig ruimte voor onderhandelingen. De Soedanese president Omar al-Bashir, volgens het Internationaal Strafhof een oorlogsmisdadiger, regeert met ijzeren vuist. Sinds 2006 hebben zijn veiligheidstroepen meer dan honderdzeventig demonstranten neergeschoten en talloze tegenstanders, ook van andere politiek geladen onderwerpen, opgesloten en gemarteld. Internationale archeologen die in het land willen blijven werken, durven de geplande bouw van de waterkrachtcentrales niet hardop te bekritiseren. En de meeste archeologen van eigen bodem houden wijselijk hun mond om niet achter de tralies te belanden.
Oprukkend zand
Andere archeologische sites, zoals Djebel Barkal en Tombos, worden bedreigd door de bevolkingsaanwas. En dan is er nog de verwoestende kracht van de natuur. Zo worden de rijkelijk versierde muren van de 43 Koesjitische piramides en de bijbehorende grafkapellen van Meroë, werelderfgoed volgens Unesco, sinds de jaren tachtig steeds ernstiger aangetast door zandstormen. Met financiering uit Qatar hebben archeologen de dodenstad geprobeerd vrij te maken van het steeds verder oprukkende zand. Maar een verslag uit 2016 stelt dat er bijna niet tegenop te graven is. ‘Als archeoloog sta je altijd onder druk,’ zegt Geoff Emberling, verbonden aan de Universiteit van Michigan. ‘Vanwege het tijdsgebrek en het eeuwige geldgebrek. De situatie is altijd nijpend.’ Voor Emberling zich aan Nubië wijdde, was het oude Mesopotamië in Syrië zijn onderzoeksveld. ‘Ik had nooit voorzien dat IS de oude tempels in Palmyra zou verwoesten en een Syrische archeoloog zou executeren.’ Het onthoofde lichaam van de bejaarde archeoloog Khaled al-Asaad werd ter afschrikking aan een zuil in de ruïnestad gehangen. ‘Syrië heeft me geleerd dat niets vanzelfsprekend is in het leven,’ zegt Emberling. ‘Alles kan zomaar omslaan in het tegendeel.’
Spencer, de archeoloog van het British Museum die piramides en nederzettingen in Amara West uitgraaft, weet wat hem boven het hoofd hangt. Zijn werk is een gevecht tegen het zand. Als een zware zandstorm over de site raast worden alle opgravingen in één klap tenietgedaan. En als er verderop een dam in de Nijl wordt gebouwd, loopt Amara West volledig onder. Staand naast een labyrint van pas uitgegraven muren, vlak onder het zandoppervlak, vouwt Spencer een kaart open met meetvelden, de blauwdruk voor zijn opgravingen. Hij wijst een punt aan dat buiten de grijze lijnen van de nederzettingen ligt en wijst daarna naar de uitgestrekte zandheuvels in de verte. ‘Het lage magnetische signaal van deze landsstrook geeft aan dat hier waarschijnlijk ooit een rivier heeft gestroomd,’ legt Spencer uit, die heeft aangetoond dat de regio er 3300 jaar geleden heel anders uitzag. Door middel van optisch gestimuleerde luminescentiedatering (OSL) – een techniek die wordt gebruikt om te bepalen wanneer een zandkorrel voor het laatst is blootgesteld aan licht – heeft zijn team de fluviale kleiafzetting die onder het kwarts ligt gedateerd. Daaruit blijkt dat Amara West een eiland in de Nijl was toen de Egyptenaren en de Nubiërs het land bevolkten. De rivierafsplitsing is rond 1000 v.Chr. opgedroogd, waardoor het eiland met het vasteland werd verbonden.
Spencers collega, bioarcheoloog Michaela Binder, verbonden aan het Oostenrijkse Archeologische Instituut in Wenen, heeft ontdekt dat lichamen die hier begraven liggen jong zijn gestorven. ‘Mensen werden zelden ouder dan dertig,’ zegt Binder. Hun botten vertonen in veel gevallen putjes, een teken van ondervoeding. Veroorzaakt door mislukte oogsten, vermoedt Binder. Ze vond in ribben ook aanwijzingen van chronische longziektes door de met zand en stof vervuilde lucht. Het onderzoek zou erop kunnen wijzen dat de stad niet zozeer door oorlogen of slecht bestuur ten onder is gegaan, zoals eerdere hypothesen luidden, maar dat de bewoners door klimaatverandering zijn verdreven.
Nog altijd is Amara West door zandstormen onbewoonbaar. Spencers team verblijft op een nabijgelegen eiland in de Nijl. In de vroege ochtenduren, als het nog koud is, varen Spencer en zijn team onder de heldere sterrenhemel naar de opgraving. Ze beginnen zo vroeg omdat de wind rond het middaguur aanzwelt en zandwolken en kleine vliegjes aanvoert. Het team brengt hun vondsten niet alleen in kaart door middel van notities, tekeningen, video’s en modellen, ze laten ook vliegers op met digitale camera’s die iedere twee secondes foto’s nemen. Deze foto’s worden met behulp van een fotogrammetrische techniek gelinkt aan duizenden vanaf de grond genomen foto’s om een 3D-model te creëren. Bij terugkeer in Londen worden deze modellen geïmplementeerd in dezelfde software die voor het ontwikkelen van ‘first person shooter’-videogames wordt gebruikt.
Om tot een compleet beeld te komen, hebben archeologen tijd en geld nodig om de uitgestrekte, droge landvlaktes te ontsluiten. En dat is precies wat ontbreekt
Spencer laat me op zijn laptop de resultaten zien. Al scrollend navigeert hij door een buitenwijk die we eerder op de dag hebben bezocht. De gangen waar Spencer virtueel doorheen loopt zijn zo smal dat hij met zijn schouders langs de muren schampt. Hij betreedt een krappe ruimte met de buste van een man met een zwarte pruik en een rood geverfd gezicht. Het is een getrouwe afbeelding van Spencers vondst. Spencer verlaat de virtuele ruimte en scrolt dwars door de vloer om de oudere huizen te laten zien die het team onder de bovengelegen nederzetting, Egyptische stijl, heeft blootgelegd. Hij drukt op een toets en de viewer schiet omhoog, de lucht in. In vogelperspectief zien we de tamarisken en acaciabomen die hier destijds hebben gestaan, zoals microscoopanalyses van houtskool naast de stoffige oevers van de Nijl hebben uitgewezen. De interactieve graphics zijn te vinden op de website van het British Museum zodat mensen de archeologische site op hun gemak kunnen bekijken zonder een reis naar Soedan te hoeven maken. Digitale reconstructies van graftombes en piramides op andere plekken in Nubië zijn ook steeds vaker online te vinden, en veel archeologen die in Soedan werken schrijven blogs over hun ontdekkingen. Hun wetenschappelijke publicaties volgen later.
Ook is een verschuiving zichtbaar in de interpretatie van antiquiteiten, nu de projecten geleid worden door Soedanese archeologen die de vondsten door een Afrikaanse bril, en niet door de gebruikelijke Europese bril, bekijken. In de nabije toekomst zullen geschiedenisdocenten hun middelbareschoolleerlingen wellicht inspireren met verhalen over het oude Nubië en de Nubische schatten net zo bewieroken als de Egyptische, de Griekse en de Romeinse. Misschien zal de volgende generatie studenten Afrika bezuiden de Sahara niet zien als een negatieve ruimte zonder geschiedenis, maar als de bakermat van de mensheid, waar de eerste steden herrezen, met een rijke cultuur en onder centraal gezag.
Maar om tot een compleet beeld te komen, hebben archeologen tijd en geld nodig om de uitgestrekte, droge landvlaktes te ontsluiten. En dat is precies wat ontbreekt. ‘Archeologie is altijd een race tegen de klok,’ zegt Francigny. Alleen is de teloorgang van de schatten van Nubië extra dramatisch omdat ze nieuwe hoofdstukken aan de geschiedenis kunnen toevoegen. ‘Alle vondsten zijn van onschatbare waarde omdat we hiervoor niets wisten.’
Undark is een Amerikaans onlinetijdschrift over het snijvlak van wetenschap en samenleving, ‘de plek waar wetenschap zich doet gelden in de politiek, in de economie, voelbaar en wezenlijk wordt in ons leven van alledag’. Het magazine wordt gefinancierd door de onafhankelijke Knight Foundation. Artikelen uit Undark worden met regelmaat overgenomen door tijdschriften als The Atlantic,Mother Jones,Scientific American en Newsweek.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
