‘The War and the Future’ is dit jaar het onderwerp van de Nexus-conferentie op 19 november in de Amsterdamse stopera. De titel – naar een lezing van de humanisme bepleitende Thomas Mann – moet ons eraan herinneren dat een ‘toekomst zonder oorlog een blijvende opgave is’.
‘The War and the Future’ is dit jaar het onderwerp van de Nexus-conferentie op 19 november in de Amsterdamse stopera. De titel – naar een lezing van de humanisme bepleitende Thomas Mann – moet ons eraan herinneren dat een ‘toekomst zonder oorlog een blijvende opgave is’.
Ook dit jaar ging 360 een samenwerking aan met Nexus, dat in liberale traditie onverstoord de rede hoog in het vaandel houdt, ondanks of misschien juist dankzij het steeds populairder wordende irrationalisme. En waarom wint de afkeer van een bepaalde intellectuele beschaving zo aan kracht? Die en andere vragen vormen de basis voor een rondetafelgesprek waarin de genodigden ‘met revolutionaire hoop, moed en creativiteit nieuwe werelden vorm proberen te geven’ te midden van al onze hedendaagse crises.
Met oude vertrouwde sprekers als Achille Mbembe uit Kameroen, hoofdredacteur van tijdschrift Liberties Leon Wieseltier, en veel nieuwe gezichten, onder wie de Franse topdiplomaat Jean-Marie Guéhenno, schrijver en scenarist László Krasznahorkai uit Hongarije, spion voor de CIA Mary Beth Long, die als covert operations officer terrorisme, nucleaire proliferatie en drugshandel in haar portefeuille had en nu haar eigen advocatenkantoor runt.
Kishore Mahbubani, schrijver van een reeks boeken over de groei van de Aziatische macht, is ook van de partij
Ook van de partij is Kishore Mahbubani, schrijver van een reeks boeken over de groei van de Aziatische macht en de neergang van de westerse invloed wereldwijd, evenals voormalig politicus en geopolitiek denker Bruno Maçães, die EU-landen een naïeve houding verwijt ten aanzien van de contemporaine geopolitieke ontwikkelingen. Verder schuiven aan pacifist Donatella di Cesare, als hoogleraar theoretische filosofie verbonden aan de Universiteit Sapienza Rome en Oksana Forostyna opinieredacteur bij het vooraanstaande tijdschrift Oekrajina Moderna, dat een open debat over het Oekraïense heden en verleden in gang probeert te zetten, kritisch denken wil stimuleren en intellectuele vrijheid probeert te bewaren.
Van Donatella di Cesare, ‘voorvechter van een geestelijk leven’ Zena Hitz en auteur en hoogleraar Lea Ypi publiceert 360 respectievelijk een bijdrage en een interview in dit nummer.
De conferentie van het Nexus Instituut, met wie 360 ook dit jaar een (online)samenwerking had, ging in 2021 over hoop. Centraal stond de vraag waar wij die in de toekomst op moeten richten. Na ongeveer een uur waarin de Republikein aan tafel fouten van de VS erkende maar vond dat er ook veel goed was gegaan, de oprichter van Volt! hem eraan herinnerde dat de wereld groter was dan Amerika en de Pakistaanse Nadia Harhash opkwam voor vrouwen, nam Patti Smith, die tot dan toe zwijgend had geluisterd, het woord. Ze bedankte de sprekers voor hun mooie bijdragen maar had twee thema’s gemist: het klimaat, en de jeugd – ze zijn eigenlijk nauwelijks los van elkaar te zien. Waar iedereen zijn eigen waarheid had verkondigd, sprak zij dé waarheid: de jeugd is de toekomst, en dus onze hoop.
‘Ook al ben je arm of kom je uit een afgelegen plattelandsdorp, je hebt ook macht’
Het openingsverhaal, waarin twintig leden van generatie Z – geboren na 1996 – aan het woord komen over wat zij doen voor een betere wereld, is in dit opzicht een bemoedigende boodschap. Van de rechtszaak van de Australische Anjali Sharma, waarin werd geoordeeld dat het de plicht van de minister is om kinderen voor milieuschade te be-hoeden, tot de Ierse Fionn Ferreira die uitvindingen doet om microplastics uit leidingwater te filteren. De Filippijnse Marinel Ubaldo verwoordt mooi de achterliggende gedachte: ‘Ook al ben je arm (…) of kom je uit een afgelegen plattelandsdorp, je hebt ook macht. Je kunt altijd protesteren tegen bedrijven en politici die bijdragen aan de klimaatverandering.’ The Economist beaamt dat individuele acties wel degelijk verschil maken – al is het alleen al vanwege een ‘geleidelijk opgebouwd momentum’; als mensen meegaan in het ene, zullen ze het andere ook sneller ondersteunen, normen verschuiven, en zo creëer je het voor verandering onmisbare draagvlak.
Over hoe zeer onze normen van buitenaf worden bepaald, schrijft de Indiaas-Britse filosoof Amia Srinivasan met betrekking tot een heel ander thema: seks. Ze verkent in het titelessay van haar bundel Het recht op seks de gedachte dat wat wij aantrekkelijk vinden louter wordt bepaald door cultuur, beeldvorming en omgeving, waarbij ook ras en klasse onvermijdelijk meespelen. Ze beweert nadrukkelijk niet dat er zoiets bestaat als recht op seks, maar laat ons stilstaan bij de vraag in hoeverre we zelf verantwoordelijk zijn voor het in stand houden van bepaalde machtsverhoudingen.
Aan het einde van de conferentie zong Smith haar ‘People Have the Power’ voor het publiek, dat uit volle borst meezong. Even hadden we allemaal hoop – en macht. We wensen u een mooi nieuw jaar toe.
Na korte blik op de geschiedenis kun je moeilijk anders concluderen dat mannen de neiging hebben vrouwen te willen domineren, stelt de Palestijnse mensenrechtenactiviste Nadia Harhash. Ze ging te rade bij Aristoteles en Plato om te achterhalen waar misogynie vandaan komt. ‘Waarom keken zij eigenlijk neer op vrouwen?’
Nexus-conferentie: ‘Revolutie van de hoop‘
‘Revolutie van de hoop’ is dit jaar het onderwerp van de Nexus-conferentie. Met als hoofdvraag: Waar vinden we, te midden van al onze hedendaagse crises, de revolutionaire hoop, moed en creativiteit om nieuwe werelden vorm te geven?
Op zaterdag 20 november komen sprekers als Giuseppe Conte, Patti Smith, Wole Soyinka en Mary L. Trump bijeen in Amsterdam om een antwoord te formuleren op deze vragen.
Deze week publiceert 360 Magazine artikelen en speeches van de sprekers van de Nexus-conferentie ‘Revolution of Hope’. De vierde in de reeks is de Palestijnse mensenrechtenactiviste Nadia Harhash.
Na een korte blik op de geschiedenis van de mensheid snel een optelsom maken van alle onrechtvaardigheid en ongelijkheid die het bestaan van vrouwen altijd hebben bepaald, is niet moeilijk. Net zo gemakkelijk is het om snel een rechtlijnig oordeel te vellen en te zeggen dit te wijten is aan de misogyne aard van de man. Want het kan geen toeval zijn dat de meeste mannen uiteindelijk zo worden, hoewel natuurlijk niet allemaal.
Lees ook de artikelen van de andere sprekers van de Nexus-conferentie:
Maar is de misogyne aard van mannen wel de oorzaak dat ze altijd de neiging hebben vrouwen te willen overtreffen, domineren, onderdrukken en volledig in hun macht willen krijgen?
Nu ik hier zo bij stilsta, meer dan tweeduizend jaar en paar eeuwen geleden na Plato en Aristoteles, komt er bij er iets me op: waarom keken zij eigenlijk neer op vrouwen? Is het misschien zo dat vrouwen óf duivelse, vrijgevochten hoeren in spe zijn, óf gehoorzame en onderdanige huisvrouwen?
In de wereld van nu, waarin vrouwen bovendien óf als leeghoofd worden afgeschilderd, óf een doek om hun hoofd moeten dragen, kan het archetype van de man als vrouwenhater nooit veranderen.
Het lijkt wel een stigma, alsof vrouwen niet anders kunnen zijn dan zo.
Maar ik geloof niet dat mannen misogyn worden geboren en ik geloof ook niet dat vrouwen gedoemd zijn tot stereotypische leeghoofdigheid of een nikab.
De vraag blijft dus: waar stonden al die andere vrouwen toen, en waar staan ze nu?
Aristoteles
Ik ben absoluut niet van plan mannen gratie te verlenen voor al het leed en onrecht dat ze vrouwen hebben aangedaan. Maar toch vraag ik me het volgende af: Aristoteles degradeerde de vrouw in wezen al voor ze überhaupt voet op aarde had gezet, door te beweren dat ze belichaming was van geesten die ooit een slecht leven hadden geleid en daarom hier op aarde veroordeeld waren tot een vrouwenlichaam. Aristoteles beweerde dat vrouwenzielen minder sterk waren dan mannenzielen. Dit gebrek aan zielskracht bij vrouwen betekende dat ze minder gevoelig waren voor emoties die met de ‘ziel’ verband hielden, maar niet wat betreft begeerten.
Om het beeldender te zeggen, in zijn eigen woorden, en binnen het aanvankelijke onderscheid dat hij maakt in The Generation of Animals, hoofdstuk 1 van Boek IV, waar hij de aard van de seksen bespreekt: ‘De man en de vrouw verschillen in persoonlijke capaciteiten en onvermogen. De vrouw is degene die sperma ontvangt, maar kan dat niet zelf vormen, afscheiden of lozen. (…) De vrouw is tegengesteld aan de man en is vrouw vanwege haar onvermogen om [sperma] te voortbrengen en vanwege de koudheid van het bloedvoedsel [de menstruatie].’
De rol van de vrouw is volgens Aristoteles op zijn best die van ontvanger van sperma
De rol van de vrouw is voor hem op zijn best die van ontvanger [van sperma]. In zijn tekst over politieke gemeenschappen in zijn werk Politika geeft hij toe dat er een noodzaak is om zaken te verenigen die niet afzonderlijk kunnen bestaan, en dat de behoefte om te reproduceren niet voortkomt uit vrije wil, maar een natuurlijk fenomeen is.
Hij ziet echter dat dit leidt tot een relatie van heerser en onderdaan die van nature verenigd zijn voor hun eigen welzijn. ‘Want zij die de dingen rationeel kunnen voorzien, zijn van nature heerser en meester, en zij die de dingen lichamelijk kunnen uitvoeren, zijn van nature onderdaan en slaaf. En daarom hebben meesters en slaven baat bij hetzelfde. Daarom is het eerste gezin ontstaan uit de twee verenigingen van mannen en vrouwen en meester en slaven.’
In het licht van deze verhouding tussen heerser en onderdaan ziet hij de rol van de vrouw in het gezin als iets wat het midden houdt tussen slaaf en vrije persoon.
‘Maar we moeten eerst alles bestuderen en beginnen met de kleinste componenten. En de eerste, allerkleinste componenten van het gezin zijn meester en slaven, man en vrouw en vader en zonen. Daarom moeten we nadenken over wat deze drie [relaties] precies inhouden en hoe die zouden moeten zijn. De eerste is despotisch, de tweede maritaal en de derde reproductief, hoewel de laatste twee geen precieze naam hebben. Laten we nadenken over deze drie dingen die we hebben genoemd.’
Aristoteles benadrukt ook dat de relatie tussen mannen en vrouwen er een van heerser en onderdaan is
Hij benadrukt ook dat ‘de relatie tussen mannen en vrouwen er een van heerser en onderdaan is. Als consequentie van hun verschillende functies hebben mannen en vrouwen andere deugden. Hoewel vrouwen het vermogen hebben om te beraadslagen, mist hun rede autoriteit, en terwijl een man over praktische intelligentie kan beschikken, kan een vrouw hooguit tot een waarachtig oordeel komen.’
Wat deugd betreft, volgens Aristoteles is het duidelijk dat mannen en vrouwen noodzakelijkerwijs deugden delen, maar dat er ‘natuurlijke’ verschillen bestaan tussen hen. Volgens hem is de situatie als volgt: ‘Vrije personen heersen op een bepaalde manier over slaven, mannen [domineren] vrouwen op een andere manier en mannen zijn op weer een andere manier de baas over kinderen. In ieder van hen zijn delen van de ziel aanwezig, alleen anders. Slaven beschikken in het geheel niet over een oordeelsvermogen, vrouwen doen dat wel maar in beperkte mate en bij kinderen is dit nog niet goed ontwikkeld.’
Om Aristoteles toch wat krediet te geven, hij geeft toe dat vrouwen intelligent zijn, in staat tot het maken van weloverwogen keuzen en dat ze goede raad kunnen geven. Het is dus niet zo dat vrouwen niet logisch kunnen redeneren, maar dat emoties hun afwegingen vaak overstemmen. Daarin zijn ze anders dan slaven die geen greintje verstand hebben, en kinderen die wel verstand hebben, maar dat niet goed gebruiken!
Vernedering
Als je Aristoteles’ standpunt tegen vrouwen wilt begrijpen, zou je dat enigszins kunnen rechtvaardigen als je bedenkt dat de grote filosoof erg is vernederd door een vrouw. Had dit misschien te maken met het vernederende voorval met Phyllis, de vrouw van Alexander, die Aristoteles als een ezel besteeg en een historisch beeld opdrong van hoe laag deze beruchte filosoof kon zinken?
De houding van Plato tegenover vrouwen in zijn werk De Republiek is progressiever, maar hun recht om Wachter te worden bleef voor hem een punt van discussie. Helaas kun je zijn theorie over de ‘gelijkheid van de seksen‘ ook anders uitleggen. Want het is op zijn minst ambigu dat Plato het vermogen van vrouwen aanvecht om bepaalde taken even goed als mannen uit te voeren dankzij hun vaardigheden en talenten, en niet door hun natuurlijke aard.
Toch hebben Plato en Aristoteles natuurlijk wel een filosofische methodiek geconstrueerd over het concept van de rol van de vrouw en een kader gecreëerd voor unieke denkbeelden over de verschillende uitersten.
Plato zegt: ‘Vrouwen baren kinderen en mannen verwekken ze. Laten we zeggen dat er geen bewijs is dat vrouwen anders zijn dan mannen.’
Plato neigt ernaar te benadrukken dat het gedrag van vrouwen een consequentie is van de samenleving waarin ze opgroeien en niet van haar natuurlijke aard
DeRepubliek, de ideale staat in het gedachtegoed van Plato, behandelt in Boek V de kwestie van de rol van de vrouw door indirect te pleiten voor opname van vrouwen in de eliteklasse van de Wachters, met als argument dat de wachterklasse de meest getalenteerde personen moest omvatten.
Toch maakt Plato in de Republiek en andere werken, ook neerbuigende opmerkingen over vrouwen in relatie tot voor de hand liggende domeinen. In Boek V zegt hij bijvoorbeeld: ‘Ik wil het eigenlijk liever niet hebben over de kleine krenterigheden waarvan ze verlost zullen zijn, want die zijn niet vermeldenswaardig (zoals het vleien van de rijken door de armen): alle pijnen en kwellingen waar mannen mee te stellen hebben bij het grootbrengen van een gezin, aan geld moeten zien te komen om zaken voor het huishouden te kopen, geld lenen en niet kunnen terugbetalen, zich in alle bochten wringen en dan het geld aan vrouwen en slaven geven die het mogen houden. Zo veel kwaden van zo veel soorten waar mannen onder gebukt gaan, zijn overduidelijk vreselijk en niet de moeite waard om over te spreken.’
Maar in tegenstelling tot Aristoteles heeft Plato de vrouwelijke natuur nooit gebruikt als verklaring voor zijn kritische mening over hun gedrag. Hij levert vaak kritiek op het gedrag van de Atheense vrouwen, maar de vrouwen in zijn utopische stad die onder ideale omstandigheden zijn opgegroeid, worden beoordeeld op de kwaliteit van hun ziel. En degenen die in aanmerking komen om Wachter te worden, krijgen een strenge opleiding.
Bij de verdediging van de staat tegen vijanden geeft hij de vrouw als Wachter zelfs een meer strategische functie. Maar daar moeten we wel bij vermelden dat deze vrouwen alleen bestaan in zijn ideale stad in De Republiek.
En daarbij moeten we ook opmerken dat Plato net zo kritisch is over mannen omdat die dezelfde wanorde in hun ziel dragen. Plato neigt ernaar te benadrukken dat het gedrag van vrouwen een consequentie is van de samenleving waarin ze opgroeien en niet van haar natuurlijke aard.
In tegenstelling tot Aristoteles noemt Plato ziet lichamelijke processen niet als bepalend voor de kwaliteit van iemands ziel. De biologische verschillen tussen mannen en vrouwen hebben dus geen enkele invloed op hun vermogen om hetzelfde filosofische niveau te behalen.
Hoedster
Kinderen baren is volgens Plato vooral een puur lichamelijk fenomeen en niet zozeer emotioneel of spiritueel. Want na een kind te hebben gebaard, voelen vrouwelijke Wachters geen verlies of verlangen om dat kind op te voeden. Bevallen is gewoon een routineklus. In De Republiek is voor Plato de ideale rol van de vrouw dat te doen wat ze volgens haar aard het best kan.
Hij besteed in De Republiek aandacht aan de kwestie van vrouwen omdat hij het onderwerp van een ideale staat niet kan bespreken als hij de helft van de bevolking weglaat. In Symposium echter, waarin de kwestie van sekse en de rol van de vrouw in de stad niet aan de orde komen en nauwelijks aandacht wordt besteed aan vrouwen, stelt Diotima deze kwestie wel aan de orde.
Wat betreft het gezin schrapt Plato in De Republiek het traditionele model van het huishouden. Voor hem is de vrouw in de eerste plaats een hoedster die de extra plicht heeft toekomstige burgers te baren.
Plato voelde zich niet aangetrokken tot vrouwen en Aristoteles voelde zich door hen bedreigd
In De Republiek wijst Plato vrouwen een rol toe die bijna gelijkwaardig is aan die van mannen. Alleen moeten we ook nu weer bedenken dat de vrouwen die destijds in Athene woonden, niet de vrouwen waren die hij in zijn republiek voor ogen had.
Als we rekening houden met de persoonlijke dilemma’s van beide filosofen — een voelde zich aangetrokken tot mannen en de ander werd vernederd door een vrouw — kunnen we beter begrijpen waar hun uitspraken op zijn gebaseerd. Eén voelde zich niet aangetrokken tot vrouwen en de ander voelde zich door hen bedreigd. Eén zag ze als leeghoofden en de ander wilde ervoor zorgen dat ze een sluier droegen.
Maar bij monde van vrouwen als Diotima die Plato noemt in Socrates’ verslag over Eros (de Griekse god van de liefde, seks en vruchtbaarheid), erkent hij de mogelijke rol van de vrouw op de meest glorieuze wijze: ‘Ik zal proberen voor u de toespraak over liefde te bespreken die ik eens hoorde van Diotima, een vrouw uit Mantinea, die erg wijs was en ook veel verstand had van veel andere zaken. Eens heeft zij zelfs de pest tien jaar lang weten af te weren door de Atheners te vertellen welke offers ze moesten brengen. Zij heeft mij de kunst der liefde onderwezen en ik zal haar toespraak doorlopen, zo goed als ik kan in mijn eentje.’
Die vrouw bestond toen en bestaat nu nog steeds.
Maar er is nog een lange weg te gaan vóór vrouwen geschiedenis zullen schrijven. Alleen dan zullen de sluiers van de hoofden gaan en zullen de leeghoofden vervliegen.
Misschien zullen mannen dan als vrouwen zijn… En bijdragen aan het universum in hun natuurlijke rol als onderdeel van dit bestaan en niet als het middelpunt en de oorsprong daarvan.
Nadia Harhash
Nadia Harhash is een Palestijnse advocate, mensenrechtenactiviste en schrijfster. Ze staat bekend om haar diepteanalyses van het Palestijns-Israëlische conflict en het verslaan van belangrijke onderwerpen in de Palestijnse samenleving. Harhash is columniste van Raj Al-Youm.
Ze is auteur van de autobiografische roman In the Shadows of Men (2016), de diepgravende studie Growth and Development of Palestinian Women Movement during the Mandate Period (2018) en On the Path of Mariam (2019). Haar recentste boek is Nietzsche in Jerusalem: A diary of a Dog (2021).
Harhash is momenteel senior programmamanager bij HEKS/EPER, een ngo die zich inzet voor humanitaire zorg in onder meer Gaza. Daarnaast speelt Harhash een belangrijke rol in de democratische hervorming van de Palestijnse Autoriteit.
De huidige elite houdt zich opzettelijk blind voor haar bevoorrechte positie en bekommert zich daarom niet meer om lagere klassen, stelt politicoloog Patrick J. Deneen. Zijn studenten geloven – net als Marx – dat lageropgeleiden vatbaarder zijn voor een ‘vals bewustzijn’.
Nexus-conferentie: ‘Revolutie van de hoop‘
‘Revolutie van de hoop’ is dit jaar het onderwerp van de Nexus-conferentie. Met als hoofdvraag: Waar vinden we, te midden van al onze hedendaagse crises, de revolutionaire hoop, moed en creativiteit om nieuwe werelden vorm te geven?
Op zaterdag 20 november komen sprekers als Giuseppe Conte, Patti Smith, Wole Soyinka en Mary L. Trump bijeen in Amsterdam om een antwoord te formuleren op deze vragen.
Deze week publiceert 360 Magazine artikelen en speeches van de sprekers van de Nexus-conferentie ‘Revolution of Hope’. De derde in de reeks is Patrick J. Deneen, universitair hoofddocent Politieke Wetenschappen aan de universiteit van Notre Dame.
Tijdens een van de verfoeilijkste momenten in Plato’s De Staat suggereert Socrates dat de ideale stad een stichtingsmythe nodig heeft – wat hij een ‘nobele leugen’ noemt – om zich van succes te verzekeren. De mythe bestaat uit twee delen. Volgens het eerste deel stamt iedereen in de stad af van dezelfde moeder, waarmee het geloof wordt aangemoedigd dat alle inwoners van de stad een gemeenschappelijke oorsprong hebben en familie van elkaar zijn. Volgens het tweede behoort iedereen al bij de geboorte tot een bepaalde klasse op grond van zijn of haar talenten en bekwaamheden, die worden aangeduid door een metaal dat iedere ziel bij de geboorte is toebedeeld: de heersende klasse goud; ministers, soldaten en hoge ambtenaren zilver; arbeiders brons en ijzer.
Socrates betoogt dat om de stad succesvol te laten zijn, alle burgers beide delen van de mythe moeten geloven. De mythe probeert tegelijkertijd te verenigen en te differentiëren, te verklaren wat gemeenschappelijk en verschillend is, en ondanks aanzienlijke verschillen burgerlijk patriottisme te kweken. Het eerste deel moedigt burgerlijke betrokkenheid, gemeenschappelijke opofferingsgezindheid en het geloof in een algemeen welzijn aan. Het tweede rechtvaardigt het bestaan van ongelijkheid als een permanent kenmerk van de menselijke samenleving.
Socrates aarzelt zelfs om hardop over de mythe te spreken, omdat hij beseft hoezeer die zijn gehoor vermoedelijk tegen de borst zal stuiten. Bovendien erkent hij dat er veel overtuigingskracht nodig zal zijn – vermoedelijk generaties lang – voordat de mythe door de stedelingen wordt geaccepteerd, en ook dan zal de heersende klasse zich er vermoedelijk niet door laten overtuigen. Als er één bevolkingsgroep is die de mythe waarschijnlijk zal accepteren, oppert hij, dan is het de ongeschoolde werkende klasse.
Bedrog
Wanneer ik de nobele leugen tijdens mijn colleges aan mijn studenten voorleg, valt hij niet in goede aarde, zoals Socrates al had voorspeld. Zij hebben moeite met het idee dat een rechtvaardig bestel op bedrog moet zijn gegrondvest. Maar wat hun nog meer ergert is de suggestie dat de rechtvaardige stad op ongelijkheid moet zijn gegrondvest. Als goede progressieve democratische burgers verafschuwen ze de suggestie dat ongelijkheid kan worden bestendigd als een geboorterecht, en ze vereenzelvigen zich met het onrecht dat de zwaksten in de samenleving wordt aangedaan. Van de twintig jaar die ik college gaf aan Princeton, Georgetown en Notre Dame kan ik me geen enkele student herinneren die geen moeite met de mythe had. De meesten vonden hem ronduit weerzinwekkend.
Op de vraag waarom het moeilijker zal zijn de heersende klasse van de waarheid van de nobele leugen te overtuigen, zeggen de meeste studenten te geloven dat de heersende klasse door haar hogere opleiding en grotere intelligentie beter bestand is tegen propaganda, terwijl de eenvoudige werkende klasse vermoedelijk ten prooi valt aan bedrog omdat ze haar eigen belangen onvoldoende onderkent. Door te geloven dat lageropgeleiden vatbaarder zijn voor een ‘vals bewustzijn’ kiezen mijn studenten impliciet de kant van Marx.
Lees ook het artikel van een van de andere sprekers van de Nexus-conferentie:
Plato wil dat wij de mythe anders begrijpen. Anders dan Marx geloofde hij niet dat de leden van de lagere klasse vermoedelijk hun eigen belangen niet zouden onderkennen. De lagere klasse zal de mythe vermoedelijk accepteren omdat ze beseft dat die in haar voordeel werkt. Haar leden zijn zich er scherp van bewust dat er ongelijkheid bestaat. Dat deel van de ‘leugen’ komt hun nauwelijks als onwaar voor. Wat nieuw is, en wat in hun voordeel werkt, is het idee dat zowel de lagere als de heersende klasse gebaat is bij ongelijkheid. Dat wil zeggen, het werk van leden met edele metalen in hun ziel moet ten goede komen aan iedereen, ook aan degenen wier ziel het met onedele metalen moet stellen. Leden van de heersende klasse daarentegen zullen de mythe vermoedelijk niet geloven uit eigenbelang. Zij schrikken terug voor de bewering dat iedereen, ongeacht rang of stand, tot dezelfde familie behoort. Ze willen niet dat de voordelen die wellicht alleen hun klasse ten goede zullen komen ten bate van het geheel zullen worden aangewend.
Alleen als iedere groep ieder deel van de ‘leugen’ accepteert, legt Socrates uit, komt er een soort sociaal contract tot stand
Alleen als iedere groep ieder deel van de ‘leugen’ accepteert, legt Socrates uit, komt er een soort sociaal contract tot stand. Zowel de elite als de gewone man accepteert het deel van de mythe dat hun niet aanspreekt omwille van het deel dat dat wel doet. De elite geniet aanzien in een samenleving die ongelijkheid rechtvaardigt; de gewone man is het beste af in een samenleving die afdwingt dat de elite zich in dienst stelt van het geheel. In plaats van te werk te gaan als strijdende partijen, zetten beide kanten zich in voor het algemeen nut.
Zo’n compromis is moeilijk te bereiken. Een groot deel van de rest van De Staat gaat over de vraag hoe de heersende klasse kan worden overreed, of zelfs gedwongen, haar lot aan de rest van de stad te verbinden, in plaats van de anderen simpelweg te domineren of te negeren. Omdat ongelijkheid een onmiskenbaar feit is, ziet Plato het als een grote uitdaging voor de politiek om de bevoordeelden ervan te overtuigen dat zij zichzelf als deel van het geheel moeten beschouwen.
Vergelijk de reactie op deze ‘nobele leugen’ die Socrates van de heersende klasse verwachtte eens met de typische reactie van studenten aan elite-universiteiten. De huidige elitestudenten vinden de mythe vooral verwerpelijk omdat deze uitgaat van eeuwige ongelijkheid door de generaties heen. De onderlinge verwantschap lijkt weinig problematisch en zelfs oninteressant. Wat verklaart dat de heersende klasse van onze tijd kennelijk heel andere dingen als schandalig ervaart en zich daartegen verzet?
Activisme
Campussen van elite-universiteiten zijn broeinesten van activisme tegen ongelijkheid, vooral op het gebied van huidskleur, geslacht, invaliditeit en seksuele geaardheid. De afgelopen jaren hebben studenten van UC Berkeley tot Reed College geprotesteerd tegen voorbeelden van vermeende vooringenomenheid, maar weinig incidenten hebben zoveel opzien gebaard als het protest waaronder de socioloog Charles Murray op 2 maart 2017 werd bedolven op Middlebury College in Vermont. Voordat hij een woord had kunnen uitbrengen werd Murray getrakteerd op twintig minuten boegeroep van honderden studenten in zijn gehoor. Om het geplande gesprek toch nog te kunnen voeren moesten hij en zijn gastheer, professor Allison Stanger, de collegezaal verruilen voor een privévertrek. Studenten volgden hen en sloegen op de muren en ramen. Toen ze ten slotte naar buiten kwamen, ging de menigte Murray en Stanger te lijf, waarbij Stanger nekletsel en een hersenschudding opliep.
Murray was uitgenodigd om over zijn boek Coming Apart te komen praten, een studie over de toenemende ongelijkheid tussen rijke en arme witte Amerikanen tussen 1960 en 2010. Murrays boek concentreert zich op twee fenomenen. Ten eerste wijst hij erop dat Amerikanen in afzonderlijke geografische enclaves zijn opgedeeld op grond van rijkdom, klasse en opleiding. Ten tweede wijst hij op de ongekend hoge sociale problematiek bij arme en laagopgeleide Amerikanen, zoals echtscheidingen, buitenechtelijke kinderen, misdaad, drugsverslaving, werkloosheid, faillissementen, isolatie en wetteloosheid.
De studenten die Murray het spreken beletten komen voornamelijk uit wat Murray de ‘HPY-bubbel’ noemt, Harvard, Princeton en Yale, universiteiten waar een opmerkelijke ideologische, economische en sociale homogeniteit heerst. Een diploma van een opleiding als Middlebury College is het paspoort om in de HPY-bubbel te geraken. Je komt er niet zomaar binnen. Volgens het U.S. News and World Report bezet Middlebury samen met Pomona College de zesde plaats op de ranglijst van Amerikaanse alfa-colleges, na Williams, Amherst, Bowdoin, Swarthmore en Wellesley. In 2017 werd maar zeventien procent van de aanmeldingen geaccepteerd. Studenten moeten een gemiddelde studiepuntenscore van 1450 van de 1600 hebben. De kosten van onderwijs plus kost en inwoning bedragen ruim 64.000 dollar per jaar.
Het gevolg was dat de elitestudenten zelfvoldaan konden volharden in hun demonstratieve steun aan het gelijkheidsbeginsel
Je zou denken dat studenten van zo’n opleiding zeer geïnteresseerd zouden zijn in een lezing over de grondslagen en implicaties van economische en klassenverschillen in het huidige Amerika. Je zou zelfs verwachten dat als de studenten aanstoot namen aan ongelijkheid, ze zich door Murray zouden hebben laten inspireren om hun onlustgevoelens op Middlebury College bot te vieren als bestendiger van klassenverschillen of zelfs op zichzelf als gewillige deelnemers aan die bestendiging. Je zou op zijn minst hebben gedacht dat ze geïnteresseerd zouden zijn in een analyse van de rol die opleidingsinstituten spelen bij het creëren en handhaven van ongelijkheid. In plaats daarvan joelden ze, uit naam van de ongelijkheid zelf, de man uit die met hen kwam spreken over hun rol bij de bestendiging van die ongelijkheid.
Natuurlijk was het niet het onderwerp van Murrays lezing waartegen werd geprotesteerd, maar het feit dat hij in zijn boek The Bell Curve uit 1994 statistische IQ-verschillen tussen verschillende etniciteiten ter sprake had gebracht. Maar het belangrijkste thema van dat boek was de zorg dat sociale selectie de klassenverschillen in Amerika zou vergroten, precies het soort selectie dat door eliteopleidingen als Middlebury wordt bevorderd. Het prettige gevolg van de heftige protesten tegen Murray was dat er geen verder onderzoek hoefde te worden gedaan naar de wijdverbreide klassenverschillen in het huidige Amerika, en dat de elitestudenten van de eliteopleiding Middlebury zelfvoldaan konden volharden in hun demonstratieve steun aan het gelijkheidsbeginsel.
Eigenbelang
Zoals veel demonstraties tegen ongelijkheid op campussen van elite-universiteiten was het protest tegen Murray een echo van het verzet van de heersende klasse tegen de nobele leugen. De heersende klasse ontkent dat ze eigenlijk een zichzelf bestendigende elite is die niet alleen bepaalde vooroordelen heeft geërfd maar die ook wil doorgeven. Om dat te maskeren omschrijven ze zichzelf als de voorhoede van het streven naar gelijkheid, waarbij ze hun hogere status in feite ontkennen, evenals het feit dat ze door het handhaven van de klassenscheiding hun minder fortuinlijke landgenoten in een erbarmelijke en gevaarlijke situatie brengen. Je komt zelfs in de verleiding te concluderen dat hun hardnekkige verdediging van het gelijkheidsbeginsel een manier is om zich te ontdoen van werkelijke verplichtingen tegenover de lagere klasse die steeds verder uit hun geografische zicht en hun denkwereld verdwijnt. Omdat ze ongelijkheid verfoeien, hoeven ze zichzelf niet bewust als een heersende klasse te beschouwen. Door te ontkennen dat het zeer in hun eigenbelang is om hun elitepositie te handhaven, gaan ze er moeiteloos vanuit dat ze in onderlinge verwantschap geloven, zolang dat hun positie maar niet bedreigt. Het deel van de nobele leugen dat de elite ooit de stuipen op het lijf zou hebben gejaagd, namelijk de aanspraak op onderlinge verwantschap, is inmiddels irrelevant; in plaats daarvan verzetten ze zich tegen het niet-egalitaire deel van de mythe dat destijds, net als nu, voor zowel de elite als de lagere klasse vanzelfsprekend zou zijn geweest. De huidige lagere klasse zal haar ongelijkheid vermoedelijk evenzeer herkennen als die van Plato. Het is de elite die vatbaar lijkt voor een ‘vals bewustzijn’.
‘Wanneer de kloof tussen ideaal en realiteit te groot wordt, bezwijkt het systeem’
Het domein van de nieuwe elite is al lange tijd voorspeld en het meest overtuigend besproken door maatschappijcritici als Michael Young, C. Wright Mills en Christopher Lasch. Tot de kundigste chroniqueurs van de nieuwe elite behoort columnist David Brooks van de New York Times, die in april 2001 een essay publiceerde, ‘The Organization Kid’ getiteld, waarin hij beschreef hoe de witte Amerikaanse aristocratie werd vervangen door een meritocratie. Nadat hij verscheidene weken onder studenten op de campus van Princeton had verkeerd, concludeerde Brooks dat er aan deze regimeverandering bepaalde voordelen kleefden maar beslist ook nadelen. Een nadeel was in zijn ogen de teloorgang van het ‘noblesse oblige’, de zorg van de heersende klasse voor mensen die minder fortuinlijk waren omdat ze het minder getroffen hadden met hun geboorte en afkomst. Brooks stelde dit tegenover het oude ideaal van de witte aristocratie dat op burgerlijke, militaire en protestantse waarden was gebaseerd: ‘Het Princeton uit die dagen had tot doel geprivilegieerde mannen uit hun prominente familie te halen en hen weerbaar te maken, hun een gevoel van maatschappelijke verantwoordelijkheid bij te brengen dat was gebaseerd op de code van de gentleman en noblesse oblige. Kortom, het had tot doel hun ridderlijkheid bij te brengen.’ Noblesse oblige verschafte de oude aristocratische orde een zekere mate van legitimiteit. Het stelde de heersende klasse in staat te beweren dat hun handelen niet uitsluitend door eigenbelang werd ingegeven, maar de hele gemeenschap ten goede kwam, vooral de amen en machtelozen. Het beeld van de dolende ridder die de jonkvrouw in nood te hulp schiet was een romantische en dramatische weergave van een veel bredere ethiek, namelijk die van de sterke die de zwakke beschermt. Het ancien régime, gebaseerd op bestuur door een erfelijke aristocratie die het belang van de hele gemeenschap voor ogen had, werd omvergeworpen omdat de meeste mensen niet langer in het idee ervan geloofden. Het vleiende zelfportret dat het régime schilderde van een paternalistische en zorgzame bovenklasse werd steeds meer gezien als een door eigenbelang ingegeven rationalisering en een vorm van maatschappelijk zelfbedrog ten dienste van de status quo. Barbara Tuchman beschreef de legitimiteitscrisis van de riddercode in haar boek A Distant Mirror:
‘Het ideaal was handhaving van de orde door de strijdende klasse naar het voorbeeld van de Ronde Tafel, de volmaaktste vorm in de natuur. De ridders van koning Arthur namen het op tegen draken, tovenaars en goddelozen om orde te scheppen in een woeste wereld. Dus hun levende tegenhangers werden in theorie geacht te fungeren als verdedigers van het geloof, handhavers van het recht en beschermers van de onderdrukten. In werkelijkheid waren zijzelf de onderdrukkers, en in de veertiende eeuw waren geweld en de wetteloosheid van de mannen van het zwaard een belangrijke oorzaak voor wanorde geworden. Wanneer de kloof tussen ideaal en realiteit te groot wordt, bezwijkt het systeem. Uit de legendes en verhalen blijkt dit keer op keer: in de Arthurromans wordt de Ronde Tafel van binnenuit vernietigd.’
We kunnen het er snel over eens zijn dat er een kloof bestond tussen de zelfverklaarde ethiek van het noblesse oblige en de feitelijke daden van de adelstand van het ancien régime. Maar net als degenen die het politieke bestel gedurende de middeleeuwen veelal als een vanzelfsprekend natuurlijk gegeven beschouwden, beziet de huidige elite haar meritocratische rechtvaardiging van haar status en positie maar zelden met een sceptische blik.
Oogkleppen
Waar de elite zich wellicht opzettelijk blind houdt voor de aard van haar positie, ziet de rest van de samenleving duidelijk waar ze mee bezig is. De opstand van de arbeidersklasse overal in het ontwikkelde Westen komt voort uit een idee van onrechtmatigheid, van een kloof tussen de aanspraken van de heersende klasse en de realiteit die wordt ervaren door degenen over wie wordt geheerst. Het is geen toeval dat het socialistisch links en autoritair rechts zijn die in opstand komen, twee stromingen die zich nu beide verzetten tegen staatskapitalisme, een heersende klasse van managers, de financialisering van de economie en globalisering. De populistische opstand daagt de liberale orde zelf uit.
Onze heersende klasse heeft grotere oogkleppen op dan die van het ancien régime. Anders dan de oude aristocraten houden ze vol dat hun exclusieve instellingen uitsluitend door voorstanders van gelijkheid worden bevolkt. Ze gaan luidkeels prat op hun eigen deugdzaamheid en zetten zich dubbel zo hard in voor diversiteit en inclusie. Ze schilderen fanatieke ultraconservatieven af als de grote belemmering voor volstrekte gelijkheid, en niet de elite-instellingen waarvan zijzelf profiteren. De instellingen die verantwoordelijk zijn voor het scheiden van de sociale en economische winnaars van de verliezers zijn grotendeels doof voor kritiek en lopen te koop met hun onafgebroken inzet voor het gelijkheidsbeginsel. De meritocratische ideologie verbloemt de rol die de heersende klasse zelf speelt bij het laten voortbestaan van de ongelijkheid en cultiveert zelfs een bredere sociale ecologie waarbinnen degenen die niet tot de heersende klasse behoren te kampen hebben met tal van sociale en economische kwalen die steeds kenmerkender worden voor de Amerikaanse lagere klasse. Om de realiteit onder ogen te zien zouden er dringende vragen moeten worden gesteld over de agenda die aan de inzet voor ‘diversiteit en inclusie’ ten grondslag ligt. Dat is wel het minste wat je van onze zelfverklaarde toewijding aan ‘kritisch denken’ zou mogen verwachten, maar de kans is groot dat zulke vragen zullen worden weggewimpeld, soms op een gewelddadige manier, op de hedendaagse campussen.
Lees ook het artikel van een van de andere sprekers van de Nexus-conferentie:
Uit gelijkheidscampagnes die zich eerder op de inclusie van identiteitsgroepen richten dan op een onderzoek naar de klassenscheiding blijkt een ontstellend gebrek aan nieuwsgierigheid naar de medeplichtigheid aan een systeem dat de status van de elite generaties lang heeft veiliggesteld. Aandacht voor diversiteit en inclusie op grond van ‘ascriptieve’ kenmerken als ras, geslacht, invaliditeit of seksuele geaardheid stelt de heersende klasse in staat de klassenverschillen over het hoofd te zien en zich te concentreren op ongekozen vormen van identiteit. Diversiteit en inclusie passen keurig in de meritocratische structuur en houden de structuur van de nieuwe aristocratische orde stevig in het zadel.
Harvard heeft mooi praten met haar verzet tegen uitsluiting: in 2017 werd maar vijf procent van de aanmeldingen gehonoreerd
Dit verklaart mede de merkwaardige en vaak hysterische nadruk die de meeste elitaire en exclusieve instellingen in de VS op het gelijkheidsbeginsel leggen. Het meest recente absurde voorbeeld was de officiële poging van Harvard University om, in de woorden van haar bestuursvoorzitter, gezelligheidsverenigingen op te heffen vanwege hun rol ‘in het handhaven van vormen van bevoorrechting en uitsluiting die strijdig zijn met onze diepste waarden’. Harvard heeft mooi praten met haar verzet tegen uitsluiting: in 2017 werd vijf procent van de aanmeldingen (2056 van de 40.000) door de universiteit gehonoreerd. Het ontkennen van bevoorrechting en uitsluiting lijkt gelijke tred te houden met de exclusiviteit van de instelling.
De veelgeprezen inzet voor gelijkheid, inclusie en diversiteit is niet alleen een denkmantel voor institutioneel elitarisme. Hij impliceert ook dat iedereen die desondanks buiten de boot valt zijn lagere status verdient. Als de elite haar sociale status, rijkdom en positie voornamelijk als het resultaat van haar eigen inspanning en werk beschouwt (en zeker niet van geboorte of erfenis), dan hebben zij die in de lagere klasse blijven hangen daar volgens diezelfde logica zelf voor gekozen. Dit geringschattende standpunt wordt ingenomen door prominente stemmen aan zowel de rechter- als de linkerzijde van het politieke spectrum. Zo zei James Stimson, hoogleraar Politieke Wetenschappen aan de University of North Carolina, onlangs tegen de New York Times:
‘Als we kijken naar het gedrag van mensen die in behoeftige buurten wonen, dan zien we niet het effect van economische achteruitgang op de arbeidersklasse, we zien een uiterst selectieve groep mensen die met economische tegenspoed is geconfronteerd en ervoor heeft gekozen thuis te blijven en die te accepteren, terwijl anderen elders hun heil hebben gezocht en gevonden. (…) Degenen die angstig zijn, conservatief in maatschappelijke zin, en ambitie ontberen, blijven waar ze zijn en accepteren de achteruitgang.’
Om een samenleving te laten functioneren moeten er tegelijkertijd twee schijnbaar tegenstrijdige overtuigingen worden gehuldigd: wij zijn radicaal verschillend en radicaal gelijk
Met andere woorden, het is hun eigen schuld. Ze verdienen het om te verliezen, zoals de meritocraten van Harvard het verdienen om te winnen.
Dat de heersende klasse van tegenwoordig eerder geneigd is ongelijkheid te veroordelen vanaf haar gemanicuurde campus dan dat ze naar buiten treedt om haar geloof in een gemeenschappelijk burgerbestaan uit te dragen is geen teken van grotere verlichting en vooruitgang, maar toont aan dat er een nieuwe aristocratie is ontstaan die zich niet bewust is van haar eigen positie en de verantwoordelijkheden die daarbij horen. Ze laat zich misleiden door een geüpdatete ‘nobele’ leugen.
Nu, bijna vijfentwintighonderd jaar later, lijkt Plato’s nobele leugen toch zo onwaar nog niet. Om een samenleving te laten functioneren moeten er tegelijkertijd twee schijnbaar tegenstrijdige overtuigingen worden gehuldigd: wij zijn radicaal verschillend en radicaal gelijk. We zijn uiterst gedifferentieerd maar met elkaar verbonden. We zijn vaak tot radicaal verschillende taken geroepen, maar die taken zijn bedoeld om het geheel ten goede te komen. Plato dacht dat mensen het ‘feitelijke verschil’ gemakkelijk zouden kunnen onderkennen, omdat het zo vanzelfsprekend is voor onze zintuigen, zij het niet altijd gemakkelijk te accepteren voor mensen met een lagere status. De uitdaging was het kweken van een geloof in een gemeenschappelijke oorsprong en onderlinge verwantschap. De Staat van Plato was één poging om deze uitdaging te beantwoorden, zij het een nogal absurde en ongeloofwaardige (zoals Socrates meteen toegaf). Vandaag de dag hebben we twee mogelijke antwoorden.
Liberale samenleving
Zolang Amerika als natie bestaat, is het Amerikaanse credo altijd aan verwarde en uiteenlopende invloeden onderhevig geweest. De eerste was die van het politiek liberalisme. Dat legt de nadruk op individuele rechten en vrijheden en belooft dat als we ons gezamenlijk inzetten voor de totstandkoming van een liberale samenleving, onze uitgesproken en vaak onverzoenlijke verschillen beschermd zullen worden. Het liberalisme propageert politieke eenheid als een manier om onze persoonlijke verschillen veilig te stellen.
De andere invloed was die van het christendom. Dat benadert de vraag vanuit het tegenovergestelde perspectief, met begrip voor onze verschillen om een sterkere eenheid te kweken. Dit is de krachtige boodschap van Paulus in 1 Korintiërs 12 en 13, waarin hij de kibbelende christenen van Korinthe vraagt te begrijpen dat hun gaven niet ter meerdere glorie van een bepaalde persoon of een bepaald slag mensen zijn, maar van het lichaam als geheel. John Winthrop herhaalde deze leerstelling in zijn zelden gelezen, vaak verkeerd geciteerde preek ‘A Model of Christian Charity’, die hij hield aan boord van de Arbella. Winthrop begint met de vaststelling dat mensen overal en altijd in lagere en hogere standen worden geboren; de armen zijn altijd onder ons, zoals Christus opmerkte. Dit onderscheid werd echter niet toegestaan om de eersten af te vallen en de tweeden te prijzen, maar ter meerdere glorie van God, opdat allen weten dat zij elkaar nodig hebben en verantwoordelijk zijn voor het delen van bepaalde gaven tot nut van het algemeen. Verschillen in talent en omstandigheden bestaan om een sterkere eenheid te bevorderen.
Een samenleving die alleen is gebaseerd op een gemeenschappelijk geloof in individuele verschillen zal uitlopen op een totale oorlog
Zolang het liberalisme niet volledig zichzelf was, zolang het werd gecorrigeerd en zelfs gestuurd door het christendom, was een werkend sociaal contract mogelijk. In het christendom wordt verschil tot eenheid geordend. In het liberalisme wordt eenheid gewaardeerd zolang het verschil bevordert. Het Amerikaanse experiment vermengde en verwarde deze twee begrippen, maar alleen net genoeg om er een blijvende bron van zorg van te maken. De balans was nooit perfect omdat er altijd te veel ontbrak, slingerde altijd heen en weer tussen een quasi-theologische verkondiging van eenheid en ontworteld individualisme. Maar er bleek bijna tweehonderdvijftig jaar lang mee te leven. De recente sterke afname van gelovigheid en christelijke morele normen wordt door velen als een triomf van het liberalisme beschouwd, en dat is het in zekere zin ook. Tegenwoordig wordt onze eenheid vrijwel volledig in het licht van onze verschillen gezien. We komen bijeen… om diversiteit te vieren. En tegenwoordig fungeert de viering van diversiteit ten slotte altijd als masker voor macht en ongelijkheid.
In deze opzet vigeert de taal van het recht. Maar zoals Simone Weil decennia geleden al opmerkte, is de taal van het recht uiteindelijk niet in staat een gemeenschappelijk leven op te bouwen, of zelfs maar in stand te houden:
‘Als je tegen iemand met oren om te horen zegt: “Wat je me aandoet is onjuist,” dan wakker je aandacht en liefde aan in hun meest oorspronkelijke vorm. Maar dat geldt niet voor woorden als “ik heb het recht…” of “jij hebt het recht niet om…”. Die lokken een latente oorlog uit en wakkeren tweespalt aan. Door van het rechtenidee het middelpunt van sociale conflicten te maken wordt beide kanten iedere aandrang tot naastenliefde ontnomen.’
Weil voorspelde wat we nu meemaken. Na meer dan twee eeuwen kunnen we niet langer stellen dat christendom en liberalisme met elkaar verenigbaar zijn. Het liberalisme is in opkomst, maar het zal een pyrrusoverwinning behalen. Een samenleving die alleen is gebaseerd op een gemeenschappelijk geloof in individuele verschillen zal uitlopen op een totale oorlog. De natuurlijke staat ligt niet in een denkbeeldig verleden; hij is duidelijk zichtbaar in een nabije en maar al te reële toekomst.
De nieuwe aristocraten denken dat we de behoefte aan het christendom, dat ze als een even leugenachtige mythe beschouwen als de nobele leugen van Plato, zijn ontstegen. Ze geloven dat ze door het verwerpen van de oude mythen de voorhoede van een nog gelijkwaardiger samenleving kunnen worden. Ze hebben geen oog voor het feit dat deze aanspraak een vorm van statushandhaving is, zodat ze een sterkere gemeenschappelijke band met degenen die ze als achterlijk beschouwen kunnen ontkennen. De elite verfoeit populisten maar ontkent dat zijzelf een klassenoorlog heeft ontketend. Ze hekelt de afstotelijkheid van Donald Trump en is zich totaal niet bewust van haar medeplichtigheid aan zijn opkomst.
We bevinden ons in een gebied dat nog niet in kaart is gebracht. Het liberalisme heeft gedurende zijn hele geschiedenis gecoëxisteerd met het christendom, waarbij het christendom de harde kantjes van de heersende politieke filosofie afschaafde en de elite verplichtte haar bevoorrechte positie te erkennen, evenals de daaruit voortvloeiende verantwoordelijkheden en verplichtingen jegens de minder fortuinlijken. De volstrekte minachting van de hedendaagse elite voor de arbeidersklasse is een weerspiegeling van onze pas ontdekte ‘verlichting’, zoals de overtuiging van de lagere klasse dat alleen een sterke en even minachtende leider de elite in bedwang zal kunnen houden dat ook is. Het liberalisme is erin geslaagd de oude goden van het openbare plein te verwijderen, zodat het een onguur strijdperk is geworden voor ongelijken die niets gemeenschappelijks meer bij elkaar herkennen. Of dat plein weer gevuld kan worden met opnieuw vertelde oude verhalen over een gemeenschappelijke oorsprong en bestemming, of dat het gewoon gedomineerd moet worden door degene die de sterkste blijkt, is de uitdaging voor ons tijdperk.
Patrick J. Deneen
Patrick J. Deneen is een internationaal gerenommeerd politiek denker en universitair hoofddocent Politieke Wetenschappen aan de universiteit van Notre Dame. Hij publiceerde over democratie, Amerikaanse politieke filosofie, politieke theologie, religie en Amerikaans liberalisme, en literatuur en politiek.
Deneen schreef meerdere boeken, waaronder Why Liberalism Failed (2018), dat werd vertaald in vijftien talen. Het boek werd een veelbesproken titel en heeft nog steeds grote invloed op het denken over liberalisme. President Barack Obama liet zich lovend uit over Deneens boek en schreef dat ‘het de lezer dieper inzicht verschaft in het verlies van gemeenschapszin die velen in het Westen voelen, en de onderkenning van de waarde ervan in liberale democratieën’.
Een groot deel van de samenleving vindt dat het systeem niet voor hen werkt, aldus Minouche Shafik, directeur van de London School of Economics. ‘De pandemie heeft veel duidelijk gemaakt omdat ze bestaande ongelijkheden verder heeft vergroot.’
Nexus-conferentie: ‘Revolutie van de hoop‘
‘Revolutie van de hoop’ is dit jaar het onderwerp van de Nexus-conferentie. Met als hoofdvraag: Waar vinden we, te midden van al onze hedendaagse crises, de revolutionaire hoop, moed en creativiteit om nieuwe werelden vorm te geven?
Op zaterdag 20 november komen sprekers als Giuseppe Conte, Patti Smith, Wole Soyinka en Mary L. Trump bijeen in Amsterdam om een antwoord te formuleren op deze vragen.
Deze week publiceert 360 Magazine artikelen en speeches van de sprekers van de Nexus-conferentie ‘Revolution of Hope’. De tweede in de reeks is Minouche Shafik, directeur van de London School of Economics and Political Science.
Iedereen neemt elke dag deel aan het sociaal contract en daar staan we zelden bij stil. Toch vormt het alle aspecten van ons leven: hoe we onze kinderen opvoeden bijvoorbeeld, en hoe we aan onderwijs deelnemen, wat we van onze werkgevers verwachten en hoe we ziekte en ouderdom ervaren. Voor al die dingen is nodig dat we, tot wederzijds voordeel, met anderen samenwerken en de voorwaarden voor die samenwerking vormen het sociale contract in onze maatschappij en daarmee ons leven.
Al deze interacties steunen op wetten en normen. In sommige samenlevingen is het sociale contract meer gebaseerd op wederzijdse steun binnen families en gemeenschappen; in andere spelen de markt en de staat een grotere rol. Maar in alle samenlevingen geldt dat mensen worden geacht als volwassene bij te dragen aan het gemeenschappelijk belang en dat er daarvoor in ruil voor hen wordt gezorgd wanneer ze jong of oud zijn of niet voor zichzelf kunnen zorgen.
Vier van de vijf mensen in China, Europa, India en de Verenigde Staten vinden dat het systeem voor hen niet werkt
Ik kreeg belangstelling voor sociale contracten omdat ik de onderliggende oorzaken wilde begrijpen van de boosheid die zich de laatste tijd openbaart in de gepolariseerde politiek, cultuuroorlogen, conflicten over ongelijkheid en ras en intergenerationele spanningen over klimaatverandering. Het ongenoegen is wijdverbreid. Vier van de vijf mensen in China, Europa, India en de Verenigde Staten vinden dat het systeem voor hen niet werkt; in de meeste ontwikkelde economieën vrezen ouders dat hun kinderen het slechter krijgen dan zijzelf. Heel veel van wat verhuld was, heeft de pandemie duidelijk gemaakt, omdat ze de meest kwetsbaren, ouderen, zieken, vrouwen en mensen in onzekere banen, het hardst trof en bestaande ongelijkheden verder heeft vergroot.
De voornaamste oorzaak van deze ontevredenheid is het feit dat bestaande sociale contracten niet in staat bleken de zekerheid en kansen te bieden die mensen verwachtten. Oude overeenkomsten zijn verbroken door verschillende factoren, ook als die over het geheel genomen een positieve invloed op de samenleving hebben gehad. Neem bijvoorbeeld de technologische verandering, die een revolutie op het gebied van werk teweegbrengt, en de toetreding van steeds meer goed opgeleide vrouwen op de arbeidsmarkt, die daardoor niet meer onbetaald voor de jongsten en de ouderen kunnen zorgen. Met het oog op vergrijzing zullen we nieuwe manieren moeten vinden om ouderen te ondersteunen; en de klimaatverandering dwingt ons nog harder te werken om de wereld ecologisch duurzaam te maken.
Maar het goede nieuws is: er is een nieuw sociaal contract mogelijk, dat tegemoetkomt aan de individuele behoeften aan zekerheid en kansen en dat tegelijkertijd de problemen aanpakt die de samenleving als geheel aangaan. Dit nieuwe sociale contract rust op drie pijlers: zekerheid, gedeeld risico en kansen. Wat zou dit in de praktijk betekenen?
Zekerheid
Arbeidsmarkten zijn flexibeler geworden en informeel werken is zowel in de ontwikkelings- als in de ontwikkelde economieën niet meer weg te denken. We staan er in de samenleving steeds meer alleen voor: werkende mensen dragen zelf de risico’s als het gaat om hun inkomen, hoeveel uur ze werken en hoe ze zich redden als ze ziek of werkloos worden. De balans is te ver doorgeschoven in de richting van flexibiliteit voor werkgevers ten koste van de zekerheid van werkenden.
Elke samenleving kan een ondergrens voor inkomens instellen waar niemand onder kan zakken. Dit kan gedaan worden door cash-transferprogramma’s in zich ontwikkelende economieën of belastingvoordelen voor laagbetaalden in ontwikkelde economieën. Op zijn minst zouden samenlevingen moeten zorgen voor een basisgezondheidszorgpakket voor iedereen en een minimum-staatspensioen om armoede onder bejaarden te voorkomen. Ziekengeld, werkloosheidsverzekering en toegang tot omscholing zouden beschikbaar moeten zijn, ongeacht het type arbeidscontract dat iemand heeft. In zich ontwikkelende landen betekent dit dat er meer werkenden in de formele sector gebracht moeten worden; in ontwikkelde economieën betekent het de verplichting voor werkgevers om ook voor flexibele arbeidskrachten sociale premies te betalen. Het gaat erom dat iedereen een minimumniveau van zekerheid heeft voor een fatsoenlijk leven.
Gedeeld risico
Te veel risico’s in onze samenleving worden gedragen door individuen, terwijl ze efficiënter door anderen gedragen of collectief beheerst zouden kunnen worden. Flexibiliteit voor de werkgever om afhankelijk van marktomstandigheden medewerkers in te huren of te ontslaan, is acceptabel als werkenden een gegarandeerd recht op een werkloosheidsuitkering en omscholing hebben, totdat ze een nieuwe baan vinden. De risico’s van economische schokken zouden opgevangen moeten worden door werkgevers en de samenleving als geheel en niet alleen moeten neerkomen op individuen.
Zo moeten ook de risico’s rond de zorg voor kinderen, de gezondheidszorg en de oude dag opnieuw verdeeld worden. Het niet is duidelijk waarom bijvoorbeeld de kosten voor ouderschapsverlof meestal gedragen worden door werkgevers; zouden die gefinancierd worden via algemene belastingheffing, dan zou dat voor mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt een eerlijker speelveld opleveren en zou het een minder zware last zijn voor met name kleinere bedrijven.
Ieders talent inzetten is echter niet alleen een kwestie van eerlijkheid, het is ook goed voor de economie
Zo zijn ook veel gezondheidsrisico’s efficiënter te beheersen door ze over een grote bevolking te spreiden en tegelijkertijd individuen sterk te motiveren om risico’s in de hand te houden door middel van voeding en beweging. Wanneer pensioenleeftijden gekoppeld worden aan levensverwachting, kunnen individuen genoeg sparen voor hun pensioen. In plaats van financiële zekerheid voor ouderen te verbinden met een arbeidsovereenkomst, zoals meestal gebeurt, kan die gefinancierd worden via algemene belastingheffing. Als mensen automatisch opgenomen worden in een pensioenplan en een verzekering voor bejaardenzorg, zou hun dat aan het eind van hun leven meer zekerheid geven.
Kansen
Al te vaak wordt talent verspild omdat mensen geen kansen krijgen om het te ontwikkelen. In Denemarken bijvoorbeeld duurt het gemiddeld twee generaties voordat iemand van een lager inkomen naar een middeninkomen opklimt; in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten duurt dat vijf generaties; en in landen als Brazilië, Colombia en Zuid-Afrika meer dan negen generaties. De kansenarchitectuur in de meeste landen is nadelig voor vrouwen, minderheden en kinderen uit een arme familie of omgeving.
Ieders talent inzetten is echter niet alleen een kwestie van eerlijkheid, het is ook goed voor de economie. Beter gebruik van alle talent in de samenleving leidde tussen 1960 en 2020 tot een productiviteitsstijging in de Amerikaanse economie van tussen de 20 en 40 procent. Veranderingen in wetten en normen hebben ertoe geleid dat werkgevers niet langer uit een beperkte talentenbron van voornamelijk witte mannen hoefden te putten, maar uit een breder aanbod van vaardigheden konden kiezen en mensen de banen konden geven die het best bij hen pasten. Hetzelfde geld voor de ‘verloren Einsteins’ van vandaag: vrouwen, minderheden en mensen met een laag inkomen. Als zij evenzeer konden innoveren als witte mannen uit welgestelde families, dan zou dat het aantal doorbraken kunnen verviervoudigen.
Ingrijpen in de eerste duizend levensdagen is de meest efficiënte manier om kansengelijkheid te bewerkstelligen
Hoe kunnen we al dat talent inzetten? Begin vroeg: de eerste duizend levensdagen zijn de belangrijkste voor de ontwikkeling van de hersens. Ingrijpen in deze periode is de meest efficiënte manier om kansengelijkheid te bewerkstelligen en kinderen de fundamentele vaardigheden voor toekomstig leren te bieden.
Ondersteuning bij opvoeding en extra voeding voor peuters zorgen ook voor betere onderwijsresultaten en hogere inkomens later in het leven. Jonge kinderen in Jamaica die één keer in de week gezien werden door een gezondheidswerker, verdienden twintig jaar later 42 procent meer dan leeftijdgenoten die deze ondersteuning niet hadden gehad.
Alle jonge mensen zouden recht moeten hebben op onderwijs, een vakopleiding en een levenslange beurs voor extra scholing tijdens hun carrière, die veel langer zal zijn. Uit honderden onderzoeken naar volwassenenonderwijs blijkt hoe sterke banden met werkgevers, vroege interventies en blijvende financiële ondersteuning mensen aan het werk houden, zodat ze een bijdrage aan de samenleving blijven leveren.
Terwijl de meeste landen gelijke onderwijskansen voor jongens en meisjes hebben gecreëerd, zijn vrouwen op de werkvloer nog steeds in het nadeel, omdat zij zo’n twee uur per dag meer onbetaald huishoudelijk werk doen dan mannen. Met royaler ouderschapsverlof, publiek geld om gezinnen te ondersteunen en een eerlijker verdeling van arbeid thuis wordt vrouwelijk talent beter benut en kunnen meer mensen een bijdrage leveren aan het algemeen belang.
Is het te betalen?
Bij een nieuw sociaal contract gaat het niet om hogere belastingen, meer herverdeling en een grotere verzorgingsstaat. Het gaat om het fundamenteel herordenen en gelijktrekken van de manier waarop kansen en zekerheid over de samenleving zijn verdeeld. Dit zorgt voor een hogere productiviteit en een efficiëntere verdeling van de risico’s rond kinderen, gezondheid, werk en ouderdom, die zoveel spanningen veroorzaken. We zouden belasting moeten heffen op de dingen waarvan we minder willen hebben, zoals CO2 en roken en de dingen waarvan we meer willen hebben, zoals onderwijs en een groenere economie, moeten subsidiëren. Als iedereen de kans krijgt om zijn of haar talent te gebruiken en een bijdrage te leveren, verkleint dat de noodzaak tot herverdeling later.
Om zo’n transformatie mogelijk te maken is een internationaal stelsel nodig. Dit houdt in dat internationale financiële instituties de middelen moeten hebben om samenlevingen te helpen bij het investeren in en steun geven aan minimuminkomens, onderwijs en gezondheidszorg. Het houdt ook in dat er betere regels voor mondiale belastingheffing moeten worden opgesteld, zodat bedrijven belasting betalen waar hun economische activiteit plaatsvindt ten bate van de mensen in de landen waar die bedrijven opereren. Zo’n internationaal stelsel zou de wereldeconomie stutten met een sociaal contract dat efficiënt is en daardoor ook meer kans maakt op publieke steun.
Over de auteur
Minouche Shafik is directeur van de London School of Economics and Political Science. Dit artikel is gebaseerd op haar onlangs verschenen boek What We Owe Each Other: A New Social Contract.
Alleen door wereldwijde samenwerking kunnen wereldwijde problemen als klimaatverandering, corona en mensenrechtenschendingen opgelost worden, meent Colombe Cahen-Salvador. Ze geeft zelf het goede voorbeeld. Cahen-Salvador is medeoprichter van de pan-Europese partij Volt en de wereldwijde actiegroep Atlas.
Nexus-conferentie: ‘Revolutie van de hoop‘
‘Revolutie van de hoop’ is dit jaar het onderwerp van de Nexus-conferentie. Met als hoofdvraag: Waar vinden we, te midden van al onze hedendaagse crises, de revolutionaire hoop, moed en creativiteit om nieuwe werelden vorm te geven?
Op zaterdag 20 november komen sprekers als Giuseppe Conte, Patti Smith, Wole Soyinka en Mary L. Trump bijeen in Amsterdam om een antwoord te formuleren op deze vragen.
Deze week publiceert 360 Magazine artikelen en speeches van de sprekers van de Nexus-conferentie ‘Revolution of Hope’. De eerste in de reeks is Colombe Cahen-Salvador, een van de oprichters van de pan-Europese Partij Volt en de wereldwijde actiegroep Atlas.
Colombe Cahen-Salvador
Colombe Cahen-Salvador (Frankrijk, 1994) is een jonge leider, die zich de afgelopen tien jaar onophoudelijk heeft ingezet om mensen over grenzen heen te verenigen om mondiale uitdagingen op te lossen. Ze is medeoprichtster van Atlas (voorheen NOW!), een progressieve sociale en politieke beweging die wereldwijde veranderingen nastreeft door middel van sociale campagnes, activiteiten rondom verkiezingen en acties rond thema’s als democratie of vaccinongelijkheid – meer dan 20.000 mensen in meer dan 130 landen zijn bij Atlas betrokken.
Cahen-Salvador was eerder medeoprichter van de pan-Europese politieke partij Volt die 60.000 mensen in heel Europa mobiliseerde en meedeed aan de Europese Verkiezingen van 2019. Inmiddels is Volt, naast in het Europees Parlement, ook in de Nederlandse Tweede Kamer vertegenwoordigd. Ze heeft gewerkt met verschillende mensenrechten- en humanitaire organisaties, waaronder Robert F. Kennedy Human Rights en de OHCHR. Ze is afgestudeerd aan Warwick Law School en behaalde een mastertitel aan Duke Law School.
360 kiest een aantal door de buitenlandse pers beschreven concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities die naar Nederland of België komen, of online te vinden zijn.
CONFERENTIE | ‘Revolutie van de hoop’ is dit jaar het onderwerp van de Nexus-conferentie. Met als hoofdvraag: Waar vinden we, te midden van al onze hedendaagse crises, de revolutionaire hoop, moed en creativiteit om nieuwe werelden vorm te geven?
Een van de sprekers die naar eigen zeggen ‘in momenten van crises ook kansen’ ziet, is barones Minouche Shafik, directeur van de London School of Economics. In haar laatste boek What We Owe Each Other: A New Social Contract for a Better Society (2021) bepleit ze dat ‘Het sociale contract van weleer (…) een soort sociaal superego [was]: in ruil voor het betalen van belastingen, dienen in het leger, zitting nemen in jury’s en dergelijke, leverde de staat bepaalde diensten, zoals defensie, wegen en onderwijs.’ Maar, aldus Shafik in The Guardian, een verzorgingsstaat moet dienen als een soort ‘spaarvarken’, en verlichting bieden waar nodig. ‘Binnen families is het sociale contract tussen generaties eenvoudig. Ouders willen hun kinderen de mogelijkheden en middelen geven om een goed leven te leiden; kinderen willen dat hun ouders een comfortabele oude dag hebben. Maar op maatschappelijk niveau ligt het complexer.’ Ze geeft niet zozeer de schuld aan het kapitalisme, noemt het ultrakapitalistische Singapore bijvoorbeeld ‘sociaal rechtvaardiger dan nominaal communistisch China’, waar er geen erfbelasting bestaat voor de rijken. ‘Het gaat uiteindelijk om het vergroten van de verantwoordelijkheid van onze politieke systemen’, vat Kirkus Review samen, dat haar boek ‘een welkome update van de rousseauiaanse idealen van plicht, verantwoordelijkheid en wederkerigheid’ noemt.
Wie ook verandering nastreeft is Kehinde Andrews, woordvoerder van Black Lives Matter in het Verenigd Koninkrijk en hoogleraar Black Studies aan de Birmingham City University. Dit jaar publiceerde hij The New Age of Empire: How Racism and Colonialism Still Rule The World. Hoewel zijn bewering dat racisme in het VK alomtegenwoordig is in de Engelse pers de nodige weerstand opriep – volgens The Guardian voelt het boek ‘retro’ aan; het gratis blad Evening Standard noemt zijn bewering ronduit ‘belachelijk’ – vindt zijn oproep tot een grootschalige revolutie die Afrika en diaspora verenigt (The Spectator) internationaal gehoor.
Andere sprekers zijn onder meer de Griekse denker en humanist Haris Vlavianos, vooral bekend om zijn poëzie die Times Literary Supplement prijst om zijn ‘echtheid’; advocaat, schrijver, onderzoeker en mensenrechtenactiviste Nadia Harhash, die ‘een actieve rol speelt in het transformeren en democratischer maken van de politiek van de Palestijnse Autoriteit’ (Jerusalem Post), en kunstenaar-activistist en revolutionaire geest Anand Patwardhan, die met zijn film Reason in 2019 een prijs won op het International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA).
Zaterdag 20 november van 10 tot 16 in het Nationale Opera & Ballet & online
Door Laura Weeda
Nachtelijke tochten langs de zelfkant
Onderklasse versus gentrificatie
LITERATUUR | De hoofdpersonen in de boeken van de Amerikaanse auteur en singer-songwriter Willy Vlautin zijn meestal niet te benijden. In een mistroostige sfeer proberen ze zich te ontworstelen aan hun uitzichtloze situatie. Het bekendste personage is de vijftienjarige Charley uit de roman Lean on Pete (2010, verfilmd in 2018), die er na de dood van zijn vader op een renpaard vandoor gaat, op zoek naar een beter bestaan.
In Vlautins laatste boek The night always comes is het de dertigjarige Lynette die ’s avonds en ’s nachts de straten van Portland (Oregon, waar Vlautin vandaan komt) doorkruist om aan geld te komen en het huurhuis te kunnen afbetalen. Norah Piehl vindt in The Bookreporter dat Lynettes ‘chronische vermoeidheid als gevolg van haar dagelijkse routine’ voelbaar is op elke pagina. ‘Alsof je naar een video van een roekeloze chauffeur kijkt. Je weet dat er een ongeluk van komt, en toch blijf je kijken.’
Volgens Cameron Woodhead van The Sydney Morning Herald fungeert ‘de affiniteit met de onderklasse’ als ‘brandstof voor Vlautins fictie’. Daarbij is het knap is dat hij zich niet laat verleiden tot het maken ‘ellendeporno’. ‘Daar is het hoofdkarakter veel te krachtig voor en heeft Vlautin haar pech te sterk voor uitgewerkt.’
Publishers Weekly maakt melding van een ‘klassieke, zwarte roman waarin de hoofdpersoon door Amerika aan haar lot wordt overgelaten.’ (…) Een pittige pageturner, geschreven in toonvast proza, waarin de wanhoop van de hoofdfiguur tastbaar wordt.’
Alanna Bennett stelt in The New York Times dat het boek vooral ‘de gentrificatie en de gevolgen ervan voor de onderste sociale klasse in beeld brengt. Ze noemt de manier waarop Vlautin Portland en ook de overige personages neerzet, ‘wel wat overspannen’. ‘Maar het boek vindt zijn bestaansrecht in de beschrijving van de binnenwereld van hoofdpersoon Lynette. Zo wordt de neergang van een stad tot een diep persoonlijke tragedie.’ (Diederik Samwel)
The night always comes van Willy Vlautin verscheen 24 oktober bij uitgeverij Meulenhoff, in de vertaling De nacht valt altijd door Dirk-Jan Arensman
Door Diederik Samwel
Still uit Riders of Justice
Amusante hoopjes ellende zinnen op wraak
Cijfers en feiten brengen nog geen waarheid
FILM | Is het publiek nauwelijks bekomen van zijn hoofdrol in de film Druk, trekt acteur Mads Mikkelsen opnieuw alle registers open in een Deense film. Deze keer in Riders of Justice van Anders Thomas Jensen die bekend werd met onder meer de speelfilm Adam’s Appels (2005). Vanaf de eerste scène is het raak: in de ondergrondse van Kopenhagen vindt een gruwelijk ongeluk plaats met doden en gewonden. Kersvers weduwnaar Markus (Mikkelsen, getooid met woeste baard), een zwijgzame, verknipte militair, zint op wraak en vindt algauw drie hoogst merkwaardige nerds aan zijn zijde.
Recensent Sean Hermansen van de Deense krant Kristeligt haalt het geloof erbij om de film te duiden. Het verhaal zou existentiële vragen oproepen, zoals: ‘Is de gedachte aan God slechts valse hoop? Is het de taak van de mens om zich te wreken?’ Of hij daar antwoord op krijgt of niet, Hermansen heeft zich ‘uitstekend vermaakt met een geweldige Deense film en ijzersterke acteurs’.
‘De combinatie van onbesuisd geweld en satirische komedie’ komt niet overal even goed uit de verf, vindt Alistair Harkness van The Scotsman. Maar dat wordt ruimschoots vergoed door Mikkelsens hoofdrol: ‘Als je iemand met een posttraumatisch stressstoornis moet casten, heb je met Mikkelsen de gedroomde acteur. Haast hypnotiserend.’
Over casting gesproken: Jessica Kiang verbaast zich in RollingStoneover de rollen die Mikkelsen in Europa en in de VS krijgt: ‘In Hollywood speelt hij geheid een bloeddorstige psychopaat of geniale gek, terwijl Europese filmers hem veel meer gelaagdheid geven.’ Juist daarom past hij zo goed in Riders of Justice, waarin regisseur Jensen volgens Kiang soepel schakelt ‘van comedy en droge dialogen naar hartbrekende kwetsbaarheid of vilein maar fraai gechoreografeerd geweld’.
In Duitsland is de film uitgebracht onder de titel Helden der Warscheinlichkeit omdat twee van de vier hoofdpersonen zich vanuit hun werk als statisticus laten leiden door cijfers en kansberekening. ‘Zeker, het draait om wraak in de film, maar minstens zo goed om onverwerkte rouwgevoelens’, schrijft Bettina Peulecke op de site van de NDR. ‘Eigenlijk zijn het vier amusante hoopjes ellende die samen een onvrijwillige mannenzelfhulpgroep vormen.’
Even stond Penelope Debelle van het Australische INDaily op het verkeerde been. Ging Mikkelsen hier collega Liam Neeson achterna als wraakzuchtige maniak? ‘Welnee, Riders of Justice is veel subtieler. Het is een fabel over de willekeur van het lot. Berusten opeenvolgende gebeurtenissen op toeval of hebben ze een oorzakelijk verband? Cijfers liegen nooit, maar of ze de waarheid aan het licht brengen is iets anders.’ [DS]
Riders of Justice van Thomas Anders is vanaf 28 oktober te zien in de bioscoop
Door Diederik Samwel
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
Kwartaalabonnement compleetOorspronkelijke prijs was: € 42,50.€ 25,00Huidige prijs is: € 25,00.
Aanbieding: Digitaal kwartaalabonnementOorspronkelijke prijs was: € 26,50.€ 15,00Huidige prijs is: € 15,00.
