De prominente Turkse journalisten Can Dündar en Hayko Bagdat richtten eind januari in Berlijn het platform Özgürüz op, waar vrije journalistiek wordt bedreven. Een van hun eerste stukken was deze column van Bagdat.
Ik groet je, mijn dierbare broer, ik bid hier elke ochtend tot Jezus Christus om welzijn, gerechtigheid en vrede voor alle mensen in mijn land. Natuurlijk neem ik jou heel speciaal in mijn gebeden op. Tenslotte zijn we al 27 jaar lang vrienden.
Naar ik heb gehoord heeft men onlangs bij jou naar mij geïnformeerd. Nu wil ik je graag tot in detail over mijn leven hier in Duitsland vertellen, zodat je in zo’n situatie niet in verlegenheid raakt.
Eerst het allerbelangrijkste: mijn vrouw en kinderen zijn hier. Je weet dat de vrouw van Can in Turkije gegijzeld wordt gehouden en het land niet uit mag. Zoiets deden zelfs de farao’s niet, maar daar laat ik het liever bij. Wie weet openen ze de brief. Niet dat jij ook nog problemen krijgt. Die kerels daar lopen rood aan en kunnen het je heel lastig maken.
Toen mijn gezin hier aankwam, ben ik eerst een woning gaan zoeken. Alles begon heel gemakkelijk, echt waar. Tenslotte leven we hier midden in de grote Duitse beschaving, dat wil wel wat zeggen toch? Ze breken zich hier al honderd jaar het hoofd om het de mensen gemakkelijker te maken. Ze zoeken naar mogelijkheden om de problemen te decimeren. Van die problemen ben ik niet zo zeker, maar de wereldbevolking hebben ze indertijd behoorlijk gedecimeerd.
Maar nu zijn ze niet meer zo, naar ik hoor. Op school vertellen ze zelfs dat racisme een verschrikkelijke ziekte is. Onlangs was onze Garo [Paylan, een Turks politicus van Armeense afkomst] in Berlijn en omdat hij parlementslid is, bracht hij ook een bezoek aan de Bondsdag. Nou, toevallig is hij er precies op het moment dat in de plenaire vergadering de in de Holocaust vermoorde joden herdacht worden. In tranen applaudisseert de voltallige volksvertegenwoordiging voor een oude jodin die de Holocaust heeft overleefd. Garo heeft in ons Turkse parlement wat woordjes over de volkenmoord op de Armeniërs gemompeld en is toen in de kraag gevat en de zaal uit gesmeten. Het heeft hem werkelijk aangegrepen. Overigens laat hij je heel hartelijk groeten.
Hoe dan ook, ik wilde je over de woning vertellen.
Als ik een keer een geschikte woning vind, ben ik voor de bezichtiging ervan zo opgewonden, alsof ik een familie moet gaan vragen om de hand van hun dochter
Om een woning te kunnen huren, moet je een verblijfsvergunning hebben, werd mij verteld. Onze Can kreeg die binnen vier dagen. Mooi, dacht ik, dan duurt het bij mij hooguit vijf dagen. Drie zou te weinig zijn, misschien ervaart Can dat als een belediging. Jij en ik weten immers dat hij beroemd is.
Dus ben ik naar het bureau gegaan en heb de ambtenaar mijn verzoek kenbaar gemaakt. ‘Voor een verblijfsvergunning moet u kunnen aantonen over een vaste woonplek te beschikken,’ zei ze. Ik heb haar onmiddellijk van repliek gediend. ‘Maar mij is verteld dat ik eerst een verblijfsvergunning moet hebben om een vaste woonplek te krijgen,’ zei ik met mijn zeven woordjes Engels.
Dat is nu 27 dagen geleden. Ik geloof dat het de laatste logische zin was die mij in deze warboel is gelukt. In de mallemolen van ‘eerst woonplek, dan verblijfsvergunning’ en ‘eerst verblijfsvergunning, dan woonplek’ ben ik geen stap verder gekomen.
En dat is nog niet alles: zelfs als ik een keer een geschikte woning vind, ben ik voor de bezichtiging ervan zo opgewonden, alsof ik een familie moet gaan vragen om de hand van hun dochter. Woningen kunnen eenmaal per week bezichtigd worden en dan maar voor een of twee uur. En voor alle gegadigden tegelijk. Dan bevolken dertig mensen de woning en praten over de inrichting van de badkamer. Iedereen doet een beetje geheimzinnig. Je mag bijvoorbeeld niet laten zien dat je de woning prima vindt. Tegenover de andere gegadigden moet je je op de vlakte houden.
Ik zei tegen onze zoon: ‘Aras, deze kamer is fantastisch. Die krijg jij.’ Hardop, en ik deed zelfs een high five met hem. Sindsdien praat mijn vrouw niet meer met mij. Het is mijn schuld dat die prachtige woning aan onze neus voorbij is gegaan, denkt ze.
Om als Turk hier een woning te krijgen is toch al niet eenvoudig, zeggen de mensen.
Merkel
Thuis Armeniër, hier Turk… weet je, het zit me langzamerhand tot hier. In deze grote wijde wereld valt voor mij nog geen twee vierkante meter grond te vinden waar ik een normaal, doodgewoon mens kan zijn.
Oké, laat verder maar, ik heb je immers nog niet verteld hoe het met de woning afliep.
Om een woning te mogen huren, moet je bankafschriften van de laatste drie maanden overleggen. En daar is ook een speciale naam voor – hoe het heet, geen idee. Alleen krijg ik te horen dat om een rekening bij een Duitse bank te openen, ik eerst een verblijfsvergunning moet hebben. En voor een verblijfsvergunning heb je een woonplek nodig, zoals je vast nog wel weet. En voor de woonplek een rekeningnummer, enzovoort.
Zo wordt het nooit wat, zei ik uiteindelijk tegen mezelf, ik moet relaties inschakelen. Tenslotte ben ik niet de eerste de beste, ik verdien wat meer prioriteit.
Geweldig toeval: juist dezer dagen zou onze Can worden voorgesteld aan bondskanselier Merkel. Bij het jubileum van een krant, meen ik, zoiets. Merkel zou daar zijn en Can ook, en ze zouden met elkaar praten.
Hoewel ik Can alles uit-en-te-na heb verteld, hield hij tegenover Merkel zijn mond. ‘Mevrouw de bondskanselier, uw systeem is verkeerd, zelfs een intelligent man als Hayko lukt het al een maand lang niet om een woning te huren en zich hier te vestigen. Het is treurig dat hij met zijn hele hebben en houden ergens tijdelijk opeengepropt moet wonen. Staat u me toe dat ik u het systeem in Turkije uitleg, zodat u het ook hier in kunt voeren? En kan Hayko niet even bij u langskomen? Wellicht kunt u in deze woningkwestie iets betekenen.’ Dat zei hij allemaal niet.
Ze hebben gesproken over de reis naar Turkije die de bondskanselier binnenkort gaat maken en over haar ontmoeting met Erdogan, en dat soort dingen. Alsof dat iets nieuws is. Bij alle verkiezingen komt Merkel immers bij ons langs en geeft ze steun aan Erdogan.
Mijn probleem is in de hele reutemeteut al weer ondergegaan.
Overigens lieg ik als ik zou beweren dat ik me niet nogal ergerde aan het feit dat Merkel zich vlak voor haar bezoek aan Turkije liet fotograferen met journalisten die Erdogan haat. Als ze zulke figuren wil stangen, kan zij zeker toch wel iets eigens doen. Ze is tenslotte bondskanselier.
De brief is lang geworden. Ik schrijf je volgende week weer, broer.
Ach, voor ik het vergeet: filmregisseur Mustafa Altioklar is hier ook. We zijn meteen goede vrienden geworden. Supervent. Hij is, zoals je weet, dan wel kemalist, maar geloof me: een fantastische kerel. Volgende week kan ik ook over hem vertellen. We hebben hier een internetkrant opgericht. Ook daarover zal ik vertellen.
Hartelijke groeten aan moeder en vader. Hartelijke groeten aan je broers. Geef de kleine een kus van mij.
PS: In al die hectiek ben ik er nog niet in geslaagd een kussen te kopen. Ik weet niet waar zoiets te krijgen is. En ik heb geen idee welke formaliteiten je daarvoor moet vervullen. Al een maand zonder kussen; ik heb een ontzettend stijve nek, zonder dollen. Informeer alsjeblieft eens of het moeilijk is om mij van daaruit een kussen te sturen…
Özgürüz (’Wij zijn vrij’) is een Turks-Duitse website, gevestigd in Berlijn, die zich met van de Turkse regering onafhankelijke berichtgeving vooral richt op de vier miljoen Turken in Duitsland. De leiding berust bij twee Turkse journalisten die hun land zijn ontvlucht: de Turks-Armeense Hayko Bagdat en Can Dündar, voormalig hoofdredacteur van de Turkse oppositiekrant Cumhuriyet.
Özgürüz wordt ondersteund door het Duitse journalistieke onderzoekscollectief Correctiv. De site is sinds eind januari van dit jaar ‘in de lucht’.
Dündar werd in november 2015 in Turkije gearresteerd op beschuldiging van het lidmaatschap van een terreurorganisatie en ‘het lekken van staatsgeheime informatie’. Zijn krant had bericht over Turkse wapenleveranties aan islamistische strijdgroepen in Syrië. In afwachting van zijn proces werd hij op vrije voeten gesteld.
In juni 2016 mislukte een aanslag op zijn leven toen hij op weg was naar de slotdag van het proces dat tegen hem was aangespannen. Dündar nam onmiddellijk de wijk naar Duitsland en verblijft daar sindsdien, tot groot ongenoegen van de regering-Erdogan.
Eind januari van dit jaar riep het ministerie van Buitenlandse Zaken in Ankara de Duitse chargé d’affaires op het matje. Deze kreeg de boodschap dat Turkije de uitnodiging van Dünbar door het Duitse ministerie van Justitie voor een officiële receptie in Berlijn als ‘een provocatie’ opvatte, zeker aan de vooravond van het bezoek van bondskanselier Angela Merkel aan Turkije. Inmiddels waren eind oktober 2016 nog eens zestien journalisten van Cumhuriyet gearresteerd en is de krant zelf onder regeringscensuur gesteld.
Op 23 januari ontving de Duitse bondskanselier in Berlijn vertegenwoordigers van carnavalsverenigingen uit alle delen van Duitsland. Op de foto wordt ze geflankeerd door Sanra I van een carnavalsclub in Hamburg. Het carnaval in Duitsland beleeft zijn hoogtepunt over twee weken met onder meer de wereldberoemde Rosenmontag.
Nog voor de aanslag op de kerstmarkt in Berlijn, schreef het weekblad Stern al dat een herverkiezing voor Angela Merkel niet zo makkelijk zou worden als in 2013.
Angela Merkel wil nog een keer kanselier worden. Na elf jaar in functie wil ze proberen Helmut Kohl te evenaren door de zestien jaar vol te maken. ‘Alternativlos’ wordt dat graag genoemd. Wie anders zou het ook moeten doen bij de CDU? ‘Ze is te verslaan,’ klinkt het juichend uit linkse hoek – de vraag is alleen door wie. Dat besluit heeft de SPD voor zich uitgeschoven. Nog groter is de vreugde binnen de AfD. Merkel heeft ten slotte de ‘miljarden verslindende en gevaarlijke immigratiechaos veroorzaakt’. Daarvan wil de partij profiteren, maar afgewacht moet worden in welke mate dat gebeurt. Wél staat vast dat het dit keer moeilijker voor haar zal worden dan in 2013. Haar kandidatuur brengt gevaren met zich mee.
Het gevaar van slijtage
Als Merkel voor vier jaar wordt herkozen, dan zou ze na afloop van die termijn Kohl hebben geëvenaard. Zestien jaar is een lange tijd. Ook Kohl heeft dat uiteindelijk moeten inzien. Aan zijn laatste ambtsperiode hebben veel mensen bepaald geen goede herinnering. Vooral zijn stem voor de invoering van de euro, bewust tegen een meerderheid van het volk, werd hem zwaar aangerekend. Ook Merkel zou zich met een nieuwe ambtstermijn blootstellen aan het gevaar van de slijtage.
Het gevaar van de grote druk
Na de verkiezingsoverwinning van Trump en voor het dreigende succes van Le Pen in Frankrijk wordt er veel van Merkel verwacht. The New York Times bevordert haar zelfs tot de ‘laatste verdedigster van het liberale Westen’. Daarbij komt nog de mammoetklus van de integratie van circa één miljoen vluchtelingen, voor wier komst naar Duitsland niemand zich zo hard maakt als zij. Die grote druk ligt zwaar op haar schouders.
Met de verkiezingen van 2017 stelt Merkel zich bloot aan een risico dat ze misschien helemaal niet meer kent. Ze zou kunnen verliezen
Het gevaar van rechts
Van oudsher stemt de conservatieve Duitse kiezer op de CDU, maar met het sterker worden van de AfD krijgt een partij rechts van CDU/CSU vaste voet in het politieke landschap. AfD-leidster Frauke Petry heeft al over Merkels kandidatuur gezegd: ‘Hiermee stelt de politica die de miljarden verslindende en gevaarlijke immigratiechaos heeft veroorzaakt en onder wier leiding de energieomslag op een mislukking is uitgelopen zich opnieuw verkiesbaar.’ Samen met de mogelijke SPD-kandidaat Martin Schulz belichaamt dit ‘droomduo van de grote coalitie’ volgens Petry de neergang van Duitsland. De successen van rechtse partijen en politici in Europa en de VS en de goede resultaten van de AfD bij de ene na de andere deelstaatverkiezing maken duidelijk dat Merkel in de verkiezingsstrijd ook zal moeten afrekenen met de AfD – en zij is het geliefdste doelwit van die partij.
Het gevaar van het verlies
Jarenlang heeft Merkel gewoon kunnen doen wat ze wilde – haar populariteit onder de bevolking bleef ongelooflijk hoog. Maar door haar omstreden besluiten in de vluchtelingencrisis heeft haar reputatie een behoorlijke deuk opgelopen. En niet alleen bij de kiezers. Ook in haar eigen kamp werd flink tegengas gegeven – om nog maar te zwijgen van zusterpartij CSU. Met de verkiezingen van 2017 stelt Merkel zich bloot aan een risico dat ze misschien helemaal niet meer kent. Ze zou kunnen verliezen. (…)
Het gevaar van de open verkiezingsstrijd
Wie de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 ook maar met een half oog heeft gevolgd, zal zich vaak hebben verbaasd. Nu hoeft niet elke trend de grote plas over te waaien, maar met het oog op de AfD is het heel wel denkbaar dat ook de Duitse verkiezingsstrijd van 2017 met het mes tussen de tanden zal worden gevoerd, waarbij feiten van ondergeschikt belang zijn. Of Merkel met holle frasen als ‘een nieuwe samenleving’ of ‘samen succesvol’ (verkiezingsslogans van 2009 en 2013) tegen de gouden bergen van de AfD op kan, is op zijn minst twijfelachtig.
Auteur: Finn Rütten
CONTEXT: Falende veiligheidsdiensten
De Duitse pers is niet mals voor de autoriteiten die terrorist Anis Amri lieten lopen.
Op 19 december sloeg de verschrikking ook in Duitsland toe. Een vrachtwagen denderde dwars door een kerstmarkt in het centrum van Berlijn. De balans: twaalf doden en tientallen gewonden. Enkele dagen voor de eindejaarsfeesten werd de ontzetting al snel gevolgd door een polemiek over het werk van de veiligheidsdiensten. Hoe kon het dat een man die bekend was bij de Duitse inlichtingendiensten een dergelijke aanval had kunnen uitvoeren?
‘De autoriteiten wisten vrijwel alles over Anis Amri, schrijft de Süddeutsche Zeitung: ‘met welke buitengewoon slecht bekendstaande sympathisanten van IS hij had gesproken (…) welke telefoon hij had gebruikt (…) ze kenden alle schuilnamen van de Tunesiër, ze wisten hoeveel en welke moskeeën hij had bezocht (vijftien)’. En toch achtten de veiligheidsdiensten het niet opportuun tot handelen over te gaan, betreurt de krant.
Het falen binnen de veiligheidsorganisatie in de Bondsrepubliek moet ‘zo snel en zo grondig mogelijk worden onderzocht’, schrijft de Frankfurter Allgemeine Zeitung, ‘en dat kan het beste gebeuren door een onafhankelijke onderzoekscommissie’. Tegenover de stemmen die opgaan voor een versterking van de veiligheidsstructuur stelt het weekblad Der Spiegel dat Duitsland ‘een open samenleving’ moet blijven, maar wel ‘met uitkijktorens op de juiste plekken’.
Het grootste actualiteitenblad van Duitsland, bekend om de rijk geïllustreerde reportages. Is sinds de publicatie van de vervalste dagboeken van Hitler een beetje verbleekt.
Iedereen is vervangbaar, maar niet op elk moment. Volgens _Die Zeit_-journalist Bernd Ulrich is het van groot belang dat Merkel nog even de macht behoudt: voor de democratie, voor de politiek, voor de partij en voor zichzelf.
Het is zo klaar als een klontje. Angela Merkel heeft zich maandag door een slim gebaar van deemoed speelruimte verschaft, dus ze zal zich weer kandidaat stellen. Machtsbehoud, dat is de kern van de politiek en helemaal van haar, de machtspolitica bij uitstek. Dat wordt tenminste algemeen aangenomen. Maar zo eenvoudig is het raadsel Merkel niet op te lossen.
Vrijwel op de kop af drie jaar geleden sprak ze in een televisiedebat de beroemde zin ‘Sie kennen mich’. Dat klopte niet. Terugblikkend is aannemelijk dat zelfs de kanselier drie jaar geleden niet eens precies wist wie ze die drie jaar zou zijn. Laat staan het grote publiek, dat altijd al problemen had met dat vreemde wezen uit het mentaal zo verre Oosten. Grif nam men genoegen met clichés. Enkele onderstromen uit haar levensverhaal bleven daar mogelijk achter verborgen.
En zo ontstond in de loop der jaren het verwrongen beeld van de kille, onevenwichtige, maar wel vanuit het einddoel terugredenerende, superverstandige machtspolitica Merkel. Nog altijd wordt er zo tegen haar aangekeken, en dus wordt er simpelweg verondersteld dat ze zich weer kandidaat zal stellen, voor de vierde keer, verliefd op macht, berekenend, in hogere sferen. Maar of dat zo is…
Leven
In tegenstelling tot bijvoorbeeld Helmut Kohl, die zich graag in de mantel der geschiedenis hulde, behoort Angela Merkel tot het type postheroïsche politici. Ze verheerlijkt zichzelf niet zozeer, maar is ook niet bereid om zich helemaal op te offeren. Leven speelt ook een rol bij haar. Niet zoals bij de vicekanselier, die zich afmat met maandag de SPD, dinsdag het ministerie en woensdag zijn dochtertje Marie. Bij Merkel zijn het meer de lange golven. Eigenlijk heeft ze tot nog toe twee halve levens geleid: ingetogen in de DDR, en in de hoogste versnelling als toppolitica in het herenigde Duitsland. Met normaal en onvrij is Angela Merkel bekend, met vrij en abnormaal ook. Alleen een tamelijk goed, normaal leven in vrijheid heeft ze tot op heden niet kunnen leiden. Kunnen we er echt van uitgaan dat ze dat niet graag zou willen?
En wel dringend. Tenslotte is ze ook nog de inmiddels langst regerende bondskanselier. Als je er tenminste rekening mee houdt dat het tempo van de politiek sinds Adenauer verviervoudigd en sinds Kohl nog eens verdubbeld is. Aannemelijk is dat dat de krachten soms enigszins te boven gaat.
Angela Merkel zou dus alle reden hebben om te zeggen: ik wil hier weg.
(Zoals overigens in deze tijden van openlijke haat en escalerende crises algemeen moet worden aangenomen dat bij vooraanstaande Duitse politici het streven naar macht minder sterk is dan de neiging om die te ontvluchten.)
Een miljoen overwegend islamitische Arabieren het land binnenlaten, betekent je verantwoordelijk voelen voor die mensen en voor de landen waar ze vandaan komen
Nu heeft Angela Merkel de pech dat ze als postheroïsche politica in een heroïsche tijd is beland. Duitsland, Europa, het hele Westen bevindt zich in de zwaarste crisis sinds 1945. Kan ze dan vertrekken? Eigenlijk niet. Maar als eerst de grootste crises bezworen moeten zijn voordat ze mag terugtreden, dan zou ze als bondskanselier honderd jaar moeten worden. Niemand gelooft tenslotte nog dat deze crises überhaupt crises zijn. Het gaat eerder om de nieuwe normaliteit.
Evengoed zijn er vier goede redenen waarom Angela Merkel zich weer kandidaat moet stellen: democratische hygiëne, de eenheid in die Union [CDU/CSU], de internationale situatie in de komende twaalf maanden, en toch ook weer zijzelf.
1. Voor de democratie
In de merkeleske politiek heeft altijd een fundamentele contradictie gezeten: die tussen haar eigen behoedzaamheid, die ze zich in een goed betaalde bliksemopleiding tot toppolitica eigen heeft gemaakt, en, daartegenover, haar fundamentele overtuiging dat de (West-)Duitsers een beetje verwend zijn en zo nu en dan behoorlijk aangespoord en opgejut moeten worden. Eén keer heeft ze die tegenstrijdigheid deels weggenomen door alle voorzichtigheid te laten varen. Dat was in 2005, toen ze de neoliberale politiek van bondskanselier Schröder nog eens wilde overtroeven – en daarvoor bij de verkiezingen zwaar werd afgestraft.
Tijdens haar kanselierschap heeft Merkel die fundamentele contradictie op een andere manier weggenomen. Haar programmatische politiek bleef vaag omlijnd en voorzichtig, maar ze maakte telkens weer kordaat gebruik van buitenlandse crises om haar beleid radicaal te wijzigen. Zo ging het bij de dienstplicht, bij de energieomslag en bij het Ruslandbeleid. Merkel, die verondersteld werd vanuit het einddoel terug te redeneren, werd een meester in de wording. Keer op keer nam ze risico’s, voor zichzelf en voor de Duitsers, zonder te weten waar ze zou uitkomen. Lichtelijk overdrijvend zou je over Merkels kanselierschap kunnen zeggen: crises beheerst ze, geen crises niet.
Deze gang van zaken heeft een nadeel: de kiezers kunnen alleen maar stemmen over de waterige programmasoep, het onbelangrijke, en niet over het fundamentele. In de vluchtelingenkwestie is er uiteindelijk een draai gemaakt. Voor de laatste Bondsdagverkiezingen, en zelfs nog in het regeerakkoord, werd er gedaan alsof vluchtelingen geen groot probleem waren, alsof Duitsland tot op zekere hoogte door Dublin voor de wereldgeschiedenis werd beschermd. Op 4 september 2015 nam de kanselier echter een besluit van heel andere aard, met een draagwijdte die niet onderdoet voor de Westbindung, de Ostpolitik en de Duitse eenwording.
Een miljoen overwegend islamitische Arabieren het land binnenlaten, betekent je verantwoordelijk voelen voor die mensen en voor de landen waar ze vandaan komen. De verantwoording op je nemen, niet voor een paar maanden, maar voor tientallen jaren. Bovendien betekent het een nog altijd positieve houding tegenover de globalisering, nu die niet meer eenzijdig in het voordeel van het Westen uitpakt en als het ware huiswaarts keert met vluchtelingen, economische concurrentie en terreur. Juist wie dit besluit ten diepste steunt, moet toch toegeven dat het dringend een democratische legitimatie behoeft, ook al is dat dan een legitimatie achteraf.
Willy Brandt maakte na zijn Ostverträge de weg vrij voor nieuwe verkiezingen, Helmut Kohl deed dat na de Duitse eenwording en Gerhard Schröder na zijn ‘Agenda 2010’ – en nu is het de beurt van Angela Merkel. Anders zal het democratische deficit van haar vluchtelingenbeleid lange tijd voeding geven aan agressie – tegen haar, maar met name tegen de vluchtelingen, die dat toch echt niet hebben verdiend.
2. Voor de partij
Horst Seehofer [leider van de CSU en premier van de deelstaat Beieren] en Angela Merkel zorgen voor verdeeldheid in die Union, zo wordt gezegd. Dat getuigt van een beperkte kijk op de zaken. Het tegendeel is namelijk waar. In alle belangrijke westerse landen zijn de conservatieve partijen ten diepste verdeeld (de linkse en sociaal-democratische ook, maar om andere redenen en met andere consequenties). In de VS is de Republikeinse Partij van Donald Trump gewoonweg verscheurd, in Groot-Brittannië draaien de Tories nog altijd besluiteloos en richtingloos om de Brexit heen, in Frankrijk staat Nicolas Sarkozy inmiddels dichter bij de rechts-populistische Marine Le Pen dan zijn partijgenoot Alain Juppé. Daarmee vergeleken zijn CDU en CSU, Merkel en Seehofer, haast twee handen op één buik.
Het zeer explosieve conflict binnen alle conservatief-liberale partijen over afsluiten of openstellen, over vernieuwing van de globalisering of het opgeven ervan, wordt in Duitsland van zijn scherpe kanten ontdaan doordat die tussen de nog altijd machtigste vrouw van Europa en een, vooruit, belangrijke regionale politicus wordt gevoerd. Merkel is de deksel op de hete pan. Zonder haar hernieuwde kandidaatstelling zou het conflict volledig tot uitbarsting komen en zou een scheuring in die Union waarschijnlijk zijn.
De droom van enkele CSU’ers dat Wolfgang Schäuble de plaats van Merkel zou kunnen innemen, heeft haast iets aandoenlijks. De minister van Financiën heeft immers nog duidelijker dan de kanselier zelf de kant van de globalisering, de liberalen en het humanitaire realisme gekozen. Onlangs nog riep Schäuble de televisiekijkers toe: ‘De wereld is aan het veranderen. Er zullen nog veel meer immigranten komen!’
Merkel is misschien niet de komende vijf jaar nodig, maar zeker wel de komende twaalf maanden
3. Voor het Westen
Volgens de huidige publieke opinie in Duitsland zou de kanselier niet zo veel op het internationale toneel moeten acteren, maar zich meer moeten bezighouden met binnenlandse aangelegenheden. Alsof de situatie in Turkije, de Griekse vluchtelingenkampen, Syrië en Libië geen rechtstreekse weerslag op Duitsland heeft, alsof de verkiezingen in de VS, de afwikkeling van de Brexit, het Italiaanse referendum over de grondwet en de verkiezingsstrijd in Frankrijk niet als een vos in een kippenhok de zogenaamd binnenlandse politiek van Duitsland zouden binnensluipen.
De vraag is niet of ze minder internationale politiek zou moeten bedrijven, maar wat er van het Westen terechtkomt als Angela Merkel zichzelf over een paar weken vleugellam maakt door af te zien van haar vierde kandidatuur voor het kanselierschap. Iedereen is natuurlijk vervangbaar, maar niet op elk moment.
Als begin december in Oostenrijk een rechts-populist tot president wordt gekozen, dan zal dat land politiek gezien in verwarring zijn. In elk geval is het dan vooralsnog handelings-onbekwaam. Ach nou ja, Oostenrijk, zou je kunnen zeggen, maar ook in Frankrijk zal de beginnende verkiezingsstrijd regeren onmogelijk maken. En mocht Marine Le Pen in mei daadwerkelijk worden gekozen, dan klapt misschien de EU wel. En dan ten slotte nog de VS: als Donald Trump op 8 november wint, dan leven wij allemaal in een andere, slechtere wereld.
Maar ook in het betere geval dat de alom impopulaire Hillary Clinton president wordt, zal zij heel lang nodig hebben om vaste voet te krijgen. En het is de vraag of Donald Trump zich koest houdt als hij heeft verloren. Nu lijkt het waarschijnlijker dat hij een op zijn minst verbale burgeroorlog begint.
Kortom, het Westen beweegt zich een tijdlang langs de zelfkant van zijn volledige, collectieve handelings- onbekwaamheid. Laten we het zo zeggen: een mooier moment voor de kanselier om zichzelf van de macht te beroven zouden zelfs Vladimir Poetin en Viktor Orbán niet kunnen bedenken. Merkel is misschien niet de komende vijf jaar nodig, maar zeker wel de komende twaalf maanden.
4. Voor zichzelf
Doorgaan, plicht, historie, verantwoording, last, discipline. Dergelijke begrippen op elkaar stapelen is voor postheroïsche politici uiteindelijk geen solide motivatie. Blijft dus de vraag of Angela Merkel nog iets ziet in een hernieuwde kandidatuur. In de taal van moderne voetbaltrainers: is ze nog nieuwsgierig naar zichzelf? Afgelopen maandag heeft de kanselier iets heel interessants gezegd: ‘We moeten onszelf nu dus als het ware overtreffen. Ook ik.’
Inderdaad. Persoonlijk geldt voor Angela Merkel de regel van drie: normaal in onvrijheid, abnormaal in vrijheid en nog iets wat ontbreekt. Op politiek gebied geldt: ordentelijk regeren zonder grote ambities, geschiedenis maken zonder mandaat en motivering, en ook nog iets wat ontbreekt.
De ontbrekende toon in haar muziek is de gelijkluidendheid van duiding en betekenis, van woord en daad, de omkering van haar informele verkiezingsmotto van 2009 en 2013: als Angela Merkel zich opnieuw kandidaat stelt, maakt ze met ‘asymmetrische demobilisatie’ geen kans meer; dit keer zou het asymmetrische mobilisatie moeten zijn. Jarenlang bedreef ze de metafysica slechts in de marge en filosofeerde ze hooguit op de achtergrond over haar politiek. Dit keer zou ze strijdbaar haar overtuiging, haar waarden en een programma moeten uitdragen. Zoals in 2005, maar nu beter – en voor een betere zaak.
De krant van de Duitse intelligentsia is tolerant en liberaal en biedt iedere donderdag grote politieke analyses. Bij controversiële thema’s worden verschillende meningen en auteurs tegenover elkaar gezet. Voormalig bondskanselier Helmut Schmidt levert regelmatig bijdragen.
Na de massa-aanranding in Keulen is het asieldebat in Duitsland op een kookpunt beland. In een commentaar roept Der Spiegel op het hoofd koel te houden.
Haar regering, zo zei een enigszins zelfingenomen bondskanselier in haar oudejaarstoespraak, had het het afgelopen jaar niet bij woorden gelaten. Er waren daden gevolgd om de vluchtelingen ‘onze waarden, ons rechtsbegrip, onze wetten en onze regels’ bij te brengen.
Twee uur na later lieten in Keulen een paar honderd mannen op Merkels woorden daden volgen die insloegen als een bom. Het seksuele geweld en de criminele handtastelijkheden in Keulen, Hamburg, Stuttgart en elders kun je omschrijven als het gedrag van een losgeslagen dronken bende die het op de mobieltjes en de lichamelijke integriteit van jonge vrouwen had voorzien. Maar in het hoofd van veel Duitsers passen de kwalijke daden naadloos in een sombere kijk op de toekomst van een Duitsland dat niet meer van hen is, in een vorm van gijzeling die verder reikt dan de vrouwen bij het station.
Een jaar eerder, Oudejaar 2014, zouden deze handtastelijkheden mogelijk (en helaas) alleen de lokale pers hebben gehaald, maar aan het einde van dit moeilijke jaar, dat de Duitsers scherp tegenover elkaar heeft gezet, had deze geweldsuitbarsting het effect van een nationale angstversneller.
Voor iedereen die in Merkel de FDJ-troela ziet die Duitsland laat opvreten door vreemdelingen, was Oudejaarsavond een feest van heimelijke vreugde
Voor iedereen die Merkels immigratiepolitiek steunt, betekent Oudejaarsavond 2015 het slechtst mogelijke nieuws. Zij maken terecht onderscheid tussen vluchtelingen die bij ons rust en veiligheid zoeken en criminele migranten; maar ze vrezen dat er voor zulke opvattingen steeds minder ruimte is. Voor iedereen die steeds sterker twijfelt aan Merkels ‘Wir schaffen das’ zijn de horden mannen die vrouwen hier net zo behandelen als op het Tahrirplein in Caïro vleesgeworden Pegida-propaganda.
Voor iedereen die in Merkel de FDJ-troela [Freie Deutsche Jugend, een communistische jeugdbeweging] ziet die Duitsland laat opvreten door vreemdelingen, was Oudejaarsavond een feest van heimelijke vreugde. In één nacht werden deze mensen die eerder vluchtelingenhelpsters een Syrische verkrachter in huis toewensten, voorvechters van de lichamelijke integriteit van de Duitse vrouw.
Dictatuur
De grote coalitie tegen Merkel, die zich uitstrekt van Pegida en de AfD [Alternative für Deutschland, een eurosceptische partij] via de CSU tot aan de salonhitsers van de Frankfurter Allgemeine Zeitung,Die Welt, het opinietijdschrift Cicero en nationaal-conservatieve blogs als Tichys Einblick, ziet de kanselier als een vrouw die voortdurend het Duitse recht schendt, niet meer toerekeningsvatbaar is of een dictatuur heeft gevestigd. Ongehoorzaamheid wordt dan tot plicht. De verachting en de haat die Merkel vanuit dit deel van de burgerij ten deel vallen nemen door de gebeurtenissen op Oudejaarsavond triomfantelijke proporties aan. In het vluchtelingenvraagstuk culmineert de toekomstangst van Duitsers die terugverlangen naar het Duitsland van voor de globalisering, dat weliswaar over heel de wereld goederen exporteerde maar zich afschermde van de boze buitenwereld; met het gepeupel van Oudejaarsavond toont het kwaad zich nu dreigender nabij dan ooit tevoren.
Hoe kan men in tijden waarin goederen en kapitaal onbegrensd de hele wereld over stromen, de stroom mensen reguleren die naar een plaats willen waar ze de oplossing van al hun problemen verwachten? Door een immigratiewet. Hoe kan men voorkomen dat met deze mensen gedrag gewoon wordt dat niet past in onze waardencanon? Door politie en justitie, door een staat en een samenleving die deze waardencanon verdedigen.
Vijf stappen
De veroordeling van de daders van Keulen en Hamburg kan daarom slechts een eerste stap zijn. Het wijzigen van de verblijfswetten zou het uitzetten van criminele asielzoekers eenvoudiger moeten maken.
De tweede stap: de bondsregering moet via een duidelijke reductie van vluchtelingenaantallen de angst bij de Duitsers voor overbelasting van de samenleving wegnemen.
Ten derde: de wijze waarop wij integratie organiseren, financieren en vormgeven, vormt de beste waarborg tegen criminele bendes en de import van primitief gedrag. Het vrouwbeeld van vele jonge moslimmannen verandert elke dag doordat hulpverleensters, politica’s en politieagentes hun laten zien welke rol vrouwen in onze samenleving spelen. Zij zijn bij uitstek degenen die voor integratie kunnen zorgen.
Ten vierde: het moet ons lukken om het misbruik van vluchtelingen door politiek, media en populisten in te dammen. Niet alle moslims zijn potentiële verkrachters, net zo min als alle Duitsers potentiële brandstichters zijn.
Ten vijfde: de eenstemmige verontwaardiging over het oudejaarsavondgeweld tegen vrouwen vormt een goede basis om het seksuele geweld tegen vrouwen in grote delen van onze samenleving te bestrijden. En wie als demonstrant in Dresden journalistes tegen de grond duwt, vergrijpt zich evenzeer aan onze waarden als iemand die op het centraal station van Keulen vrouwen bij de borsten pakt.
Der Spiegel
Duitsland | oplage 976.000
Duitslands grootste en invloedrijkste weekblad. Het ontstond op initiatief en met steun van de Britse bezettingsmacht. Lijkt qua stijl en lay-out op Amerikaanse nieuwsmagazines als Newsweek en Time, en staat onder meer bekend om de dikte en de academische manier van schrijven.
Was de briljante 7-1-overwinning van het Duitse voetbalelftal op de Brazilianen een afspiegeling van het Duitsland van nu? Niet helemaal misschien, maar dat onze oosterburen in een goede flow zitten, staat buiten kijf. ‘We mogen weer trots zijn op ons land, zonder die bijsmaak.’
Keuze uit het archief
Na een glorieuze voetbaloverwinning op Brazilië in 2014, schreef Der Spiegel een jubelend stuk over ‘het Duitslandgevoel’; Duitsland was weer trots op zichzelf, en met recht. Acht jaar later, als de in dit artikel tevens gevierde Merkel inmiddels is vervangen door kanselier Olaf Scholz, bevindt het land zich in een lastige spagaat tussen een van oudsher loyale houding tegenover de Russen, en de morele verplichting Oekraïne aan wapens te helpen. Toen voormalig Bondspresident Joachim Gauck een grotere betrokkenheid bij de wereld eiste, werd ook hij door een linkse politicus voor ‘walgelijke oorlogshitser’ uitgemaakt. Hoort deze houding eveneens bij dat nieuwe Duitslandgevoel?
De 61-jarige Christine Meier ligt in bikini op een strandbedje op het eiland Sylt. Ze heeft op drie na alle wedstrijden van het WK voetbal gezien, de meeste in haar volkstuin in Berlijn. ‘We dragen kettingen en hoedjes in de Duitse kleuren, sommigen schminken zich ook, er zijn gebakjes, antipasti, of ik maak een zwart-rood-gele pastasalade.’ Ze is trots op het succes van het Duitse elftal. ‘De mensen in het buitenland kijken naar ons. Ze willen nu weten hoe we leven, wie we zijn.’ Duitsland presenteert zich als een fair land, zegt ze. ‘We zijn een ontzettend goed volk.’
Dat was twee dagen na de 7-1-overwinning van Duitsland op Brazilië [op 8 juli 2014]. De oude voetbaltovenaars waren van hun magische krachten ontdaan en de Duitsers moesten zich afvragen of ze echt zo lichtvoetig waren als de wedstrijd deed vermoeden en zo geweldig als de uitslag suggereerde. Christine Meier vindt van wel.
Het was maar een van de zeven wedstrijden op het WK, de andere liepen niet zo geweldig. Maar vaak zijn het juist op zichzelf staande gebeurtenissen, momenten in het bestaan van landen waarop mensen de oren spitsen en zich afvragen: is dat hoe we zijn?
Voetbal heeft de Duitsers dat soort momenten bezorgd. Tot 2006 zagen ze zichzelf vooral als tobberige natie. Maar in dat jaar vierden ze een vrolijk WK-feest in eigen land. Tot 2010 zagen ze zichzelf vooral als onbeholpen natie, wat zich ook weerspiegelde in het voetbal. Maar in dat jaar speelden de Duitse voetballers op het WK in Zuid-Afrika bij tijd en wijle als dartele veulens. Duitsland bezorgde de wereld momenten van schoonheid, en de wereld verbaasde zich en beleefde plezier aan de Duitsers. De halve finale van 2014 borduurde daarop voort. De Mannschaft speelde gedecideerd, ongedwongen en volwassen.
Klaus Hollweger en zijn vrouw Helga zitten op de delicatessenafdeling van het Berlijnse warenhuis KaDeWe naar de mensen te kijken die langs de schappen lopen. Kaviaar, doorregen steaks. De 78-jarige Hollweger woont in Thüringen.
Als Hollweger over het Duitse voetbal praat, spert hij zijn ogen wijd open achter zijn bril en vormt hij zijn mond tot een rondje. ‘Oooh,’ zegt hij, ‘voor mij laat het WK zien hoe mooi het is in een verenigd land te leven. Nu kunnen we samen trots zijn op ons nationale elftal.’ Hij is ontroerd. ‘Het gaat zo goed met ons land, het is hier allemaal zo mooi en nieuw, net als bij ons thuis in Weimar,’ zegt Klaus Hollweger.
Toni Kroos was op dit WK het brein van het elftal. Weet iemand waar hij vandaan komt? Maakt dat wat uit? Kroos is geboren in Greifswald, hij is Oost-Duitser, maar dat speelt geen rol. Toen Michael Ballack in 2004 aanvoerder van het nationale elftal werd, werd daar nog een punt van gemaakt. Een Oost-Duitser, nou ja zeg. Kroos is daarentegen een Duitser uit Greifswald.
In de politiek zijn er ook dat soort momenten van reflectie. Op 6 juni van dit jaar was bondskanselier Angela Merkel aanwezig bij de feestelijkheden ter gelegenheid van de zeventigste verjaardag van de landing in Normandië. De staatshoofden en regeringsleiders van de voormalige geallieerden hadden haar uitgenodigd. Hun landen waren destijds de overwinnaars, de Duitsers waren teruggedrongen en West-Europa kon worden bevrijd.
Maar wie stond er in het middelpunt op die jubileumdag? Angela Merkel. Vanaf maart was de crisis in Oekraïne aan het escaleren en de wereld keek naar haar. Zou zij erin slagen Vladimir Poetin tot rede te brengen? Niet echt, maar desondanks kwam Merkel bijna zeventig jaar na het einde van de oorlog over als een wereldleider. De mensen wreven zich de ogen uit.
Het Duitsland van 2014 is een heel ander Duitsland dan dat van 1984, een ander Duitsland dan dat van 1994, een ander Duitsland dan dat van 2004. Twee relatief nieuwe indrukken komen samen: ongedwongenheid en gewicht.
Anders gezegd: er is een nieuw Duitslandgevoel.
De gesteldheid van een natie blijkt uit twee componenten: de situatie in het binnenland en de verhouding met andere landen. Normaal gesproken vloeit het tweede voort uit het eerste. Daarom zouden we ons moeten afvragen: waar komt die ongedwongenheid vandaan? En hoe presenteren de Duitsers zich aan de wereld? We vragen het hunzelf, in de dagen na de 7-1-overwinning.
Toni Kroos was het brein op het WK, dat hij Oost-Duitser is speelt geen rol
De Duitsers waren lange tijd verkrampt omdat hun land in tweeën was gedeeld. Ze wisten niet eens wie ze waren. Duitsers? Ergens wel, maar andere Duitsers dan die achter de Muur? West-Duitsers, Oost-Duitsers, DDR-burgers. West-Duitsers zeiden ook bewust: Europeanen.
De Bondsrepubliek en de DDR waren zeldzaam definitieve provisoria. Vrijwel iedereen ging ervan uit dat de deling permanent zou zijn, maar de conservatieven in het westen moesten wel benadrukken dat het doel van eenheid niet zou worden opgegeven, absoluut niet, nooit. En de linkse partijen moesten wel zeggen dat er geen eenheid mocht komen, want dan zouden de Duitsers een Derde Wereldoorlog ontketenen, zeker weten, onherroepelijk.
Zo beet men zich vast in een virtueel debat, en toen kwam plotseling de eenheid en beet men zich nog steviger vast. De Duitsers bouwden een Muur in hun hoofd. Oost-Duitsers klaagden over het verdwijnen van arbeidsplaatsen, veiligheid, gemeenschappelijkheid. West-Duitsers klaagden over het wegvloeien van miljarden voor de opbouw van het Oosten.
Nu ziet dat er anders uit. Natuurlijk valt er nog altijd wel iets te klagen, maar over het geheel genomen is de eenwording geslaagd. De Derde Wereldoorlog is niet uitgebroken, steden als Leipzig, Dresden en Jena bloeien, en zelfs met Mecklenburg-Vorpommern gaat het de goede kant op. Sommige ouderen verlangen misschien nog wel terug naar de knusheid van de DDR of West-Duitsland, maar de jongeren leven heel vanzelfsprekend in hun vaderland.
De Duitsers zijn een volk geworden, zijn Duitsers geworden. Voorvoegsels kunnen worden weggelaten. Dat maakt ze een stuk losser.
Immigratieland
De 47-jarige Bajram Avdijaj is 22 jaar geleden vanuit Albanië naar Duitsland geëmigreerd. Nu staat hij achter een kraam met groente en fruit op de Viktualienmarkt in München, de meest internationale plek van de stad.
Avdijaj zegt dat hij niets met sport heeft, net zoals hij ook helemaal zonder religie is opgevoed. Een patriot is hij ook niet echt, maar hij merkt wel hoe de mensen om hem heen veranderen. ‘Maar dat mag toch ook, of niet?’
Hij is half Albanees, half Duitser, ‘vanuit het gevoel,’ zegt hij. Hoewel, sinds die avond van de halve finale is hij misschien een beetje meer Duitser dan Albanees. ‘Desondanks ben ik voor Argentinië. Ik weet niet, Messi is gewoon de beste, geniaal. Maar die Argentijnen slaan altijd zo veel kruisjes, vier, vijf keer achter elkaar, daar moet je van houden, zoiets hebben de Duitsers gewoon niet. Die doen wat er gedaan moet worden. Er wordt niet gebeden op het veld. Dat helpt uiteindelijk ook niet. Je moet zien wat er gebeurt, dat is het. Dat is Duits. Dat ligt me meer.’
‘Duitsland ontwikkelt zich meer en meer tot een modern immigratieland,’ schreef de Neue Zürcher Zeitung in juni. Ook daarin is iets wezenlijks veranderd.
Wie is Duitser? Wie mag er Duitser zijn? Dubbel paspoort of niet, greencard? Deze onaangename discussies zijn decennia lang gevoerd. De Bondsrepubliek maakte het mensen die geen ‘Duits bloed’ hadden moeilijk om hiernaartoe te komen of zelfs Duitser te worden. Als je anders bent dan ik, dan hoor je er niet bij. Een enorm krampachtig gedoe.
De acceptatie van mensen met een migratieachtergrond is toegenomen
En nu: immigratieland. Volgens cijfers van de OESO stond Duitsland in 2012 op plaats twee voor wat betreft duurzame immigratie, na de VS. Circa 400.000 mensen wilden zich voor langere tijd in Duitsland vestigen. En dat mogen ze, de drempels zijn verlaagd. ‘De islam hoort inmiddels ook bij Duitsland,’ zei de toenmalige Bondspresident Christian Wulff in 2010, en na die uitspraak gaat er niemand meer terug.
Immigratie en integratie blijven evenwel lastige onderwerpen. Die Union [CDU/CSU] is nog steeds niet aan de gedachte gewend dat Duitsland een immigratieland is, en met vluchtelingen zou je bovendien wat liberaler kunnen omgaan. Aan de andere kant zou menige migrant beter zijn best kunnen doen om te integreren.
Maar men beweegt naar elkaar toe. In een studie van het Berlin-Institut für Bevölkerung und Entwicklung met de titel ‘Nieuw potentieel – Over de toestand van de integratie in Duitsland’ staat dat de maatschappelijke acceptatie van mensen met een migratieachtergrond is toegenomen. En deze passen op hun beurt hun leefwijze langzamerhand aan die van autochtone Duitsers aan.
Onlangs nam het gymnasium Graues Kloster in Berlijn afscheid van zijn geslaagden. De vertegenwoordigster van de ouders maakte zich in haar toespraak sterk voor een ‘Buntes’ [kleurrijk] Kloster, omdat er op deze school vrijwel geen kinderen van immigranten zijn. Zelfs in dat bolwerk van homogeniteit is iets gaande. Ene Otto von Bismarck ging hier ooit naar school. In 1871 stichtte hij het Duitse Rijk.
Dus we zijn een volk, en wel een kleurrijk volk. Ook dat maakt losser. Voor het Duitse elftal zijn migranten toch al onmisbaar.
Burkhard Kieker stond paf toen hij afgelopen dinsdag de Grand Khaan in het centrum van Ulaanbaatar binnenliep. Het was tegen vier uur ’s nachts, maar desondanks verdrongen zich honderden Mongolen voor de beeldschermen in de kroeg. De meesten hadden hun wangen zwart-rood-geel geverfd. Na het eindsignaal vielen ze Kieker en zijn gezelschap om de hals en gaven een rondje. ‘We waren de sterren van de avond,’ aldus Kieker. ‘Vroeger werden Duitse voetballers hier beschouwd als tanks die linea recta op hun doel af rolden, tegenwoordig worden ze gevierd als een soort kunstenaars.’
Kieker is vertrouwd met juichverhalen. Als hoofd Toerisme van Berlijn heeft hij een van de leukste banen ter wereld. Hij moet zijn stad in andere landen verkopen, maar dwepen is daarbij niet nodig. Van Berlijn hoeft hij niemand te overtuigen.
Berlijn is de metropool van het lossere Duitsland. Zonder Berlijn zou Duitsland nog altijd een provinciaal land zijn. Dat is verbazingwekkend, want de Berlijner staat nu niet bepaald bekend als wereldburger.
Maar hier heeft Duitsland zichzelf in de vroege jaren negentig genegeerd en een sprong in het coole diepe gewaagd.
Zonder Berlijn zou Duitsland nog altijd een provinciaal land zijn
Na de val van de Muur was het oosten van de stad enige tijd vrijwel niet aan regels gebonden. Veel jonge West-Duitsers waagden de stap en verwierven er samen met jonge Oost-Duitsers nieuwe vrijheden. Er werd niet gevraagd naar vergunningen of huurovereenkomsten, je ging gewoon wonen en dansen waar je wilde. Het was goedkoop, er was veel ruimte. Men stond open voor het andere en anderen, een openheid die de hele wereld omvatte. En die kwam dan ook.
Vooral de feestvierders kwamen, en Berlijn werd de partyhoofdstad van de wereld. Dat trok kunstenaars en steeds meer toeristen, die niet allemaal langs de portiers van technoclub Berghain komen, maar in Berlijn willen zijn geweest en zich huppelend en springend voor de Brandenburger Tor laten fotograferen. Ze ervaren Berlijn als een stad van ongedwongenheid.
Dat geldt ook voor de Duitsers. Berlijn straalt af op mensen. Ook Bielefelders en Würzburgers nemen iets van het levensgevoel van de metropool met zich mee naar huis. De oorspronkelijke ongeregeldheid is weliswaar verdwenen en gecommercialiseerd, maar er is nog een beetje van over, op nieuwe, snel wisselende plekken. Berlijn is een belangrijk onderdeel van het nieuwe Duitslandgevoel.
En wie een heel bijzondere vorm van de Duitse ongedwongenheid wil ervaren, moet eveneens naar Berlijn reizen. Het liefst met het vliegtuig over Schönefeld, want dan is vanuit de lucht een mooi groot luchthavengebouw te zien, fonkelnieuw en leeg. Al ruim twee jaar geleden stond de opening ervan gepland. Falende ingenieurs, een hoofd technische dienst dat wordt verdacht van corruptie, verspilling van miljarden. Is dat hoe we zijn? Ja, zo zijn we ook.
Adolf Hitler
Klaus Richter zit in de SchillerGarten in Dresden. Naast een gaslantaarn onder de kastanjebomen staat een groot beeldscherm; in de miezerregen zitten een paar mensen zich te vervelen bij de halve finale Nederland-Argentinië. Vroeger was Friedrich Schiller hier stamgast. Het Schiller-Institut beschrijft zijn houding tegenover de wereld als volgt: in zijn werken maakte hij duidelijk ‘dat de mens hogere plichten heeft dan zijn persoonlijke voorkeuren, dat hij patriot moet zijn en wereldburger, wat geen contradictie is omdat het belang van een natie nooit mag indruisen tegen het belang van de wereld’.
Is Klaus Richter een patriot? Peinzend staart hij in zijn bier. Natuurlijk is hij blij als de Duitsers in de finale staan, zegt hij. Maar hij zou nooit gaan rondrijden met vlaggetjes op zijn auto. ‘Je kunt in Duitsland niet zo ontspannen omgaan met de symbolen van het land als in de VS of andere landen.’ De geschiedenis van het land is daarvoor te ambivalent, vindt hij.
Daar is hij weer. Adolf Hitler wandelt door Duitse straten, belt aan bij mensen of slentert over de Fanmeile en heeft het met Duitse supporters over de kansen op een ‘Endsieg’. Hij draagt het bekende uniform en heeft natuurlijk een klein snorretje. In werkelijkheid is het een acteur. Hij speelt Hitler in de verfilming van de bestseller Er ist wieder da, waarin Hitler terugkeert naar de Duitsers.
Was hij ooit weg dan? De Duitse bedruktheid had voor een groot deel te maken met het naziverleden. Geen enkel ander volk heeft de wereld zulke gruwelijkheden aangedaan, geen enkel ander volk heeft zich zo schuldbewust en intensief met de geschiedenis van zijn misdaden beziggehouden. Dat was nodig om te begrijpen wat er Duits aan was en dus opnieuw zou kunnen gebeuren. Dat was nodig om signalen af te geven aan de wereld dat men het heeft begrepen. Maar het zorgde ook voor een zelfverduistering, die niet alleen voor Duitsers moeilijk te verdragen was. Soms ook voor anderen.
Deze debatten worden nog altijd gevoerd. Niets houdt Duitsers méér bezig dan een terugkeer van Hitler, in welke vorm dan ook. Een hakenkruis op de huid van een Russische zanger in Bayreuth: groot debat. Een roeister van de Duitsland Acht die een relatie heeft met een neonazi: groot debat. Een regelrecht schandaal is het dat de Nationalsozialistischer Untergrund (NSU) jarenlang migranten kon vermoorden zonder de aandacht te trekken van politie en justitie.
Ook anderen houden ons graag gevangen in onze geschiedenis. Zelfs de halve finale tegen Brazilië, dat feest van schoonheid en ongedwongenheid, bewoog mensen ertoe de nazitijd in herinnering te roepen. ‘De Duitsers zijn een vreemd land binnengetrokken en hebben het commando overgenomen. Hoe verrassend’, twitterde ene Binyamin Appelbaum. Rob Delaney schreef: ‘Duitsland, ontspan. Het zijn geen Polen.’
Hitler is geen grap, maar je kunt er wel weer een paar over hem maken. Ook als Duitser, zoals Timur Vermes, wiens boek Er ist wieder da een bestseller is.
Herinneren betekent vandaag de dag niet: niet lachen, niet vrolijk kunnen zijn. De Duitsers hebben zich voor een groot deel bevrijd van de zelfverduistering. Dat was voor het eerst goed zichtbaar tijdens het WK 2006 in Duitsland, toen ze de wereld een heerlijk voetbalfeest voorschotelden. Herinneren gaat nu gepaard met ontzetting en droefheid, maar zonder totaal te verkrampen.
De 28-jarige Philipp Stültgens werkt als kok op Sylt. Op zijn vrije woensdagavond is hij met vrienden naar de haven gekomen om voetbal te kijken. Het succes van het Duitse elftal maakt hem trots, zegt Stültgens. ‘Op ons elftal en op ons land.’ Typisch Duits betekent voor hem: veel inzet tonen, de wil om naar voren te gaan. ‘We zijn niet voor niets wereldkampioen export.’ Of hij zichzelf typisch Duits vindt? ‘Nou ja, ijverig ben ik wel.’
Ook Duitse deugden dragen bij aan de Duitse ongedwongenheid. Dankzij ijver, discipline en volgzaamheid groeit de welvaart, die op zijn beurt het leven licht maakt en het humeur bevordert.
Duitsland beleeft een klein wirtschaftswunder in de zomer van 2014. Meer dan 42 miljoen werkenden, nog nooit hadden zo veel mensen een baan. De lonen zijn sterk gestegen en vanwege de lage rente is het niet lonend om het geld op een spaarrekening te laten verkommeren. De Duitsers gaan winkelen tot hun armen uitrekken van de zware tassen. En winkelen kan gelukkig maken.
Doorlopend stellen de economische voorspellers hun prognoses naar boven bij: dit en komend jaar zou de economie met meer dan 2 procent kunnen groeien. Voor een gevestigde volkseconomie is dat een goed cijfer.
Duitsland profiteert ervan dat het land al rond de millenniumwisseling de update voor de eenentwintigste eeuw heeft geïnstalleerd. Het model van het gezapige kapitalisme, waarbij de winkels op zaterdag al om twee uur ’s middags sloten en je het op zondag zonder verse broodjes moest doen, is verleden tijd.
De economie en de maatschappij hebben zich aangepast, wat vooral betekent: geflexibiliseerd. De bedrijven hebben hun processen ingesteld op efficiëntie en hun productengamma aangepast op de behoeften van de opkomende industrielanden.
‘Ook de Hartz-hervormingen en het gezond verstand van de sociale partners hebben bijgedragen aan de positieve ontwikkeling,’ zegt Clemens Fuest, leider van het Zentrum für Europäische Wirtschaftsforschung. Voor veel werknemers was een zekere arbeidsplaats belangrijker dan sterke loonstijgingen met de kans op ontslag. Jarenlang stegen de reële lonen in geen enkel Europees land zo bescheiden als in de Bondsrepubliek.
Duitsland lijkt zo tevreden met alles dat het de status-quo het liefst zou willen invriezen
In 2003 doorbrak bondskanselier Gerhard Schröder de sociale consensus. Tot dan toe gaf de staat aan zijn burgers, en wat hij eenmaal had gegeven, nam hij niet terug. Schröder was de eerste die werklozen flink liet inleveren. Dat zorgde voor een slechte sfeer in het land, maar tegelijkertijd bleek dat Duitsland te hervormen was. De mensen volgden hun vakbonden, volgden Schröder, zij het morrend. Een grote opstand bleef uit.
Zijn opvolgster heeft het nu goed. De groei geeft Angela Merkel de mogelijkheid cadeautjes uit te delen. Dat doet ze dan ook kwistig: extra pensioenverhogingen, oudertoeslag, geld voor kinderzorg, pensioen vanaf 63 jaar, pensioenopbouw tijdens de zorg voor een kind. Er is geen economische reden om daar zorgelijk over te doen, althans nu niet. Toekomstige generaties zullen ervoor moeten opdraaien.
Andere redenen zijn er wel, maar alleen voor mensen die vinden dat democratie levendig moet zijn en leeft van de strijd tussen standpunten. Merkel ziet dat anders, zij heeft althans de spanning uit de Duitse democratie gehaald. Ze probeert in alle rust met haar coalitie te regeren, zorgt niet voor opwinding met onredelijke politieke of economische eisen en krijgt daarvoor veel waardering van de Duitsers.
Ze worden niet gehinderd door de politiek en maken zich hooguit regionaal druk omdat er een station wordt gebouwd of een elektriciteitsmast wordt geplaatst. Duitsland wekt momenteel de indruk dat het zo tevreden is met alles dat het de status-quo het liefst zou willen invriezen. Geen nieuwe infrastructuur, geen nieuwe kanselier en zo min mogelijk politiek. Een nieuwe biedermeiertijd lijkt te zijn aangebroken.
Soevereine staat
De 47-jarige Dagmar Donabauer zit op woensdagavond om half tien ’s avonds in muziekcafé Spectacel in Inning am Ammersee, vlak voor het begin van de tweede halve finale. Ze is personeelsconsulente in Gilching. Ze heeft het over ‘wij’ en ‘ons’ als ze over het nationale elftal praat.
Voor Donabauer is ‘in 2006 plotseling alles veranderd, tijdens het WK. Toen begonnen de mensen, en ook ik, pas echt door te krijgen dat ze trots mochten zijn op hun land, zonder die bijsmaak. Toen konden we de vlag laten zien, dat was de ommekeer, en de wereld vond het prima dat we met onze vlaggen zwaaiden, men zag het niet langer als nationalistisch.’ Het taboe ‘om openlijk blij te zijn voor Duitsland was doorbroken,’ zegt ze.
Dagmar Donabauer is Oostenrijkse. Er moet echt een hoop zijn veranderd aan de rol van Duitsland in de wereld dat Oostenrijkers zo enthousiast kunnen raken over het Duitse voetbal.
Helmut Kohl heeft ooit in één zin de verhouding tussen Duitsland en de Europese Unie gedefinieerd: ‘Elke voor Europa uitgegeven mark is goed besteed geld.’ Angela Merkel is daar niet zo euforisch over.
Kohl en zijn voorgangers zagen de Bondsrepubliek niet in de eerste plaats als individueel land, maar als onderdeel van bondgenootschappen. De vroegere kanseliers moesten de voormalige paria van de wereld eerst terugleiden naar de wereldgemeenschap, en dat deden ze via Europa en de NAVO. De West-Duitsers hadden belang bij een versmelting met het Westen, en tegelijkertijd bij een goede relatie met de landen van het Warschaupact. Dit alles gebeurde onder toezicht en de nucleaire paraplu van de Amerikanen. Tot 3 oktober 1990 was de Bondsrepubliek niet echt een soevereine staat.
Angela Merkel heeft een heel ander Duitslandgevoel. Er is eenheid en daarmee soevereiniteit. Er is economische bloei, waarbij Frankrijk en de zuidelijke partners van de EU een slecht figuur slaan. De nazitijd, die zij zelf niet heeft meegemaakt, is weer een paar jaar langer geleden. Het Duitse imago in de wereld is verbeterd, wat ook te maken heeft met de voetbalfeesten sinds 2006.
De Duitse ongedwongenheid gaat gepaard met een sterker zelfbewustzijn. We tellen weer mee, deel 2. Deel 1 werd gemarkeerd door de Duitse overwinning op het WK van 1954 en het Wirtschaftswunder. Nu zijn de Duitsers ook politiek zelfbewust. Wat doen ze daarmee?
Merkel voert in Brussel een politiek van nationaal belang en haar Duitsers vinden dat goed. Nationaal belang betekent in dit geval: de eigen welvaart behouden en uitbouwen. Ze denkt bovendien expansief. Ze wil dat de andere Europeanen hun economie even efficiënt en effectief inrichten als de Duitsers. Ze spoort hen aan tot hervormingen, opdat Europa als geheel een sterke positie in de wereldeconomie zal gaan innemen. Daaruit vloeit politieke invloed voort, die Merkel weer voor de Duitsers en hun exportmogelijkheden wil gebruiken. Want in Europa mag de Bondsrepubliek groot zijn, wereldwijd is het land klein.
Een Duitse kanselier die expansief denkt? Ook op dat punt is er een hoop veranderd. Het is alleen mogelijk omdat Merkel haar doelen in stilte en met terughoudendheid nastreeft. Anders zouden haar collega’s in Europa zich heviger verzetten dan tot nog toe. Ze streeft een nuchter nationalisme na, zonder pathos, zonder symboliek, zonder doordrammen, maar wel nadrukkelijk.
Veiligheid
Hendrik Groβe Lefert zit de dag voor de wedstrijd tegen Brazilië in de lobby van het hotel in Belo Horizonte waar de Mannschaft verblijft. Het hoofd Veiligheid van de Duitse voetbalbond DFB is afgetraind en heeft zijn donkere overhemd wijd openstaan. Hij heeft veel zorgen op dit WK. Zo kon de Duitse selectie het basiskamp alleen per veerboot bereiken. Groβe Lefert heeft er samen met de lokale autoriteiten in Porto Seguro voor gezorgd dat duikers van de Braziliaanse politie voor elke tocht van de veerboot het water op bommen afzochten. Er is niets gevonden.
In de eerste week van het toernooi was hem gemeld dat iemand op het strand een drone wilde laten opstijgen, vertelt het hoofd Veiligheid. Later bleek dat een reclamebureau er een schip mee wilde fotograferen.
Veiligheid is een bijzonder thema voor Duitsers. Sinds de eenwording en sinds de wereld hen weer vertrouwt, verwachten de VN, de NAVO, de Amerikanen en de Fransen dat ze ook wat betreft veiligheid verplichtingen op zich nemen, zo mogelijk met het leger. Maar op dat gebied willen de Duitsers geen leidende rol spelen, Merkel noch de burgers.
Bondspresident Joachim Gauck werd voor “walgelijke oorlogshitser” uitgemaakt
De inzet in Afghanistan is al te veel gevraagd, in Libië wilden ze niet actief zijn, in Mali en in de Centraal-Afrikaanse Republiek nemen ze taken op zich waarbij Duitse soldaten nauwelijks iets hoeven te riskeren. De Duitsers hebben genoeg van oorlog.
Ze zijn er ook niet meer zo zeker van of ze wel volledig bij het Westen willen horen. Bij een recente enquête van de Körber-Stiftung vond 56 procent van de Duitsers dat in de toekomst meer met de Amerikanen zou moeten worden samengewerkt. Maar 53 procent zei hetzelfde over de Russen.
Tijdens de crisis in Oekraïne heeft de Duitse regering goed nagedacht over wat men zou doen als de Russen een van de Baltische NAVO-landen zouden aanvallen. Een van de opties was zich op militair vlak afzijdig houden, ondanks het bondgenootschap. Daarmee zou de westerse alliantie op losse schroeven komen te staan. Waar natuurlijk vrijwel niemand daadwerkelijk op uit is.
De Amerikanen maken het de Duitsers echter moeilijk om aan hun kant te staan. Twee vermoedelijke spionnen zijn onlangs ontmaskerd: een brutaliteit van de Amerikanen, die daarmee een bondgenoot vernederen.
Het politieke profiel van Duitsland ziet er momenteel als volgt uit. Wat de binnenlandse politiek betreft zijn de Duitsers buitengewoon tevreden. Ze worden in de watten gelegd door de coalitie van Merkel en zien vrijwel geen reden om ruzie met elkaar te maken. Op het gebied van de buitenlandse politiek ontbreekt de oriëntatie en daarom is alles omstreden. Vroeger speelde de Bondsrepubliek de rol van de beste Europeaan en de beste vriend van de VS. Dat is verleden tijd. Maar hoe het nu verder gaat?
Toen Bondspresident Joachim Gauck een grotere betrokkenheid bij de wereld eiste, werd hij door een linkse politicus voor ‘walgelijke oorlogshitser’ uitgemaakt. Veel Duitsers zouden het liefst een pijnontwijkende houding aannemen, het geld in eigen zak houden, de eigen soldaten ontzien. Zo kan de ongedwongenheid worden behouden. Maar egoïstisch is het ook.
Nieuwe biedermeiertijd, nuchter nationalisme, egoïstische houding: wat geeft dat voor een totaalbeeld? Geen 7-1, dus niet de pure schoonheid. Van een ontspannen Duitse natie is nog geen sprake, eerder van een lossere natie. Ze wordt langzamerhand zichzelf, maar heeft nog moeite met haar plaats in de wereld. Moet het een stil hoekje zijn? Of een leidende positie, passend bij de omvang en de welvaart van het land? Hier ontbreekt een bondscoach die een duidelijke lijn uitstippelt.
De 50-jarige Markus Werner werkt al 28 jaar als reddingszwemmer in Westerland op Sylt. Hij ontmoet zijn landgenoten tijdens de weken dat ze erg ontspannen zouden moeten zijn, maar hij vindt ze niet ontspannen. Nu eens komt de wind uit de verkeerde richting, dan weer is het zand niet fijn of het water niet warm genoeg. Maar dat verandert allemaal tijdens een WK, zegt Werner. De mensen hebben dan ‘een reden om de mondhoeken omhoog te trekken’. Eigenlijk, vindt Markus Werner, zou er twee keer per jaar een WK moeten zijn.
Goed idee.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
