Tal van socialmediagrootverbruikers, de zogenaamde influencers, wakkeren de weerstand tegen migratie aan. Want ongefundeerde haat kan rekenen op de meeste volgers. Schrijver en journalist Paul Mason noemt het de informatiedynamiek van het moderne fascisme, waarin migranten de bezetters zijn die ‘massaal moeten worden gedeporteerd’.
‘Ik vind die protesten fantastisch,’ zei de extreemrechtse influencer James Goddard de dag na de rellen in Sunderland deze zomer in een filmpje voor de abonnees van zijn Telegram-kanaal. ‘Maar we moeten aan de beeldvorming denken. (…) Ten eerste: laat religieuze gebouwen, gebedshuizen, moskeeën, islamitische centra links liggen. Hou je daar verre van. Dat leidt maar tot een strijd die we niet moeten voeren – nog niet.’ Goddard, die inmiddels in Thailand woont en op 31 juli tijdelijk van X verbannen was wegens racistisch taalgebruik, grossiert in zijn filmpjes in dreigementen, en de toon van dat ‘nog niet’ was ook knap dreigend. ‘Ik spoor niemand ergens toe aan,’ zei hij, om vervolgens alle mensen die aan ‘burgerlijke ongehoorzaamheid’ deden te adviseren hun mobiele telefoon thuis te laten, hun gezicht te bedekken en geen extreemrechtse symbolen in hun woning te laten slingeren. ‘Als ik in Engeland was,’ zei hij, ‘zou ik me richten op alle overheidsgebouwen en de gebouwen van de bedrijven die miljoenen verdienen aan de migranteninvasie.’
Daarna zette hij ook een lijst online van dertig advocatenkantoren en hulpcentra voor vluchtelingen die hem een geschikt doelwit leken, om die lijst later weer te verwijderen en tegen zijn volgers te zeggen dat de protesten waarschijnlijk door ‘de staat’ waren georganiseerd. Nadat moslims in Birmingham hadden laten zien dat ze hun moskee fysiek wilden verdedigen, stak Goddard met een schuimbekkende tirade af tegen de hele Britse moslimgemeenschap: ‘Als wij winnen, en winnen gaan we, dan zullen we dit niet vergeten, hun verraad, hun geweld. We pakken hun huizen. We pakken hun geld. We zetten ze gevangen. En we sturen ze terug naar de achterlijke shitlanden waar ze vandaan komen.’
Schoolvoorbeeld
Goddard is niet eens de invloedrijkste of bestverdienende van de extreemrechtse ‘influencers’ door wie Britten tot geweld werden aangezet na de steekpartij op 30 juli waarbij drie kinderen waren vermoord. Maar zijn Telegram-kanaal is een schoolvoorbeeld van de informatiedynamiek van het moderne fascisme, oftewel van fanatieke racisten en vrouwenhaters die er openlijk voor uitkomen dat ze de democratie met geweld omver willen werpen. Veel van de berichten die hij online zet zijn afkomstig van andere extreemrechtse kanalen, van onder meer Amerikaanse neonazi’s en Russische volksnationalisten. Ze vallen in drie categorieën uiteen: racistische tirades, berichten over racistisch geweld en berichten die verontwaardiging moeten uitlokken. Zo postte Goddard niet lang na zijn tirade tegen moslims een filmpje waarin een jonge blonde Britse vrouw zei dat ze ‘op één avond door vijf zwarte kerels genomen’ was.
U had misschien nog nooit van Goddard gehoord, toch zijn het niet de officiële leiders van fascistische groeperingen maar figuren zoals hij die doorslaggevend waren bij de verspreiding van de onlusten deze zomer, zegt Joe Mulhall, hoofd van de afdeling onderzoek bij de antifascistische organisatie Hope not Hate. ‘Dit is een enorm gedecentraliseerd netwerk van activisten die vooral online actief zijn, maar zich soms ook manifesteren in de echte wereld,’ zegt Mulhall. ‘Die mensen consumeren content, creëren content en voegen soms de daad bij het woord. En het netwerk heeft geen officiële organisatie, maar wel boegbeelden, supersharers en sfeerbepalers die het netwerk een bepaalde kant op sturen, als een school vissen.’
Als je op de links bij Goddards Telegram-kanaal klikt, beland je in een parallel informatie-universum. Daar is de door Elon Musk op X ooit voorspelde burgeroorlog al begonnen. Daar heeft elke verkrachting een moslim als dader. Daar is Birmingham een ‘bezette stad’ en was corona ‘erop ontworpen om de Joden te sparen’. Een terugkerend thema op zijn kanaal en in de hele infosfeer van extreemrechts in Groot-Brittannië is dat de politie met twee maten meet: de vermeende toegeeflijkheid voor daders met een moslimachtergrond en de terughoudende opstelling van de politie tegenover Palestina-demonstraties worden opgevoerd als bewijs van systematisch ‘woke’ beleid en discriminatie van witte christenen. Nu honderden relschoppers in de cel zijn beland en de politie met moslimorganisaties samenwerkt om hun gebedshuizen te beschermen, is dat het refrein van extreemrechts geworden.
Het moderne equivalent van Mein Kampf ontstaat ter plekke onder de ogen van de lezers zelf
We hebben niet meer te maken met fascisme als hiërarchische organisatie onder één Führer zoals in nazi-Duitsland, maar met een ‘rizomatische’ structuur, als van boomwortels die onafhankelijk van de boom met elkaar communiceren. Het moderne equivalent van Mein Kampf ontstaat ter plekke onder de ogen van de lezers zelf. Dat betekent dat lokale instanties van de democratische staat (politiekorpsen en gemeenteraden) het moeten opnemen tegen mondiaal georganiseerde krachten die ze nauwelijks begrijpen. ‘Een van de kenmerken van post-organisatorische netwerken is dat ze fundamenteel transnationaal zijn,’ zegt Mulhall. ‘De rellen zijn dus extreem lokaal en heel sterk gericht tegen specifieke gemeenschappen, maar de netwerken die ertoe aanzetten, zijn mondiaal – en dat versterkt het crisisgevoel. De relschoppers zijn niet alleen kwaad dat een school in Bradford halal kipnuggets serveert. Ze zijn ook boos over halal kipnuggets op een school in Boedapest of Minneapolis.’
Om te begrijpen hoe dit zich verder zal ontwikkelen, is het vooral van belang om te begrijpen dat het moderne fascisme een stevige theoretische ondergrond heeft. Eind jaren zeventig was de gemiddelde skinhead van het Engelse National Front iemand die een hekel had aan de geur van Aziatisch eten, respect had voor de politie, zichzelf als Britse nationalist omschreef en de immigratie een halt wilde toeroepen. Ze wisten dat ze geen schijn van kans maakten ergens de verkiezingen te winnen, maar ze konden wel migrantenwijken terroriseren en haalden daar hun kick uit.
Het fascisme van tegenwoordig is internationalistisch van opzet en berust openlijk op een overwinningstheorie. Als Goddard fantaseert over het verjagen van alle Britse moslims en praat over het moment waarop ‘wij winnen’, zinspeelt hij op een centraal element van de theorie van de Grote Vervanging. Volgens deze in 2011 door de Franse schrijver Renaud Camus geformuleerde omvolkingstheorie is de immigratie van niet-witte mensen naar Europa en de Verenigde Staten geen spontaan verschijnsel maar doorgestoken kaart. Hij ziet er een vooropgezet plan in om de witte christenen daar te vervangen door niet-witte bevolkingsgroepen met hogere geboortecijfers.
Verdedigingswal
Een van de grootste fouten die we in de jaren negentig hebben gemaakt, was om te denken dat rechts-populisme een verdedigingswal kon vormen, een brandmuur tegen regelrecht gewelddadig en openlijk fascisme. Te denken dat partijen zoals het Engelse Ukip en het Franse Front National (voorloper van het huidige Rassemblement National) weliswaar onfrisse ideeën uitdroegen, maar de racistische volkswoede tenminste op politieke en dus geweldloze wijze kanaliseerden. Maar die brandmuur staat nu al tien jaar zelf in brand. Het gedachtegoed van rechts-conservatieve en populistische partijen schuift als door een magneet aangetrokken toe naar de dogma’s van het fascisme, waarin de omvolkingsmythe centraal staat.
Dat heeft de inzet van het extreemrechtse verhaal radicaal verhoogd. In de jaren zeventig werden immigranten uit Pakistan en het Caribisch gebied door Engelse fascisten vooral gezien als een bedreiging voor de banen en de monocultuur van de witte meerderheid. Maar voor Renaud Camus en voor de Britse activisten die zijn ideeën uitdragen, zijn de immigranten kolonisten, bezetters, plegers van een ‘blanke genocide’. Dat biedt een rechtvaardiging voor fantasieën over extreem geweld tegen deze ‘daders’, fantasieën die op sociale media zelfs worden verspreid door mensen die zichzelf misschien niet eens tot deze beweging rekenen. Zo plaatste een eenenveertigjarige oppasmoeder uit Northampton op X een bericht (dat ze later weer verwijderde) met de tekst: ‘Massadeportatie, nu meteen, steek al die fucking hotels met die klootzakken voor mijn part in brand. (…) Als dit racistisch van mij is, dan is dat maar zo.’
Migranten zijn ‘bezetters’ en worden geholpen door links, door mensenrechtenadvocaten en feministen
De rest van dit nieuwe fascistische denken is een logisch uitvloeisel van Camus’ uitgangspunt: migranten zijn ‘bezetters’ en worden geholpen door links, door mensenrechtenadvocaten en feministen. De advocaten komen op voor de mensenrechten van minderheden. De feministen houden niet alleen het geboortecijfer laag, maar verstoren de natuurlijke orde waarin witte alfamannetjes de mooiste vriendinnen hebben. En achter de advocaten, de linkse politici en de feministen staat de echte vijand: de cultuurmarxisten die de machtsovername hebben beraamd. Die aantijging komt regelrecht uit de koker van het Amerikaanse paleoconservatisme, dat beweert dat de marxisten het proletariaat in de steek laten en (samen met een schimmige mondiale Joodse elite) de westerse samenleving van binnenuit ondermijnen door het propageren van multiculturalisme, reproductieve rechten, transrechten en homoseksualiteit.
Voor de theoretici van het moderne fascisme is in dit stadium ‘voorbereiding’ het devies: gevechtstraining, het verzamelen van wapens, voedselvoorraden en handleidingen voor terrorisme, en waar nodig het plegen van symbolisch geweld. Sommige relschoppers van deze zomer deden maar wat, maar doorgewinterde activisten weten dat de meest effectieve vorm van geweld symbolisch is. Brand stichten in een vluchtelingenhotel zonder dat er slachtoffers vallen, is een vingerwijzing naar wat er kan gebeuren als de politie niet in de buurt is en relschoppers de uitgangen blokkeren. Het vernielen van de auto van een Uber-chauffeur is een boodschap aan alle Uber-chauffeurs. Het tactische geweld van nu is een manier om te oefenen voor het moment ‘dat we winnen’, zoals Goddard het noemt.
Die overwinningsfantasie is de sluitsteen van de nieuwe fascistische ideologie. De aanhangers dromen van een ‘Dag X’, een wereldwijde etnische burgeroorlog die een eind maakt aan de op regels gebaseerde wereldorde. Sinds het eerste weekend van augustus, toen de politie in Belfast en in een tiental Engelse steden moeite had om de racistische rellen te bedwingen, is het wereldwijde extreemrechtse netwerk gefascineerd door de gedachte dat dit geweld in Groot-Brittannië misschien het begin is. Dat is precies waarom het zo onverantwoord is van Elon Musk om zijn 193,8 miljoen volgers op X voor te houden dat ‘een burgeroorlog onvermijdelijk is’.
De omvolkingstheorie, het preppen voor een burgeroorlog, het symbolische geweld, Dag X en een sterke neiging tot gewelddadige vrouwenhaat (een te breed thema om in het bestek van dit artikel volledig uit te leggen), al die elementen bij elkaar vormen een ‘sociale mythe’ zoals de Franse filosoof Georges Sorel die omschreef. Hij stelde in zijn Réflexions sur la violence in 1908 dat alle revolutionaire bewegingen zich moeten baseren op een ‘verwachting van de toekomst’. Een geloof over iets dat te gebeuren staat en dat, ongeacht of het daadwerkelijk uitkomt, richting geeft aan alle daden in het heden, een sterke mobiliserende kracht heeft en ongevoelig is voor rationele tegenargumenten.
Precedenten
Veel aspecten van deze moderne fascistische mythologie hebben twintigste-eeuwse precedenten. Het ontgaat historici van het fascisme niet dat het ‘cultuurmarxisme’ tegenwoordig precies dezelfde rol vervult als het idee van het joods-bolsjewisme voor de nazi’s: een schimmige mondiale macht die verantwoordelijk is voor al het kwaad in de wereld. En wie zich in de geschiedenis van de nazi’s heeft verdiept, ziet meteen de genocidale implicaties van de oproepen van extreemrechtse influencers om moslims en vluchtelingen gevangen te zetten, te onteigenen en te deporteren. Odilo Globočnik, die leiding gaf aan de Aktion Reinhard, het programma voor de vernietiging van de Poolse Joden, schreef altijd alleen maar op dat ‘de Joden de rivier overgezet’ moesten worden. Ook in zijn rapporten en schriftelijke bevelen maakte hij nooit melding van de 1,7 miljoen Joden die hij in Treblinka, Bełżec en Sobibor heeft vermoord.
Wel nieuw is de gelijkschakeling van gewelddadige vrouwenhaat en racisme, de vastberadenheid waarmee men zich ‘voorbereidt’ op de strijd (in plaats van simpelweg een onbezonnen couppoging in een bierkeller te doen) en vooral het transnationale karakter van het nieuwe fascisme. Moderne fascisten begrijpen dat ze de komst van de wereldbrand kunnen bespoedigen door hun verschillende democratische en multi-etnische samenlevingen samen aan te vallen. Ze hebben zich het ooit door de nazistische rechtsfilosoof Carl Schmitt geschetste grondbeginsel eigen gemaakt dat ware soevereiniteit ligt bij degene die de democratie kan opheffen. Vandaar dat het autoritaire hindoenationalisme van Narendra Modi en het moorddadige Russisch nationalisme van Vladimir Poetin in de ogen van de Britse fascisten in het verlengde ligt van hun eigen streven, temeer daar hun gezamenlijke desinformatiemachines hun gemeenschappelijke vijanden aanvallen.
En het internet, die grote digitale aanjager van chaos en individualisme, kan voor zijn gebruikers natuurlijk een sluitende leefwereld van vooroordelen en waanideeën scheppen. Als de bewoners van zo’n bubbel elkaar dan in den lijve ontmoeten, kunnen ze worden opgezweept tot gedrag waarvan je de extremiteit op grond van hun dagelijks leven niet zou hebben voorspeld. Waar we nu mee kampen, is dus geen restverschijnsel van iets van vroeger. Dit is niet zomaar een overblijfsel uit de tijd van racistisch cabaret in arbeidersclubs. Dit is een volwaardige extreemrechtse ideologie die zichzelf verspreidt en die, zoals de historicus Ernst Nolte over het nazisme schreef, voor hen die de beginselen ervan accepteren een ‘verbluffende interne samenhang’ heeft.
Extreemrechts maakt veel meer gebruik van internationale digitale netwerken dan sociaaldemocraten
Een sterk punt van de eenentwintigste-eeuwse fascisten is hun technologische vaardigheid. Extreemrechts maakt veel meer gebruik van internationale digitale netwerken dan sociaaldemocraten of andere linkse groeperingen in Europa. De technologische infrastructuur van extreemrechts is momenteel superieur aan alles wat een democratisch land ertegenover kan stellen. Volgens Amil Khan heeft zijn bedrijf Valent Projects, dat onlinetools aanbiedt om desinformatie te detecteren, momenteel al twaalf netwerken gevonden die in het Verenigd Koninkrijk de extreemrechtse boodschap verspreiden. Die bereiken samen zes miljoen mensen en zijn in de loop der tijd met zorg opgebouwd. ‘Bij het begin van de oorlog in Oekraïne zagen we die netwerken Russische standpunten verspreiden, en tijdens de recente verkiezingen standpunten van Reform UK,’ zegt Khan. ‘Ze pushen ook een zwik marginale “nieuws”-sites, waar soms radicaal-rechtse Amerikaanse geldschieters achter schijnen te zitten.’
Aan alles wat de overheid doet of zegt wordt onmiddellijk een tactische draai gegeven die in de praktijk wordt uitgetest en verder verfijnd. Neem bijvoorbeeld de toespraak waarin Keir Starmer waarschuwde dat relschoppers hard zouden worden aangepakt. Hij werd meteen weggezet als een landverrader die het op witte Britten gemunt heeft en er werd een filmpje gemaakt waarin de beelden van zijn toespraak werden doorsneden met beelden van jonge moslims die met capuchon op betogen in Birmingham. Uit het onderzoek van Valent blijkt dat de onbewerkte versie van Starmers toespraak via de sociale media-accounts van gewone omroepen zo’n half miljoen keer werd bekeken, terwijl de extreemrechtse montage miljoenen kijkers kreeg. Dit filmpje werd door de algoritmes dan ook specifiek naar een publiek gestuurd van mannelijke vijftigplussers met een laag inkomen in Engelse voorsteden en provinciestadjes.
Om de veelvormigheid van deze dreiging het hoofd te bieden, moet zowel de overheid als de samenleving nieuwe afweermechanismen ontwikkelen. De duidelijkste stappen die gezet kunnen worden, zijn een betere nationale coördinatie van het politiebeleid voor het bewaken van de openbare orde, het ontwikkelen van nieuwe tactieken voor het beschermen van etnische minderheden en het formaliseren van de samenwerking tussen politie en moskeeën naar het voorbeeld van de Joodse gemeenschap en haar Community Security Trust.
Online Safety Act
Om de onlinehaat, ophitsing en desinformatie te kunnen aanpakken, moet de vorig jaar aangenomen Online Safety Act onmiddellijk in werking treden. Die wet is zwakker dan wat we nu nodig hebben, maar zou ons in ieder geval in staat stellen op te treden tegen sociale netwerken die niets doen om de verspreiding van geweld tegen te gaan, en de bazen daarvan strafrechtelijk te vervolgen.
Het staat buiten kijf dat de meerderheid van de Britten de nieuwe fascistische ideologie verwerpt. Dat wordt wel aangetoond door de omvang en het vreedzame karakter van de antifascistische demonstraties op 7 augustus, door de positieve berichtgeving daarover in de media en door peilingen waaruit blijkt dat slechts 7 procent van de Britten de rellen gerechtvaardigd vond. Voor een demonstratie op Trafalgar Square op 27 juli wist extreemrechts 30.000 mensen op de been te brengen, dus als je hun naaste omgeving daarbij optelt, zou een ruwe schatting van het totale aantal overtuigde aanhangers uitkomen op viermaal zoveel.
Nu de rellen hopelijk met succes de kop ingedrukt zijn, moet Groot-Brittannië dringend gaan werken aan het herstel van de sociale cohesie. Emeka Forbes van de Together Coalition zegt: ‘We hopen dat het maatschappelijk middenveld en de overheid in de komende weken en maanden in nauwe samenwerking met lokale gemeenschappen zullen helpen om meer verbinding en vertrouwen te bereiken door middel van momenten van saamhorigheid en pogingen tot het overbruggen van verschillen.’ De opruimacties na de rellen, de massale wijze waarop de sulligste relschoppers online vooral met humor te kijk werden gezet en de voorbeelden van mensen van verschillende geloven die publiekelijk de handen ineenslaan, dat alles laat zien hoe zoiets een aanvang kan nemen. Maar dat is nog maar het begin van een lange strijd. Eén blik op de sociale media-uitingen uit de arbeiderswijken waar zich van 3 tot 5 augustus de ergste rellen voordeden, was genoeg om te zien dat het geweld van begin augustus de soreliaanse ‘mythe’ van een burgeroorlog niet heeft ontkracht, maar juist versterkt. En aan de tientallen berechte relschoppers is goed te zien dat daarvan geen eenduidig profiel te geven valt.
Hoeveel werk er nog te verzetten valt, moge blijken uit het feit dat James Goddard sinds 7 augustus weer vrijelijk gebruik kan maken van X. Terwijl ik dit schrijf, gaat hij weer tegen de islam en tegen de politie tekeer in filmpjes die door tienduizenden volgers worden bekeken. En hij is maar één stem in een voortdurend verder groeiend netwerk van haat.
