Moslims in Oekraïne gaan dit jaar een moeilijke ramadan tegemoet in oorlogstijd, maar toch zijn velen van plan om de vastenperiode te benutten om geld in te zamelen voor mensen in nood.
‘We moeten alles anders doen,’ zegt Niyara Nimatova, Krim-Tataarse en hoofd van de Oekraïense Moslimliga tegen Al Jazeera. Op de eerste dag van de vastenmaand, waarschijnlijk zaterdag, wil zij een iftar bereiden met een groep gevluchte gezinnen die bij haar in het islamitisch centrum in Tsjernivtsi verblijven.
Moslims maken ongeveer één procent uit van de bevolking van Oekraïne
‘Veel moslims zijn het land uit gevlucht maar de moslims in Oekraïne hebben steun nodig,’ zegt Nimatova aan de telefoon vanuit de westelijke Oekraïense stad, waar ze naartoe is verdreven vanuit de zuidoostelijke provincie Zaporizja.
Moslims maken ongeveer één procent uit van de bevolking van Oekraïne, dat overwegend orthodox-christelijk is. De voorbereidingen voor de ramadan zijn dit jaar moeilijk als emotioneel geweest. Families kunnen zich daardoor niet vrij bewegen bij zonsondergang, als de vastendag voorbij is en zij bij elkaar gaan eten.
‘Ons huis staat altijd open tijdens de ramadan, oorlog of niet’
Als Krim-Tataarse moest Nimatova al eerder haar woonplaats verlaten. Toen Rusland in 2014 de Krim annexeerde, werden zij en haar familie gedwongen te vluchten naar Zaporizja.
Isa Celebi, een Turkse gordijnverkoper die sinds 2010 in Oekraïne woont, zegt dat veel moslims dit jaar tijdens de ramadan niet thuis zullen zijn en dat sommigen ‘zelfs in hun auto zullen wonen’.
‘Ons huis staat altijd open tijdens de ramadan, oorlog of niet. ‘We zullen ons brood delen,’ maar hij voegt eraan toe dat de voorraden van sommige voedingsmiddelen schaars zijn, terwijl de prijzen zijn gestegen.
Geruchten gaan dat soldaten zijn blootgesteld aan straling
De Oekraïense exploitant van de kerncentrale in Tsjernobyl liet donderdag weten dat bijna alle Russische troepen de locatie hebben verlaten. De kerncentrale is weer onder Oekraïense controle.
CNN citeert Energoatom, de exploitant, die bevestigt dat Russen, die de kerncentrale en andere faciliteiten in de uitsluitingszone – het gebied in een straal van 30 kilometer rond de kerncentrale – hadden bezet, in twee colonnes vertrokken in de richting van de grens met Belarus. Als bewijs publiceerde Energoatom een foto van een overdrachtsdocument van 31 maart, ondertekend door een Russische generaal.
‘Vanzelfsprekend hebben de omwonenden ook flinke doses radioactieve straling opgelopen‘
Tsjernobyl, waar in 1986 de ergste kernramp uit de geschiedenis plaatsvond, is sinds het begin van de oorlog in Oekraïne voor beide partijen ‘een strategische en gevoelige plaats’ geweest, aldus El País.
Rusland beweert dat de terugtrekking uit Tsjernobyl ‘bij de toezegging hoorde om zijn militaire aanwezigheid in Oekraïne te verminderen’ maar volgens de Oekraïense media ‘was de eigenlijke reden dat de [Russische] troepen blootgesteld zijn aan bestraling’, meldt The Daily Beast.
Soldaten zouden loopgraven gemaakt hebben in het bos rond de fabriek, dat als het meest besmette deel van het terrein wordt beschouwd. ‘Vanzelfsprekend hebben de omwonenden ook flinke doses radioactieve straling opgelopen‘, aldus Energoatom.
‘Hoewel de centrale niet meer operationeel is, heeft zij elektriciteit nodig om de koelsystemen voor de opslag van verbruikte splijtstof te laten werken’, aldus Radio Free Europe-Radio Liberty.
Verdwenen materiaal
BBCinterviewde onderzoekster Claire Corkhill van de Universiteit van Sheffield, die erg bezorgd is dat ‘er geen regelmatige communicatie is geweest tussen de kerncentrale en het IAEA, het Internationaal Atoomenergieagentschap, dat [een logboek] bijhoudt van de locatie van potentieel gevaarlijk materiaal. We moeten in de fabriek gaan kijken of deze materialen niet verdwenen zijn.’
IAEA-baas Rafael Grossi was de afgelopen dagen in Oekraïne om de veiligheid van de kerncentrales van het land te bespreken. De Russen hebben nog steeds zeggenschap over de centrale van Zaporizja, de grootste van Europa. Donderdagavond reisde hij naar Rusland, waar hij vrijdag verschillende hoge ambtenaren zal ontmoeten.
Het ontbrak Oekraïne aan nationale mythen. Wat in het ene deel van het land als heldendaad geldt, brandmerkt men elders als verraad of onderdrukking. Maar sinds de oorlog wemelt het van de nationale helden, die de bevolking houvast geven, aldus de Oekraïense schrijver Andrej Koerkov.
Vóór de oorlog sms’ten Oekraïense tieners elkaar vaak foto’s van Russische rappers. Nu tonen hun telefoonschermpjes een gezichtsloze man met een helm op: de zogeheten ‘spook van Kyiv’. Deze levende legende zag het licht op de tweede dag van de Russische invasie. Een onbekende piloot zou de lucht boven Kyiv patrouilleren in een oude Sovjet MiG-29. Al snel zou hij ten minste tien Russische straaljagers hebben neergeschoten. Hoewel het ministerie van Defensie volhoudt dat deze schimmige crack geen mooi verzinsel is, ontbreekt overtuigend bewijs voor zijn bestaan – sommige video’s van hem in actie bleken afkomstig te zijn van computergames.
Nog veel meer memes overspoelen de virtuele ruimte: de soldaten op het Slangeneiland in de Zwarte Zee die met een ondubbelzinnig ‘val dood’ reageerden op de oproep van een Russisch oorlogsschip om zich over te geven; Vitaly Skakoen, de (genie)soldaat die zich als vrijwilliger aanmeldde om mijnen te leggen onder de brug naar het stadje Henitsjesk aan de Zee van Azov om een colonne Russische tanks te stuiten en zichzelf daarbij opblies (het Russische leger veroverde de plaats alsnog). Zelfs de president, Volodymyr Zelensky, is met zijn uitdagende video‘s op social media stoerder geworden dan het droes van Sint-Petersburg.
Sinds de onafhankelijkheid in 1991 heeft het Oekraïne ontbroken aan helden waaromheen nationale sprookjes konden worden gesponnen. De historische coryfeeën die de geschiedenis ons heeft geschonken, voldoen om allerlei redenen matig. De afgelopen dagen zijn er echter tientallen helden opgestaan. In zekere zin is het passend als de meest romantische van hen, de geheimzinnige piloot, misschien niet echt is. Als deze helden niet bestonden, zouden we ze moeten uitvinden. Op dit moment voelt het alsof alleen moed ons van de totale vernietiging kan redden.
De geniesoldaat
Ik ben geen soldaat. Gedurende mijn dienstplicht was ik gevangenisbewaker. Ik kan loopgraven aanleggen, maar ik ben een zestigplusser. Ik weet dat mijn frontlinie op het informatieslagveld ligt, toch moet ik in Oekraïne blijven. Mensen zoals Skakoen, de geniesoldaat, overtuigen me ervan dat ik niet hoef te vluchten. Ze geven me een gevoel van veiligheid, ook al vechten ze ver van mij vandaan. Ze geven me het gevoel dat Oekraïne stand zal houden.
Veel sokkels in Kyivv die als bronnen van patriottische inspiratie zouden moeten dienen, worden nu nog bezet door figuren die onbekend of onbemind zijn en het volk verdelen. Oekraïne heeft moeite om nationale helden te vinden vanwege zijn bewogen verleden. We zijn een multi-etnische, veeltalige samenleving waar allerlei grootmachten over hebben gebakkeleid – het Pools-Litouwse gemenebest, het tsaristische rijk, de nazi’s. Wat in het ene deel van het land als moed wordt geprezen, brandmerkt men in een ander deel als verraad of onderdrukking. Oekraïners houden er niet van dat hun iets wordt opgelegd, en al helemaal geen helden. Toegegeven, weinigen hebben iets tegen de nationale dichter Taras Sjevtsjenko. Evenzo lopen weinigen voor hem warm. De tsaristische keizerlijke politie verbande hem ooit vanwege zijn patriottische verzen, en slachtoffers zijn zelden goede helden, vooral voor een volk in oorlog.
Oekraïne heeft moeite om nationale helden te vinden vanwege zijn bewogen verleden
De Sovjets probeerden van de zeventiende-eeuwse Kozakkenleider Bohdan Chmelnytsky een nationaal symbool te maken. Het Kremlin had een voorkeur voor hem omdat hij de tsaar in 1654 formeel vroeg hem te helpen de Polen te bestrijden. Geen slimme zet, want kort daarop verbood de tsaar het Kozakkenleger en verloren de Oekraïense gebieden hun onafhankelijkheid. Nu nog is zijn standbeeld te vinden in het centrum van de oude stad van Kyiv, op het Sofiyskaya-plein, pal naast mijn huis. Het is niet vernield nadat Oekraïne zich in 1991 onafhankelijk verklaarde van de Sovjet-Unie, maar er legt ook nooit iemand bloemen bij hem neer. Misschien komt dat omdat zijn aanhangers duizenden Oekraïense joden, die van collaboratie met Polen werden beticht, hebben vermoord.
De meest omstreden Oekraïense ‘held’ is Stepan Bandera, een ultranationalist die de nazi’s in 1941 in Oekraïne verwelkomde omdat hij het land wilde bevrijden van communisten. Vanwege zijn diepe hang naar Oekraïense onafhankelijkheid voerden de nazi’s hem uiteindelijk af naar een concentratiekamp. Het grootste deel van de oorlog zat hij er gevangen. Daarna vestigde hij zich in München, waar een KGB-agent hem in 1959 liquideerde. Veel Oekraïners waarderen zijn inspanningen voor de onafhankelijkheid van het land (sommige vrijwilligers die nu tegen Poetin vechten noemen hun molotovcocktails Bandera-smoothies). Bij anderen roept hij weerzin op door het geweld waaraan zijn volgelingen zich hebben overgegeven.
Deze levende legende zag het licht op de tweede dag van de Russische invasie. Een ontbrekende piloot zou de lucht boven Kyiv patrouilleren in een oude Sovjet MiG-29. Al snel zou hij ten minste tien Russische straaljagers hebben neergeschoten.
Recentere pogingen tot nationale mythevorming mislukten eveneens. Even leek het erop dat Viktor Joesjtsjenko uit het juiste hout was gesneden. Tijdens de verkiezingen in 2004 was hij de tegenstander van de kandidaat van het Kremlin, Viktor Janoekovitsj, en werd hij vergiftigd, wat zijn gelaat misvormde. De daaropvolgende golf van verontwaardiging mondde uit in de Oranjerevolutie, die leidde tot hernieuwde verkiezingen. Nadat Joesjtsjenko tot president was gekozen, was hij maar al te snel bereid om compromissen te sluiten met de oude garde.
De Maidan-opstand in 2014 had een geschikte held kunnen voortbrengen. Nadija Savstjenko, een gevechtspiloot en officier in het Oekraïense leger, werd gevangengenomen door de Russen, die een proces tegen haar voerden in Moskou, waar ze de rechter uitschold en weigerde diens gezag te erkennen. Na haar vrijlating werd ze parlementslid, maar verbaasde ze vriend en vijand door voor vriendschap met de separatisten van het Donbas-bekken te pleiten. Sommigen vermoedden dat de Russen haar hadden gehersenspoeld. Inmiddels is ze helemaal vergeten.
Helden en antihelden
Zal er voor Zelensky ooit een standbeeld zijn weggelegd? Zo ja, zullen mensen dat bezoeken? Misschien dat we niet langer vast zullen zitten in die eindeloze cyclus van helden die in antihelden veranderen. Voor het eerst sinds de hoogtijdagen van Bohdan Chmelnytsky in de zeventiende eeuw werd Oekraïne in 1991 een onafhankelijk land. De Oekraïners hechten sterker aan die onafhankelijkheid dan aan wat dan ook.
Zelfs degenen die weinig op hebben met de regering van Zelensky of het Oekraïense politieke systeem, zijn bereid ervoor te vechten. Liever dat dan te worden verpletterd door een buitenlandse macht. Ook als de helden van deze oorlog later dingen doen die hun reputatie zullen bezoedelen, zal de pure moed van deze tijd voortleven. Ik denk dat mensen zich de naam van geniesoldaat Vitaly Skakoen zullen herinneren. We zullen een nieuwe nationale identiteit om hem heen bouwen.
Andrej Koerkov is een Oekraïense schrijver. Zijn meest recente roman is Grijze Bijen (Grey Bees, Deep Vellum/MacLehose Press)
Mensen zouden niet hoeven boeten voor de misdaden van hun leiders, schrijft de Mexicaanse econoom en socioloog Jorge Zepeda Patterson. Het Westen overschrijdt een grens door willekeurige maatregelen te treffen jegens mensen die je niet verantwoordelijk kunt houden voor de beslissingen van hun regering.
In een oorlog sneuvelt de waarheid het eerst omdat alles propaganda wordt, het tweede dat sneuvelt is het fatsoen. Wat Poetins leger het volk in Oekraïne aandoet is zonder enige twijfel misdadig, maar hoe de internationale publieke opinie zich jegens veel Russen opstelt is onfatsoenlijk. Uiteraard heb ik het niet over de corrupte oligarchen, pilaren van het regime, van wie geheel terecht jachtschepen en enorme fortuinen in beslag zijn genomen, maar over de inwoners van Rusland die worden benadeeld, ontslagen of tegengewerkt vanwege iets waarvoor ze niet verantwoordelijk zijn.
Het is schandalig dat miljoenen Oekraïense families worden gedwongen om hun huis te ontvluchten of moeten lijden doordat hun geliefden sterven als gevolg van de invasie van Russische soldaten die zij persoonlijk niks hebben aangedaan. Maar het is ook schandalig dat vakmensen, kunstenaars en Russische sporters hun carrière kapot zien gaan alleen omdat ze Russen zijn. Het zijn twee schanddaden die verschillen in schaal, maar in het eerste geval kunnen we niets doen, behalve Poetin onder druk zetten om te stoppen; het tweede geval daarentegen hebben we in eigen hand. Onder het mom van rechtvaardigheid en moraal overschrijdt het Westen een grens door willekeurige en hysterische maatregelen te treffen jegens mensen die je niet verantwoordelijk kunt houden voor de beslissingen van hun regering.
Niemand zal het in zijn hoofd halen om Serena Williams te weren van Roland Garros of Madonna’s wereldtournee af te gelasten alleen maar omdat Bush een aantal decennia geleden Irak binnenviel om even absurde redenen (massavernietigingswapens) als die waarmee Poetin nu schermt, en met net zulke tragische gevolgen voor miljoenen onschuldige burgers. Uitgejouwde tennissers en voetballers, kunstenaars wie het werken onmogelijk wordt gemaakt, vakmensen en deskundigen wier leven plotseling te gronde wordt gericht. Velen van hen hebben geleden onder Poetin en worden nu tot zondebokken uitgeroepen opdat het Westen zijn woede kwijt kan en de regeringsleiders hun zogenaamde plichtsgevoel kunnen sussen.
Oekraïne vanuit Syrisch perspectief
Syriërs die zich verzetten tegen Assad zijn solidair met Oekraïne en de Oekraïners, schrijft Yassin Swehat in al Al-Jumhuriya.
Syriërs kunnen zich makkelijk identi-ficeren met Oekraïne. Desondanks voelen ze ook bitterheid, omdat experts en journalisten kennelijk nu pas het imperialisme, de gewelddadigheid en de valse propaganda van het Kremlin zien, aldus Swehat. En er is bezorgdheid om sommige politieke krachten en militaire onderdelen die zich tegen de Russische invasie verzetten. Vanuit Syrisch oogpunt is alleen hun verzet reden om hen te bewonderen, ‘want ze hebben de afgelopen zeven jaar niets voor ons gedaan’. Van bepaalde neonazigroepen in Oekraïne hebben Arabieren en moslims niet meer te verwachten dan van extreemrechtse krachten in Europa. Hoe dan ook, schrijft Swehat, Syriërs kunnen zich identificeren met de slachtoffers van deze nieuwe Poetin-oorlog, omdat ze de tanks en vliegtuigen kennen, en de beelden van konvooien met bussen en van vrouwen die met zware koffers de grens oversteken.
‘We identificeren ons daarom met de burgerslachtoffers in Oekraïne, en betuigen respect voor de heldenmoed van hen die hun land verdedigen, ook al zijn we het niet eens met grote delen van hun politieke spectrum. Syrië is een van de essentiële strijd-tonelen als we ons willen ontdoen van het poetinisme en despoten als Assad.’
Heksenjacht
Wat maakt deze heksenjacht van ons? Hoe verschilt deze van de ranchero’s die een klopjacht openden op Comanche-indianen omdat Navajo-indianen een karavaan hadden aangevallen? Van het lynchen van de ene Afro-Amerikaan (zoals zwarte Amerikanen nu worden genoemd) omdat de andere een winkel had overvallen, van het niet in dienst nemen van latino’s uit angst voor de misdaden van de Mara Salvatrucha-bendes?
Het Internationaal Olympisch Comité (IOC) adviseerde om Russen en Belarussen voortaan uit te sluiten van sportwedstrijden, wat een breuk betekent met een lange traditie van neutraliteit met betrekking tot het politieke en geopolitieke debat. Wat ik kan begrijpen, is dat Russische teams die nu uitkomen voor hun land worden uitgesloten van deelname. Op een bepaalde manier vertegenwoordigen ze niet alleen hun land, maar eveneens de regering die hun deelname financiert. Maar een operazanger niet langer laten optreden alleen omdat hij in dat land geboren is, of het werk van een componist die al vijftig jaar dood is niet langer uitvoeren, dat gaat veel te ver.
Ana Netrebko, die voor de opera is wat Messi is voor het voetbal en die vanwege haar buitengewone stem en talent heel dicht in de buurt komt van de mythische Maria Callas, is een in ongenade gevallen koningin omdat ze Russisch is, ook al woont ze al jaren in Wenen. Twee dagen na de invasie liet ze via haar sociale media weten: ‘Ik neem de tijd om na te denken, want de situatie is te ernstig om mijn mening te geven zonder er goed over na te hebben gedacht. Maar vóór alles wil ik zeggen dat ik tegen deze oorlog ben. Ik ben Russisch en ik hou van mijn land, maar ik heb veel vrienden in Oekraïne en mijn hart breekt bij het zien van het leed en de pijn. En ik wil zeggen dat het niet juist is om een kunstenaar of een publieke figuur te dwingen zijn politieke standpunten uit te dragen en zijn land te veroordelen. Zoals veel van mijn collega’s houd ik me niet bezig met politiek. Ik ben evenmin een politiek expert. Ik ben kunstenaar en mijn doel is om mensen te verbinden, ongeacht hun uiteenlopende politieke standpunten.’
Irrationele hypocrisie
Aangezien ik deze talentvolle zangeres volg, nam ik aan dat ze met haar statement de brandstapel zou ontlopen. Het leek me een oprechte, gevoelige reactie, die zelfs getuigt van politiek verantwoordelijkheidsgevoel. Het bleek een illusie; ik had de macht van de irrationele hypocrisie onderschat. Luttele uren later werd naar buiten gebracht dat ze de rest van dit jaar geen concerten zou doen. Als ze haar houding niet veranderde uit praktische overwegingen, zou haar carrière voorbij zijn. Netrebko reageerde op dit affront met slechts enkele woorden: ‘Niemand moet vergeten wie hij is en waar hij vandaan komt.’ Een waardige reactie van iemand die vindt dat je je afkomst nooit moet verloochenen, ook al ben je het niet eens met je regering.
Het is een barbaarsheid die alle begrip te boven gaat
Het lijkt me dat de sancties tegen de Russische regering en de groep die haar politiek en economisch steunt noodzakelijk zijn, maar om blindelings alles wat Russisch is te straffen, is barbaars en toont enkel het onvermogen om verder te kijken dan een karikaturale wereld van goeden en slechteriken, die onze eigen geschiedenis niet rechtvaardigt. Eén voorbeeld volstaat: stelt u zich een middeleeuwse scène voor met op het slagveld een invasieleger en een verdedigingsleger. Het invasieleger gaat niet de strijd aan met zijn tegenstanders maar verschanst zich in een vallei, valt de eerste de beste stad binnen en rijgt de vrouwen en kinderen van zijn vijand aan het mes. Omdat het invasieleger er niet in slaagt de vijand op de knieën te krijgen, valt het een tweede stad binnen, richt een slachtveld aan onder de inwoners en dreigt hiermee door te zullen gaan. Het verdedigingsleger geeft zich over omdat de prijs die hun families moeten betalen onaanvaardbaar is. Het is een barbaarsheid die alle begrip te boven gaat. Toch? Nou, dit is wat de Verenigde Staten deden toen ze hun kernbommen dropten op Nagasaki en Hiroshima in naam van de democratie, de rechtvaardigheid en de vrijheid. Het ging hier niet om militaire doelen, er werd simpelweg besloten honderdduizenden burgers te doden om zo de militairen te dwingen hun wapens neer te leggen.
We zijn zo gewend te denken dat het Westen symbool staat voor ‘het goede’ dat we onze immorele daden niet eens meer opmerken. Op Twitter en Facebook kunnen pro-Russische standpunten worden geblokkeerd omdat ze de waarheid zouden vervormen, terwijl we tegenovergestelde berichten zonder blikken of blozen laten circuleren, of ze onwaarheden bevatten of niet. Het zou netter zijn om met de echte reden naar buiten te komen (wij liegen ook, maar het zijn wel ónze leugens) dan onszelf op de borst te kloppen vanwege onze ‘waarheid’ of ‘objectiviteit’.
Kortom, wat Poetin doet is onaanvaardbaar. Maar dat rechtvaardigt niet zijn antwoord: de terugkeer naar de tijd van McCarthy, een inquisitie of een heksenjacht die maakt dat we de beulen worden van mensen die niet zouden moeten boeten voor de misdaden van hun leiders.
Het onafhankelijke Russische nieuwsplatform Meduza vertelt het verhaal van een naar de Oekraïense grens gezonden soldaat uit Basjkirostan die besloot te deserteren. ‘We waren allemaal in shock. We dachten dat we op een trainingsmissie waren.’
Albert Sachibgarejev is een vijfentwintigjarige soldaat uit Basjkirostan, Rusland. Toen hij klein was, droomde hij ervan om in het leger te dienen. Nadat hij in 2021 zijn dienstplicht had vervuld (Meduza heeft zijn militaire ID-kaart), tekende hij een contract voor nog eens drie jaar. In het begin diende hij in zijn eigen republiek [Basjkirostan, ook wel Basjkirië of Basjkortostan genoemd, is een autonome republiek in de Russische Federatie aan de westzijde van de zuidelijke Oeral], daarna werd hij overgeplaatst naar Nizjni Novgorod om te dienen in de 288e artilleriebrigade op militaire basis nr. 30683.
Begin februari 2022 werd zijn brigade naar de regio Belgorod nabij de Oekraïense grens gestuurd voor enkele oefeningen. ‘Ze waarschuwden ons niet voor een “speciale militaire operatie”; het zou gewoon om een trainingsmissie gaan. Na aankomst zaten we daar maar te wachten,’ vertelt Sachibgarejev aan Meduza.
Op 23 februari kregen de militairen het bevel kogelvrije vesten aan te trekken en deze niet meer uit te doen; vervolgens kregen ze automatische wapens. Niet lang daarvoor was een aanzienlijke hoeveelheid artilleriemunitie naar de basis gebracht – veel meer dan gewoonlijk nodig was voor een training, volgens Sachibgarejev. ‘Niemand legde ons ook maar iets uit,’ vertelt hij. ‘Ze zeiden alleen dat we de munitie in de voertuigen moesten laden, dat was alles. We zouden locatie veranderen. Elke dag brachten we munitie van de ene plaats naar de andere. Niemand begreep wat er aan de hand was. We dachten dat het bij de training hoorde.‘
‘Speciale militaire operatie’
Sachibgarejev is ervan overtuigd dat zijn commandanten van tevoren op de hoogte waren van de ‘speciale militaire operatie’ en zich erop voorbereidden, zonder de soldaten de hoogte te stellen. ‘Ze vertelden ons gewoon dat we een mars naar de andere [Oekraïense] kant zouden houden. Niemand vertelde ons waarom. En als je een bevel krijgt, heb je geen andere keuze dan het op te volgen.’
Op 24 februari begon de brigade vanuit artillerievoertuigen te vuren ‘in iedere richting die ons werd opgedragen’. Sachibgarejev beweert dat geen van de soldaten wist op welke doelen ze schoten.
De militairen kregen door dat dit meer was dan een oefening toen de tegenpartij begon terug te schieten. In een wijk ongeveer twee kilometer van de brigade van Sachibgarejev landden granaten. ‘We beseften dat er iets niet klopte. Er wordt nooit geoefend in de buurt van dorpen waar mensen wonen, en toch kwamen [de granaten] daar nu terecht. Het moest wel betekenen dat Oekraïne in tegenovergestelde richting schoot om zichzelf te verdedigen.’
‘Wat er nu gebeurt is verkeerd. Ik steun [de oorlog in Oekraïne] helemaal niet’
Sachibgarejev had zijn telefoon bij zich, en hij las al snel online dat Rusland was begonnen met een invasie van Oekraïne. ‘We realiseerden ons dat onze strijdkrachten hadden aangevallen. We realiseerden ons dat dit een echte oorlog was. We waren allemaal in shock. We waren hier niet echt op voorbereid.’
‘Wat er nu gebeurt is verkeerd. Ik steun [de oorlog in Oekraïne] helemaal niet‘, zegt Sachibgarejev. Hij benadrukt dat hij ‘niet ongehoorzaam kon zijn aan orders‘.
De brigade van Sachibgarejev is nooit de Oekraïense grens overgestoken: ze vuurden al hun granaten af vanuit de regio Belgorod in Rusland. Sachgarejev beweert dat de taak die hem was toegewezen bestond uit het bewaken van het artilleriedepot en dat hij niet direct heeft deelgenomen aan de gevechten.
Conflict
Volgens Sachibgarejev werd hij op 2 maart, toen de oorlog al meer dan een week aan de gang was, aangevlogen door hoofdluitenant Vladislav Tichonov. Volgens Sachibgarejev had hij eerder die dag aan een van zijn commandanten toestemming gevraagd om naar een winkel te gaan, en de commandant had ja gezegd. Toen Sachibgarejev terugkwam, viel Tichonov, een andere commandant, hem aan. Hij sloeg hem in elkaar en brak zijn arm.
‘Misschien was hij beledigd dat ik het hem niet gevraagd had. Andere mensen zagen het gebeuren. Ze sleepten hem weg, en ik stond op en vertrok,’ zegt Sachibgarejev. Daarvoor, vertelt hij Meduza, hadden hij en Tichonov nooit een conflict met elkaar gehad.
Na het incident met Tichonov besloot Sachibgarejev zijn basis te verlaten en hij liet zich niet tegenhouden. Daarna reisde hij liftend van Belgorod naar Moskou. ‘Waarom zou ik dienen samen met iemand die zijn eigen mensen aanvalt?’ vraagt hij. ‘Hoe zou ik met hem de strijd in kunnen gaan? Als hij een automatisch wapen had, zou hij zijn eigen soldaten nog in de rug schieten.’
Er ging een dag voorbij voordat ze naar hem begonnen te zoeken. Sachibgarejevs moeder, Galina, vertelt Meduza dat de basis haar belde om te vertellen dat haar zoon sigaretten was gaan kopen en nooit meer was teruggekeerd. Ze vroegen haar haar zoon te bellen en hem te vragen zich op de basis te melden.
Ze belde hem onmiddellijk. ‘Hij zei me dat alles in orde was. Ik zei hem dat ik hem terug zou bellen als ik klaar was met werken. Die avond, toen ik wegging van mijn werk, was zijn telefoonnummer niet meer bereikbaar,’ zegt ze.
‘Hij zal hoogstwaarschijnlijk worden gearresteerd en naar een detentiecentrum worden gestuurd’
De volgende ochtend belde Galina naar de basis. Ze herinnert zich dat het gesprek als volgt verliep:
‘En, heeft hij zich gemeld op de basis?’ vroeg ze.
‘Nee, hij is nooit gekomen.’
‘Hoezo is hij vertrokken, wat was de reden? Had hij zijn spullen bij zich? Nee?’
Ze hadden geen antwoorden.
‘Bent u op zoek naar hem? Waarom hebt u hem niet gezocht?’
‘Hij hangt waarschijnlijk gewoon wat rond met een stel lokale alcoholisten. Hij komt wel terug – we mogen ons vrij bewegen!’
‘Ik heb geen alcoholist opgevoed!’
Na het telefoontje kwam Galina in contact met het Unie van comités van Soldatenmoeders van Rusland, dat haar hielp contact te krijgen met de militaire basis in Nizjni Novgorod. ‘Ze zeiden: “Wat, is hij echt vermist? Dat wisten we niet eens!”,’ aldus Galina.
Op 8 maart bereikte Sachibgarejev eindelijk Oefa, de hoofdstad van Basjkirostan. Sindsdien verschuilt hij zich in een huurappartement. Pas op 20 maart besloot hij uiteindelijk naar het ziekenhuis te gaan om de verwondingen die Tichonov hem had toegebracht te laten behandelen. Er werd een breuk in zijn hand vastgesteld, die in het gips werd gezet (Meduza heeft zijn medisch dossier in bezit gekregen).
Meduza & 360
360 gaat samenwerken met de onafhankelijke Russischtalige nieuwssite Meduza.
Sinds de Russische inval in Oekraïne hebben de autoriteiten Meduza afgesloten voor Russische internetgebruikers. Ook hebben veel buitenlandse correspondenten en media het land verlaten na een controversiële mediawet die het verspreiden van ‘nepnieuws’ sanctioneert met een gevangenisstraf die kan oplopen tot vijftien jaar. 360 breekt al jaren een lans voor onafhankelijke en vrije journalistiek. Met deze samenwerking wil 360 een platform bieden aan onafhankelijke en kritische geluiden uit Rusland, zodat ook de Nederlandse nieuwsvolger op de hoogte kan blijven van wat er speelt aan de Russische kant van het front.
Meduza heeft ook het rapport over zijn ontslagneming onderzocht. Daarin legt hij uit dat hij ‘gedwongen was de militaire eenheid te verlaten omdat hij vreesde voor zijn leven en gezondheid en niet wilde blijven deelnemen aan gevechten op Oekraïens grondgebied omdat dit tegen zijn overtuigingen ingaan’:
‘Op 24 februari 2022 hebben militairen van de militaire basis nr. 30683, waaronder ikzelf, rechtstreeks deelgenomen aan de speciale militaire operatie op Oekraïens grondgebied. Voor die tijd waren we op geen enkele manier op de hoogte gebracht van een speciale operatie of de doelen ervan… Ik ben van mening dat verdere dienst onder de gegeven omstandigheden, waarin ik werd vernederd, fysiek mishandeld en ik verplicht werd deel te nemen aan speciale militaire operaties die in strijd waren met mijn overtuigingen, onmogelijk is.’
Sachibgarejev en zijn advocaat, Almaz Nabijev, zijn ook van plan om aangifte te doen tegen hoofdluitenant Vladislav Tichonov, die Sachibgarejevs arm brak.
Nabikev is van mening dat arrestatie van Sachibgarejev onvermijdelijk is, zelfs als hij erin slaagt te bewijzen dat binnen de brigade sprake was van de genoemde praktijken. ‘Op basis van mijn ervaring denk ik dat als we een verzoek indienen bij het militaire openbaar ministerie, zij een strafzaak zullen beginnen. Hij zal hoogstwaarschijnlijk worden gearresteerd en naar een detentiecentrum worden gestuurd.’
Gevangenisstraf
Volgens artikel 337 van het Russische wetboek van strafrecht staat op ‘het onbevoegd verlaten van een militaire eenheid voor een korte periode’ een gevangenisstraf van maximaal zes maanden; als een soldaat binnen een maand terugkeert, staat daar een gevangenisstraf op van maximaal drie jaar. Blijft een soldaat langer dan een maand weg, dan kan hij tot vijf jaar gevangenisstraf krijgen. En voor desertie (artikel 338 van het wetboek van strafrecht), dat wordt gedefinieerd als ‘het zonder toestemming verlaten van een eenheid of plaats van dienst met de bedoeling zich aan de militaire dienst te onttrekken’, staat tot zeven jaar gevangenisstraf.
De militaire eenheid waar Sachibgarejev diende, heeft zijn moeder reeds gebeld en haar meegedeeld dat Sachibgarejev zich moet melden in Nizjni Novgorod, waar hij officieel zal worden ontslagen. Sachibgarejev is zelf niet van plan naar zijn eenheid terug te keren; hij wil niet langer in het Russische leger dienen en is voornemens zijn contract op te zeggen.
‘Als hij zijn contract niet verbreekt, dan doe ik het voor hem! Ik wil niet dat hij in een kist thuiskomt’
‘Mijn zoon vertelt me waar hij en de andere soldaten het daar over hadden: “Wie weet wie mijn kogel zal raken als we gaan vechten! Het is niet alleen een oorlog met Oekraïne, mam, het is ook een oorlog tussen henzelf, mam, ze vechten”,’ zei Galina. ‘Als hij zijn contract niet verbreekt, dan doe ik het voor hem! Ik wil niet dat hij in een kist thuiskomt.’
Meduza heeft telefonisch contact opgenomen met luitenant Dmitri Gluchov, de directe chef van Sachibgarejev, maar na onze vraag hing Gluchov op. Meduza heeft ook een officieel verzoek naar het Russische ministerie van Defensie gestuurd, maar op het moment van publicatie had nog niemand van het ministerie gereageerd.
Ook de militaire eenheid waar Sachibgarejev diende heeft geen van Meduza’s vragen beantwoord. Meduza belde ook het contactnummer dat eerder in wervingsadvertenties voor de eenheid was genoemd. De persoon die opnam zei: ‘Een verslaggever voor Meduza? Schaamt u zich niet om te bellen? Goedendag,’ en hing op.
‘Als Marioepol valt, komt de tirannie heel Europa binnen’
‘België was een van de eerste landen die Oekraïne steunden,’ zei de Oekraïense president Volodymyr Zelensky in zijn toespraak tot het Belgische Parlement donderdagmiddag. Hij noemt België daarmee een voorbeeld voor andere Europese landen, bericht de Franstalige krant La Libre Belgique. Net als tijdens zijn toespraak voor de Nederlandse Tweede Kamer donderdagochtend, verzocht Zelensky om meer wapens en meer economische sancties.
Zelensky had ook enkele strenge woorden voor het Belgische Parlement. ’Wij strijden tegen de tirannie die Europa wil verdelen. (…) Maar voor sommigen zijn de Russische diamanten die in Antwerpen worden verkocht, of de inkomsten van Russische schepen in hun haven belangrijker.’
‘Wij zullen Oekraïne blijven steunen door Rusland economisch te treffen’
Een ander belangrijk punt dat Zelensky aanhaalde, schrijft La Libre Belgique, is de garantie voor toetreding tot de Europese Unie: ‘Als Marioepol valt, komt de tirannie heel Europa binnen, en dat wensen we u niet toe.’
De Belgische, liberale premier Alexander de Croo reageerde meteen op de speech van het Oekraïense staatshoofd, aldus de krant uit Brussel. ‘We hebben uw oproep gehoord en ik begrijp uw frustratie,’ zei hij. Maar van een no-flyzone kan geen sprake zijn. Ook zou volgens De Croo Europa ‘een verschrikkelijke fout’ begaan als het Oekraïne zou laten wachten tot het formele EU-toetredingsproces. ‘We hebben dus een snellere en directere oplossing nodig, namelijk versnelde economische integratie van Oekraïne in Europa,’ pleitte hij, waarbij hij ook het Erasmus-programma, een Europees educatief subsidieprogramma, aanhaalde.
‘Wij zullen Oekraïne blijven steunen door Rusland economisch te treffen,’ aldus De Croo. ‘Weet dat de Belgen uw moed en uw koelbloedigheid bewonderen.’
Wat was er gebeurd als het Russische offensief in Oekraïne had plaatsgevonden toen Donald Trump nog Amerikaans president was? Volgens Joachim Käppner, veiligheidsexpert van Süddeutsche Zeitung, was de westerse reactie dan heel anders geweest.
Ondanks alle verontwaardiging over de gruwelijkheden die Vladimir Poetin en zijn generaals nu op Oekraïne ten westen van Lviv loslaten, staan maar weinig mensen stil bij wat er had kunnen gebeuren als de Russische president anderhalf jaar eerder het bevel tot invasie had gegeven. Toen zat er geen Joe Biden in het Witte Huis die zou oproepen tot eenheid in de vrije wereld en die soldaten van de 82nd Airborne Division naar de oostgrens van de NAVO zou sturen ter afschrikking – overigens een zeer symbolisch gebaar als je bedenkt dat het deze divisie van parachutisten was die in 1944 het voortouw nam bij de herovering van Europa op de nazi’s. Anderhalf jaar geleden werden de VS nog geleid door een sinistere politieke clown die nu het ‘geniale’ en ‘briljante’ karakter van Poetin en zijn oorlog tegen een Oekraïens leger dat hopeloos in het nadeel is, bejubelt.
Europa had vermoedelijk geen hulp van Donald Trump kunnen verwachten. Zonder de beschermende militaire suprematie van de Amerikanen zou de NAVO niet meer zijn dan een erfenis uit betere tijden, verworden tot een lege huls, zoals Trump de organisatie publiekelijk omschreef. En de vrijheid van het hele continent zou bedreigd worden zoals decennialang niet is gebeurd. Europa zou op zijn minst gedwongen zijn geweest de pax russica in het Oosten te aanvaarden. Trumpisme is niet alleen een ongekend gevaar voor ’s werelds oudste democratie, maar voor de gehele vrije wereld.
Keerpunt
De terugkeer van oorlog in het hart van Europa is een keerpunt zoals in 1953, 1956 of 1968, toen Sovjettanks het streven naar vrijheid in de satellietstaten van de USSR de kop indrukten. Of zoals in 1989, toen het tijdperk aanbrak van de illusie dat de gesel van oorlog niets meer was dan een herinnering aan het verleden. Of zoals in 1992, toen het Servische nationalisme en de verschrikkingen van de Balkanoorlog ons eraan herinnerden hoe dun het laagje vernis van de beschaving is.
De oorlog van Poetin betekent dus een keerpunt, maar zijn timing is slecht. Joe Biden is misschien niet de sterkste president die de Verenigde Staten ooit hebben gehad, maar hij is ontegenzeggelijk een voorvechter van het trans-Atlantische bondgenootschap en heeft sinds het begin van zijn ambtstermijn in 2021 benadrukt dat een krachtig gemeenschappelijk optreden van democratieën fungeert als tegengif tegen populisme, autoritaire regimes en aanvallen op vrijheden.
Zes maanden geleden trokken de laatste NAVO-troepen weg uit Kaboel en leek het trans-Atlantisch bondgenootschap op een dieptepunt te zijn beland. Vandaag laat het door de oorlog van Poetin weer zien wat het is: een levensverzekering voor democratieën in een wereld vol bedreigingen. Poetin kan Oekraïne met geweld veroveren en mogelijk een stuk van de voormalige Sovjet-Unie terugwinnen, maar hij kan ook het tegenovergestelde bereiken van wat hij wil.
De gedestabiliseerde westerse wereld vindt haar kracht en haar waarden terug: menselijke waardigheid, grondrechten, vrijheid van meningsuiting
Terwijl Poetin Europa tracht te verdelen en te ondermijnen, zorgt hij er juist voor dat de onderlinge banden verstevigd worden. De meeste Europese landen die zich na 1989 haastten om tot de NAVO toe te treden, zien nu hun voorgevoel bevestigd. Zelfs traditioneel neutrale landen als Zweden en Finland streven er inmiddels serieus naar om onder de beschermende paraplu van de alliantie te kunnen schuilen.
De agressie van Poetin zou tot gevolg kunnen hebben dat de gedestabiliseerde westerse wereld haar kracht en haar waarden terugvindt: menselijke waardigheid, grondrechten, vrijheid van meningsuiting. Terwijl het rechts-populisme natiestaten oproept om allianties en instellingen als de NAVO en de Europese Unie te verwerpen, tonen de Russische tankcolonnes bij Kyiv ons de dwaasheid van deze voorstellen.
Democratieën kunnen van hun fouten leren, zij hebben het vermogen om zichzelf te corrigeren
De oorlog van Poetin is imperiale machtspolitiek die rechtstreeks uit de negentiende eeuw stamt, zonder rekening te houden met burgerslachtoffers aan Oekraïense kant of opoffering van de eigen soldaten. Veel mensen in Europa, vooral Duitsers met een post-nationalistische inslag, worden daardoor ruw wakker geschud. Sommige mensen zouden zich iets meer bewust mogen zijn van het geluk dat zij hebben om te kunnen leven in een vrij land waar zij hartstochtelijk hun eigen belangen kunnen nastreven en een modieuze autoritaire minachting voor open samenlevingen kunnen uitdragen. Innerlijke vrijheid, democratie en de rechtsstaat zijn niet zo vanzelfsprekend als wij zijn gaan geloven.
Historicus Heinrich August Winkler presenteerde het Westen – opgevat als een geleidelijk gevormde gemeenschap van vrije staten waartoe Duitsland pas laat toetrad – als een ‘geheel van [sociale] verworvenheden dat uniek is in de wereldgeschiedenis’. Niet dat deze landen vrij zijn van gebreken of fouten, getuige de afwijking van de Trump-jaren of de – met het internationaal recht strijdige – invasie van Irak in 2003, die in het Midden-Oosten niet minder instabiliteit teweegbracht dan Poetin vandaag in Oost-Europa. Maar democratieën kunnen van hun fouten leren, zij hebben het vermogen om zichzelf te corrigeren, zoals de VS in 2020 hebben gedaan.
Bundeswehr
Voor Duitsland betekent dit dat het tijd is om de lippendienst die werd bewezen onder Angela Merkel waar te maken en de Bundeswehr weer in staat te stellen zijn echte taken te verrichten, namelijk een geloofwaardige afschrikkingsmacht zijn voor de verdediging van het land en het NAVO-gebied. Dit wil niet zeggen dat Berlijn er verkeerd aan heeft gedaan zo lang mogelijk de dialoog met Poetin aan te gaan; het land dat tachtig jaar geleden een vernietigingsoorlog tegen Rusland (en Oekraïne) ontketende, had de plicht dit te proberen, bovenal in het belang van het Russische volk.
Duitsland is daar helaas niet in geslaagd. Als Europa’s grootste economie kan zij zich niet langer onttrekken aan haar toezegging – gedaan na de annexatie van de Krim in 2014 en vervolgens botweg genegeerd – om haar militaire uitgaven te verhogen tot 2 procent van het bbp om de immense gebreken van de Bundeswehr te herstellen [Olaf Scholz kondigde op 27 februari in de Bondsdag terecht aan dat hij zelfs verder zou gaan dan dit percentage]. Er is amper een andere manier om een gemeenschappelijke capaciteit tot afschrikking op te bouwen en een vrij Europa te verdedigen. Oekraïne ervaart nu wat er kan gebeuren als die ontbreekt.
De Frans-Amerikaanse schrijver en oorlogscorrespondent Jonathan Littell zegt dat we alleen uit deze crisis kunnen komen door Poetins fiasco in Oekraïne zo rampzalig te laten zijn voor Rusland en de Russische belangen, dat zijn eigen elite genoodzaakt is hem weg te werken.
Tweeëntwintig jaar geleden bracht een gruwelijke oorlog Vladimir Poetin aan de macht. Sindsdien is oorlog altijd een van zijn belangrijkste instrumenten gebleven, dat hij tijdens zijn hele bewind zonder aarzelen heeft ingezet. Vladimir Poetin bestaat dankzij oorlog, heeft kunnen gedijen door oorlog. Laten we nu hopen dat een oorlog eindelijk zijn ondergang wordt.
In augustus 1999 werd een toen nog onbekende Vladimir Poetin tot premier benoemd, omdat zijn voorganger weigerde in te stemmen met een volledige invasie van Tsjetsjenië. Poetin was daar wel toe bereid, en in ruil voor hun onvoorwaardelijke steun gaf hij de militairen de vrije teugel om met bloedig geweld wraak te nemen voor hun vernederende nederlaag in 1996. Op de avond van 31 december 1999 trad een afgetakelde en gebroken Boris Jeltsin af en droeg hij het presidentschap als een geschenk over aan de nieuwkomer. In maart 2000, na zijn beroemde belofte om ‘terroristen tot hun totale vernietiging te blijven bestrijden’, werd een triomfantelijke Poetin tot president verkozen. Met uitzondering van zijn vier jaar als premier (2008-2012) heeft hij sindsdien over Rusland geregeerd.
Luitenant-kolonel
Aan het begin van de tweede oorlog was ik als hulpverlener terug in Tsjetsjenië. In februari 2000 ging ik eten met Sergej Kovaljov, de grote Russische verdediger van mensenrechten, en stelde ik hem de vraag die op ieders lippen lag: wie was deze nieuwe, onbekende president? Wie was Poetin? Ik weet nog goed wat Kovaljov antwoordde: ‘Wil je weten wie Vladimir Poetin is, jongeman? Vladimir Poetin is een luitenant-kolonel van de KGB. En weet je wat een luitenant-kolonel van de KGB is? Helemaal niks.’ Wat Kovaljov bedoelde was dat een man die het niet eens tot kolonel had geschopt, simpelweg een kleingeestige uitvoerder was, niet in staat om meer dan een of twee zetten vooruit te denken. En al is Poetin in de loop van zijn tweeëntwintig jaar aan de macht enorm in status en ervaring gegroeid, ik geloof nog steeds dat de inmiddels overleden Kovaljov in wezen gelijk had.
Toch bleek Poetin in tactisch opzicht al snel briljant, vooral in het profiteren van de zwakte en verdeeldheid van het Westen. Het kostte hem jaren om de Tsjetsjenen eronder te krijgen en in hun land een marionettenregime op te zetten, maar het lukte hem wel. In 2008, vier maanden nadat de NAVO aan Oekraïne en Georgië een pad naar toetreding had beloofd, trommelde hij zijn legers op voor ‘oefeningen’ bij de Georgische grens en viel hij het land in vijf dagen binnen, waarbij hij de onafhankelijkheid van twee opstandige ‘republieken’ erkende. De westerse democratieën lieten een gefluisterd protest horen en deden praktisch niets.
In 2014, nadat de Oekraïners hun pro-Russische president, die Europa volledig de rug had toegekeerd om zich met Moskou te verbinden, in een bloedige revolutie hadden afgezet, annexeerde Poetin met een snelle invasie de Krim. Onze geschokte en verbijsterde leiders antwoordden met sancties, en daarop zette hij nog hoger in en lokte opstanden uit in de Donbas, een Russischsprekend deel van Oekraïne. Daarbij zette hij in het geheim zijn eigen troepen in om een zwak Oekraïens leger te verpletteren en koos hij twee nieuwe separatistische ‘republieken’, waar sindsdien op een zacht pitje een oorlog is blijven sudderen.
‘Ben jij de kleinste, geef dan de eerste klap. Sla hard en blijf slaan’
Zo begon hij wat de Fransen zijn fuite en avant zouden noemen, zijn vlucht naar voren. Bij elke stap volgden een veroordeling door het Westen en pogingen hem te straffen met lichte en ineffectieve maatregelen, in de ijdele hoop hem te ontmoedigen. En bij elke stap verdubbelde hij zijn inspanningen en ging hij verder.
Poetin is klein van stuk en het moet zwaar voor hem zijn geweest om in het naoorlogse Leningrad op te groeien. Daar heeft hij duidelijk van geleerd: ben jij de kleinste, geef dan de eerste klap. Sla hard en blijf slaan. Zo zullen de grotere jongens je gaan vrezen en een stap terug doen. Het defensiebudget voor 2021 van de VS was rond de 750 miljard dollar, dat van Europa als geheel 200 miljard en dat van Rusland rond de 65 miljard dollar. Toch maakt hij ons veel banger dan wij hem. Dat is het voordeel wanneer je vecht als een kat in het nauw in plaats van als een dik jongetje dat verzwakt is door een dieet van cola, Instagram en tachtig jaar vrede in Europa.
Poetin moet wel blij zijn geweest toen het Westen, dat het doorlopende conflict in de Donbas zo graag tot stilstand wilde brengen, stilzwijgend toestond dat de Krim van de gesprekstafel verdween, waarmee het in feite de illegale annexatie door Rusland accepteerde. Hij zag dat sancties wel pijn deden, maar niet al te diep doorbeten en dat hij zijn krijgsmacht kon blijven opbouwen en zijn macht uitbreiden. Hij zag dat Duitsland, de grootste economische macht van Europa, niet bereid was af te kicken van zijn gas en zijn markten. Hij zag dat hij Europese politici kon kopen, onder wie voormalige Duitse en Franse premiers, en hen een plaats kon geven in het bestuur van zijn staatsbedrijven. Hij zag dat zelfs de landen die hardop zeiden dat ze tegen zijn acties waren, toch de mantra bleven herhalen van ‘diplomatie’, ‘hervormen’, ‘de noodzaak om de betrekkingen te normaliseren’. Hij zag dat elke keer als hij zijn vuisten hief, het Westen zich gewonnen gaf en dan kwam smeken om de ‘deal’ die nooit doorging; Barack Obama, Emmanuel Macron, Donald Trump, de lijst is lang.
Poetin begon zijn tegenstanders te vermoorden, in eigen land en daarbuiten. Wij piepten wel als dat gebeurde, maar verder ging het nooit. Toen Obama in 2013 harteloos zijn eigen ‘red line’ in Syrië negeerde en na de gifgasaanval van Bashar al-Assad op de burgerbevolking van een wijk in Damascus weigerde tussenbeide te komen, lette Poetin goed op. In 2015 stuurde hij zijn eigen troepen naar Syrië, waar hij een marinebasis opzette in Tartus en een nieuwe luchtmachtbasis in Khmeimim. In de zeven jaar daarna gebruikte hij Syrië als proeftuin voor zijn strijdkrachten en gaf daarmee zijn officierenkorps de kans waardevolle gevechtservaring op te doen en hun tactiek, coördinatie en uitrusting te verfijnen, terwijl ze ondertussen duizenden Syriërs bombardeerden en afslachtten en Assad hielpen de controle over grote delen van het land terug te krijgen.
Wagner-huurlingen
In januari 2018 ging hij in de Centraal-Afrikaanse Republiek rechtstreeks de confrontatie met westerse machten aan door daar zijn Wagner-huurlingen naartoe te sturen. Hetzelfde gebeurt nu in Mali, waar de militaire junta met Russische steun de Franse anti-IS-missie heeft verdreven. Rusland is ook actief betrokken bij de strijd in Libië, waar het westerse pogingen om vrede in de regio te brengen dwarsboomt en strijdkrachten inzet langs de zuidkust van de Middellandse Zee, vanwaar Poetin rechtstreeks Europese belangen kan bedreigen. Elke keer protesteerden we, dreigden we met maatregelen en deden helemaal niets. En elke keer knoopte hij dat in zijn oren.
In de strijd met Oekraïne besloot hij uiteindelijk zijn kaarten op tafel te leggen. Blijkbaar gelooft hij dat hij sterk genoeg is om het Westen openlijk uit te dagen door een uitgebreide landoorlog te beginnen. En dat gelooft hij omdat alles wat wij de afgelopen tweeëntwintig jaar hebben gedaan, of liever, níét hebben gedaan, hem heeft geleerd dat wij zwak zijn.
Poetin is dan misschien een tactisch genie, maar hij kan niet strategisch denken. Onze leiders hebben niet geprobeerd hem werkelijk te begrijpen, maar hij heeft daar andersom ook geen belangstelling voor. Na de afgelopen twee jaar, waarin hij vanwege corona vrijwel geheel geïsoleerd heeft geleefd, lijkt Poetin steeds meer paranoïde te zijn geworden en steeds meer overtuigd te zijn geraakt van zijn eigen Pan-Slavische, neo-imperialistische en orthodoxe ideologie, die oorspronkelijk een geheel kunstmatige creatie was, bedoeld om zijn corrupte regime te voorzien van een vernisje van legitimiteit.
Het lijkt erop dat hij in zijn eigen propaganda is gaan geloven, althans waar het op de Oekraïners aankomt. Dacht hij echt dat zij de Russen als ‘bevrijders’ zouden verwelkomen? Dat ze zich zomaar zouden overgeven? Dan zat hij er ver naast. De Oekraïners vechten en al zijn ze qua manschappen en wapens in de minderheid, ze zijn gedreven. Leraren, kantoormedewerkers, huisvrouwen, kunstenaars, studenten, dj’s en dragqueens nemen de wapens op en gaan op pad om te schieten op Russische soldaten, vaak kinderen die geen idee hebben wat ze daar doen. Oekraïne geeft geen centimeter grondgebied weg en het lijkt erop dat Poetin niet in staat zal zijn hun steden in te nemen zonder ze geheel met de grond gelijk te maken, zoals hij dat ooit met Grozny en Aleppo heeft gedaan. En denk niet dat hij ervoor zal terugdeinzen Kiev, een ‘Europese stad’, met de grond gelijk te maken.
Existentiële bedreiging
Na de eerste schok lijken de westerse democratieën – eindelijk! – te hebben begrepen wat voor existentiële bedreiging Poetin vormt voor de naoorlogse wereldorde, voor Europa en voor ‘onze manier van leven’, die hij zo verafschuwt. Verpletterende sancties worden ingesteld, ongeacht de economische kosten voor onszelf. Wapens stromen Oekraïne binnen. Duitsland heeft zich blijkbaar van de ene dag op de andere gerealiseerd dat het voor zijn veiligheid niet langer afhankelijk kan blijven van de goede wil van anderen en dat het zelf een leger nodig heeft – een echt, functionerend leger. Rusland wordt op internationaal niveau ernstig geïsoleerd en de Russische economie en mogelijkheden zullen daar zwaar onder lijden.
Maar dat is niet genoeg. Zolang Poetin aan de macht blijft, zal hij steeds harder toeslaan, steeds verder doorduwen en zoveel schade toebrengen als hij kan. Omdat hij het Westen haat en omdat zijn macht geheel berust op geweld; niet alleen op dreigen met geweld, maar op het systematische gebruik ervan. Dat is het enige gedrag dat hij kent. Kunnen we werkelijk geloven dat zijn nucleaire dreigement bluf is? Kunnen we ons dat veroorloven? Zolang hij Rusland blijft regeren, is niemand veilig. Niemand.
De enige manier om uit deze crisis te komen is door Poetins fiasco in Oekraïne zo rampzalig te laten zijn voor Rusland en de Russische belangen, dat zijn eigen elite geen andere keus heeft dan hem weg te werken. Maar we kunnen veel meer doen om dat te bereiken. Het lijkt erop dat onze regeringen zich richten op het ‘straffen’ van de Russische ‘oligarchen’, maar ze moeten begrijpen dat Poetin voor die mensen alleen maar minachting voelt en geen zier om hun bezittingen of hun mening geeft; hij ziet ze alleen als melkkoeien, waarvan hij kan profiteren.
Rusland verdient beter dan deze kliek van dieven die zijn rijkdom buitmaken
De westerse sancties moeten zich richten tegen de mensen die Poetins daden in werkelijkheid mogelijk maken: de gehele hoogste laag van zijn veiligheids- en regeringsapparaat. Niet alleen de paar mensen die al sancties opgelegd kregen, maar ook de duizenden functionarissen van het tweede echelon in de presidentiële regering, de strijdkrachten en de veiligheidsdiensten. Dat zijn geen miljardairs, maar ze zijn wel allemaal multimiljonair en hebben veel te verliezen. Verwoest het leven van deze paar duizend mensen en laat hen zelf oordelen wie daarvoor verantwoordelijk is. Neem de villa’s in Engeland en Spanje in beslag, verbied de vakanties in Courchevel en op Sardinië, gooi hun kinderen zonder pardon van Harvard en Oxford en zorg dat ze in Rusland moeten blijven, zonder uitweg en zonder geïmporteerde goederen om hun gestolen geld aan uit te geven. Laat hun de kosten goed, persoonlijk voelen en laat ze dan zelf maar beslissen of het die prijs waard is om een doorgeslagen, machtshongerige tsaar op de troon te houden. Laat hen maar beslissen of ze hem in de afgrond willen volgen.
De afgelopen tweeëntwintig jaar is Rusland ten prooi gevallen aan een vastgeroest, corrupt en totalitair regime dat wij in veel opzichten hebben ondersteund. Maar Rusland is ook een prachtig land, waar ik altijd zeer veel van gehouden heb en dat geweldige, humane, rechtvaardige mannen en vrouwen heeft voortgebracht. Het verdient beter dan deze kliek van dieven die zijn rijkdom buitmaken onder de dekmantel van verzonnen imperiale illusies, en die zijn buren verwoest om de macht vast te houden. Rusland verdient vrijheid, dezelfde vrijheid die Oekraïne de afgelopen dertig jaar met zoveel moeite heeft verworven. Een staakt-het-vuren in Oekraïne is een noodzakelijke, urgente eerste stap, en een volledige Russische terugtrekking een tweede. En daarna moet Poetin gaan.
Het Finse model
De trage Russische opmars in Oekraïne wordt door veel analisten opgemerkt. Minder vaak wordt genoemd dat Oekraïne zo lang wachtte met het trainen en bewapenen van burgers.
De gerenommeerde Amerikaanse strategiedeskundige Edward Luttwak raadde de NAVO-landen aan het Finse model te volgen. In Finland krijgen jongemannen een intensieve militaire training, opgevolgd met kortere opfrisbeurten. Het land kan zo al snel bijna een miljoen getrainde soldaten opstellen, iets wat Oekraïne had kunnen en moeten doen, volgens Luttwak.
De Fins-Russische Winteroorlog (1939-1940), die na drie maanden eindigde met de terugtrekking van de Sovjets, kan volgens Luttwak een voorbeeld zijn voor NAVO-landen als Polen en de Baltische staten. Zijn advies is om, net als de Finnen destijds, niet te proberen de invasie te stoppen, maar te wachten tot de bezetter het land binnenkomt. Het moment om toe te slaan komt als de tanks zijn gestopt met rijden en de soldaten naar buiten komen om te koken of te plassen. Finland leed zwaar tijdens die invasie en moest uiteindelijk grondgebied afstaan, maar de Sovjets verloren ongeveer zeven keer zoveel manschappen. Toen ze zich terugtrokken, wisten ze dat een nieuwe bezettingspoging van Finland opnieuw bevriezing zou betekenen en de angst om met je broek naar beneden in de sneeuw te worden doodgeschoten. Ze hebben het nooit meer geprobeerd.
Heeft Moskou geprobeerd onderhandelaars te vergiftigen?
Terwijl op dinsdag 29 maart in Turkije nieuwe besprekingen worden geopend, onthulde The Wall Street Journal maandag dat de Russische miljardair Roman Abramovitsj en twee Oekraïense onderhandelaars die bij de vredesbesprekingen betrokken zijn, na een bijeenkomst in Kyiv symptomen hebben vertoond die op vergiftiging wijzen.
Heeft Rusland gif gebruikt om deelnemers aan de vredesbesprekingen in Oekraïne te intimideren? vraagt de Amerikaanse krant zich af. Volgens The Wall Street Journal kregen de oligarch, die probeert te bemiddelen tussen Rusland en Oekraïne om de oorlog te stoppen, en ten minste twee leden van het Oekraïense onderhandelingsteam last van rode en geïrriteerde ogen en huidproblemen op het gezicht en de handen. De website Bellingcat, die ook het onderzoek heeft uitgevoerd en naar verwachting binnenkort zijn bevindingen zal publiceren, zei op Twitter dat ‘alle drie de mannen [alleen] chocolade en water hadden geconsumeerd in de uren voordat de symptomen verschenen’.
Bellingcat can confirm that three members of the delegation attending the peace talks between Ukraine and Russia on the night of 3 to 4 March 2022 experienced symptoms consistent with poisoning with chemical weapons. One of victims was Russian entrepreneur Roman Abramovich. https://t.co/DJaZ4CoL8J
Veel Russen weigeren de oorlogsberichten te geloven die ze uit Oekraïne horen. Ze wuiven ze weg en praten liever over de economische zorgen. Die zijn volgens velen de schuld van het Westen. ‘Poetin? Wat heeft hij hier nou mee te maken?’ Een anoniem verslag uit Sint-Petersburg.
De naam van de auteur van dit stuk is bekend bij de redactie van Mother Jones, maar wordt om veiligheidsredenen niet genoemd
Het is rustig hier in Sint-Petersburg. Vreemd, afschuwelijk, stil. Alsof er helemaal geen oorlog is.
Deze stad is de thuisbasis van landmacht- en marine-academies. Thuisbasis van het enorme staatsenergiebedrijf Gazprom, thuisbasis van het Constitutionele Hof. Het is de oude keizerlijke hoofdstad en Poetins geboortestad. Heel geschikt voor patriottische praat. Maar het is rustig.
Op 24 februari begonnen Russische strijdkrachten Oekraïense steden te bombarderen. De week daarop verschenen overal in de stad billboards met de letter ‘Z’ en de tekst ‘Wij laten de onzen niet in de steek!’ De letter ‘Z’ verscheen ook op de helmen van de oproerpolitie en op de auto’s van Rosgvardia. Ik heb metrowerkers gezien die hem op hun uniform droegen. Op de vraag of ze daartoe verplicht zijn, zeggen sommigen met stellige blik: ‘Helaas wel.’ Ik zie deze letter ‘Z’ echter zelden op privéauto’s in de stad.
Waarom Z?
Op 24 februari, toen Russische pantservoertuigen Oekraïne binnenrolden, waren ze gemarkeerd met grote witte letters, Z of V: merktekens om troepen te onderscheiden en eigen vuur te vermijden. De meest redelijke verklaring voor deze markeringen is dat Z staat voor Zapad of West, V voor Vostok, of het Oosten, wat de twee richtingen aangeeft van waaruit de voertuigen Oekraïne binnenkwamen. Maar waarom zijn ze in het Latijnse alfabet geschreven? En waarom is de Z het officiële symbool geworden van deze ‘speciale militaire operatie’, die wettelijk gezien geen oorlog mag worden genoemd? Het Russische ministerie van Defensie gaat gemakkelijke antwoorden uit de weg. Op 2 maart legde het aan zijn Instagram-volgers uit dat ‘Z staat voor Za Pobedu!’ [‘Op de Overwinning!’] Op 15 maart werd de gouverneur van Sint-Petersburg formeel diezelfde uitleg gegeven.
Velen geven er de voorkeur aan om niet te veel over de situatie na te denken
Officiële verklaringen zijn achterlijk. De symbolen zijn leeg, losgekoppeld van elke redelijke semantische inhoud. Toch is er een achterliggende reden. De helmen van de oproerpolitie die Russische antioorlogsdemonstranten in elkaar slaat, hebben hetzelfde zinloze merkteken als de gepantserde voertuigen die Oekraïense steden en dorpen decimeren. De Russische staat ziet dit geweld als verschillende uitingen van dezelfde oorlog.
Dit is een burgeroorlog, om meerdere redenen. En hier in Sint-Petersburg wordt die gesteund met stilte. Er is weinig publiek enthousiasme voor dit conflict, hoewel er ook niet veel veroordelingen zijn. Veel mensen zijn ontzet over wat het Russische leger heeft aangericht in Oekraïense steden en dorpen, maar durven zich niet uit te spreken. Velen zijn verontwaardigd als zij vernemen dat dienstplichtigen naar het front zijn gestuurd, maar zien geen reden om te protesteren. Velen geven er de voorkeur aan om niet te veel over de situatie na te denken.
Twee ongelooflijke mediagebeurtenissen
Op 14 maart liep een tv-redactrice van Kanaal 1, een vrouw genaamd Marina Ovsjannikova, in beeld tijdens het nieuws van 21:00 uur. Ze droeg een handgeschilderd bord met daarop: ‘Stop de oorlog! Er wordt tegen jullie gelogen!’ Ze werd gearresteerd en beboet. De nieuwe wet, die haar een jarenlange gevangenisstraf had kunnen opleggen voor ‘het oproepen om geen Russische troepen in te zetten ter bescherming van Russische belangen’, moet nog worden bekrachtigd. Maar wat haar daad zo opmerkelijk maakt, is de plek waar die plaatsvond: dit programma op de staatstelevisie valt onmogelijk te negeren. Zelfs Kanaal 1 moest toegeven dat ze het hadden gezien. In een interview op 20 maart verklaarde het hoofd van de nieuwsredactie dat Ovsjannikova door de Britse ambassade was betaald om haar land en haar collega’s te verraden. Hij vergeleek haar met Judas Iskariot.
Op 14 maart bracht Morgenshtern een nieuwe videoclip uit, getiteld ‘12’. Morgenshtern, in 2021 uitgeroepen tot Spotify’s topartiest in Rusland, is de zelfbenoemde bad boy van de Russische popmuziek: dure auto’s, diamanten, oneerbiedige taal en ironie. In ‘12’ is de stemming donker en het geweld serieus. De video eindigt met een spraakbericht van de moeder van een vriend, die vanuit Oekraïne belt: ‘Ons dak werd er vanmorgen bijna afgeblazen. We dachten aan vluchten, maar toen kwamen we terug. We zijn nu hier. We hebben een schuilkelder in de kelder gemaakt, dus schat, maak je geen zorgen.’ De video werd in de eerste 24 uur dat hij online stond vijf miljoen keer bekeken. En binnen een week waren er al 50.000 commentaren op gekomen – de meeste in het Russisch, maar ook veel geschreven door Oekraïners.
No War-stickers
Ik zit met mijn collega’s in een bar over de oorlog te praten. Ze zijn jong, overgekwalificeerd en werkloos, tegen de oorlog, en politiek actief. Ze gaan naar protesten, ze werden gearresteerd en geslagen. Ze zien de toekomst somber in. Ze zouden Rusland het liefst verlaten, maar dat lijkt nu bijna onmogelijk. Maar als ze hier blijven en gaan werken, zijn ze dan niet medeplichtig? En als ze niet werken, hoe komen ze dan aan eten?
We plakken ‘No War’-stickers op buitenmuren en in de toiletten van kroegen. Maar de lijm is slecht en de stickers zijn van papier, gedrukt door een of andere man met een bijbaantje bij een copyshop. Ze blijven niet lang zitten.
Op weg terug naar de metro, komt een van hun vrienden naast me lopen en zegt: ‘Ik kom uit Charkiv.’ De op een na grootste stad van Oekraïne, gelegen in het noordoosten van het land en overwegend Russischtalig, ligt zwaar onder vuur van de Russische strijdkrachten.
Mensen zeggen: ‘Godzijdank is mijn oma overleden en heeft ze dit niet meer hoeven zien.’
‘Ik durf het niet te vragen,’ zeg ik, ‘hoe gaat het met je familie?’
‘Vreselijk,’ antwoordt ze.
Ik zeg: ‘Het spijt me zo.’
Wat moet je eigenlijk zeggen?
Nu de burgeroorlog drie weken duurt, worden in Rusland voortdurend dergelijke gesprekken gevoerd. Als ik burgeroorlog zeg, bedoel ik niet dat Oekraïne en Rusland als één land moeten worden beschouwd. Ik bedoel alleen dat de mensen hier er vrienden en familie hebben. En vice versa. Naties en talen worden geboren en groeien, ze paren en planten zich voort, ze vechten en zwijgen en sterven. Het zijn sociale entiteiten, niet anders dan individuele personen. Als deze burgeroorlog een conflict tussen twee individuen was, zou het er ongeveer als volgt uitzien: een man spoort decennia na hun scheiding zijn ex-vrouw op. Hij vergiftigt haar hond, ontvoert haar kinderen, steekt haar huis in brand. Hij wordt aangehouden en gevraagd wat hij in vredesnaam dacht. De man zegt: ‘Je had moeten zien wat die slet vorige week op Facebook heeft gezet.’
Gestoord? Ja. Net als deze hele situatie.
Mensen zeggen: ‘Godzijdank is mijn oma overleden en heeft ze dit niet meer hoeven zien.’
Ze zeggen: ‘Godzijdank heeft corona zoveel oude mensen meegenomen, voordat deze oorlog begon.’
In een poging tot duiding van deze situatie, die schommelt tussen burgeroorlog, genocide en Armageddon, hebben westerse nieuwsanalisten redelijkerwijs geprobeerd te begrijpen wat de Russen denken. Waarom komen ze niet in opstand?
‘Hoe kan een drugsverslaafde clown nou de held van alle tijden en alle volkeren zijn geworden?’
Beste lezer, ze komen niet in opstand omdat ze een manier hebben gevonden om de focus van hun geweten te verleggen. De mediaverhalen van de staat stellen hen in staat om apolitiek te blijven, om medeplichtigheid te ontkennen. Vele miljoenen mensen in Rusland hebben vrienden en familieleden in Oekraïne. Wanneer deze vrienden en familieleden bellen om te vertellen dat ze gebombardeerd worden, weigeren sommige van hen dat te geloven. ‘De Russische televisie betekent meer voor hen dan hun dochter of zus,’ schrijft het verbannen Russische tijdschrift Meduza. Hoe gek ook, ik heb hetzelfde verhaal van verschillende van mijn vrienden gehoord: ‘Pa gelooft zijn Oekraïense vrienden niet. En als hij ophangt, schreeuwt hij tegen zijn vrouw: “Nee, nee, nee! Nee, het is niet waar!’’’
Ik heb hier een kennis, een vrouw van in de dertig. We hebben gemeenschappelijke vrienden en soms doen we samen kleine klusjes. Ze komt iets afgeven voor een vriend, blijft voor thee. We zitten wat te grappen over Bidens blunders: dat ‘Poetin nooit de harten en geesten van het Iraanse volk zal winnen’; dat Poetin heeft besloten ‘Rusland binnen te vallen’. Het gesprek verplaatst zich naar de Oekraïense president. ‘En dan is er Zelensky,’ zegt ze. ‘Hoe kan een drugsverslaafde clown nou de held van alle tijden en alle volkeren zijn geworden?’ De context: haar vrienden in Kyiv haatten Zelensky openlijk, zegt ze, maar toen werden ze allemaal gek daar en nu zijn ze allemaal voor hem.
‘Heb je vrienden in Kyiv?’ vraag ik. ‘Bellen ze je?’
‘Vroeger wel,’ antwoordt ze. ‘Maar het is onmogelijk geworden om met ze te praten. Nu beginnen ze te schreeuwen: “Dit komt allemaal door jullie! Jullie Russen!” En ik heb zoiets van, hallo? Wat heb ik er precies mee te maken?’
‘Belden ze om te zeggen dat ze gebombardeerd werden?’
‘Eh, ja.’
‘Wow. Hoe reageerde je daarop?’
‘Ik vond het verrassend, natuurlijk. We hebben er hier niets over gehoord.’
‘Wat doe je met die informatie?’
‘Niets.’ Ze haalt haar schouders op. ‘Wat zou ik ermee hebben kunnen doen?‘ Ze gaat niet naar antioorlogsprotesten. Ze heeft zich wel aangemeld bij het Telegram-kanaal waar de plaatsen en tijden van de protesten worden gepost, maar alleen om beter door de stad te kunnen navigeren om niet in een file terecht te komen als de oproerpolitie alles afsluit. Ze scrolt door het Telegram-kanaal en lacht: ‘Ik kan verdomme niet geloven wat mensen allemaal in hun chats schrijven. Sommigen hebben al genoeg gezegd voor een gevangenisstraf van vijftien jaar. En dat allemaal in die Telegram-app! Idioten, het is een Russische app, gevestigd in Rusland!’
Panty’s van goede kwaliteit en geïmporteerde wasmiddelen verdwijnen of zijn al verdwenen
En ze heeft gelijk. Telegram wordt nauwlettend in de gaten gehouden. Mensen zijn al strafrechtelijk vervolgd voor hun berichten op Telegram.
Ze moet niets van Poetin hebben. Ze vindt dat zijn nieuwe wetten krankzinnig zijn, dat zijn acties in de internationale politiek ons aan de rand van de economische ineenstorting hebben gebracht. Ze wil als de sodemieter weg uit dit land sinds men begon te praten over het creëren van een eigen ‘soeverein internet’. Een paar jaar geleden had ze definitieve plannen om naar Spanje te verhuizen. Maar toen kwamen de lockdowns en nu de oorlog, die roet in al haar plannen gooit.
Het is onmogelijk geworden om de sancties niet op te merken. Prijzen zijn 40 tot 140 procent gestegen, populaire winkels zijn gesloten: Uniqlo, IKEA, H&M. Medicijnen zijn bijna op en er staan lange rijen voor de goedkope apotheken. Panty’s van goede kwaliteit en geïmporteerde wasmiddelen verdwijnen of zijn al verdwenen. Maar er is nog geen voedseltekort, er is geen sprake van ‘lege schappen’. En voor veel mensen hier zijn deze economische zorgen alledaagse problemen om over te mopperen in de trant van: ‘Wat zullen die klootzakken nu weer eens bedenken?‘ Die klootzakken kunnen de NAVO zijn of westerse staten die sancties opleggen, het kunnen internationale bedrijven zijn of lokale tussenpersonen. Maar ze worden niet duidelijk gelinkt aan de vernietigende oorlog van Rusland tegen Oekraïne.
Ongezond
Een vriendin van mij kwam een paar dagen geleden een van haar buren tegen, toen ze ’s ochtends haar hond uitliet. De buurvrouw heeft ook een hond, en ze kunnen goed met elkaar opschieten, zoals vaak geldt voor mensen die in dezelfde buurt hun hond uitlaten. Heeft ze nog steeds haar baan, vraagt mijn vriendin aan haar buurvrouw. Ja, ze werkt in de logistiek, en ze worden overstelpt met werk. De prijzen veranderen dagelijks; groothandels kopen graan op om redenen die zij niet kan doorgronden, waardoor paniek op de markt ontstaan en de prijzen stijgen. Nou, ik weet het niet, zegt mijn vriendin, mijn laatste hoop is dat iemand tegen Pasen Poetin heeft afgezet.
‘Poetin?’ De buurvrouw kijkt haar vol ongeveinsde verwarring aan. ‘Wat heeft hij hier nou mee te maken?’
De roebel is onze munt en Poetin is onze president. Poetin is overal aanwezig, als een alledaags feit van het leven.
Onder het Poetin-onvriendelijke publiek doen geruchten de ronde dat hij misschien ernstig ziek is. Misschien volgt hij een steroïdenkuur; hij zou kanker kunnen hebben.
De staat is er snel bij om dergelijke geruchten de kop in te drukken. Een folder die vorige week aan basisscholieren werd gegeven leert hun hoe om te gaan met nepnieuws. ‘Zoek naar bevestigend bewijs.’ ‘Gebruik je gezond verstand en luister naar je innerlijke stem.’ Zo beweert een nieuwsbericht dat president Poetin plotseling is overleden. ‘Dat is onmogelijk!’ aldus de folder.
Voordat de oorlog begon, speculeerden sommigen dat Poetin misschien niet meer bestond
Maar toch, in zijn recente video’s ziet Poetin er ongezond uit. Hij zit in een geel getint hokje, leunt zwaar op zijn bureau voor videogesprekken met de belangrijkste staatstelevisiezenders, zijn gezicht gezwollen, zijn uitdrukking opgewonden en boos, pratend over de Vijfde Colonne: ‘nationale verraders, zij die hier, bij ons, geld verdienen, maar daar wonen, en dan niet eens “wonen” in de geografische zin van het woord, maar in hun gedachten, in hun slavenmentaliteit.’ In gedachten eet die slaafse Vijfde Colonne oesters in hun herenhuis in Miami, verlangend naar buitenlandse goederen en gendervrijheid.
Op straat praten de mensen niet veel over Poetin. Ze hebben het eerder over hun dagelijkse problemen, over stijgende prijzen en winkels die sluiten, over het zoeken naar werk.
Wat nou als Poetin plotseling zou verdwijnen door een deux ex machina? Het is moeilijk om je een machtsoverdracht voor te stellen. Er wordt voor zover bij ons gewone stervelingen bekend is geen interne machtsstrijd gevoerd. Er zijn geen duidelijke kanshebbers voor de troon. Het ontbreekt aan een goed functionerend systeem om verkiezingen te houden. Voordat de oorlog begon, speculeerden sommigen dat Poetin misschien niet meer bestond: dat hij een computer gegenereerd beeld of een dubbelganger is, dat hij niets beslist in het land. Maar zijn recente daden zijn zo onverklaarbaar dat dit niet meer aannemelijk lijkt. Het is gemakkelijker te geloven dat één persoon zijn verstand heeft verloren dan dat dat voor de hele deep state zou gelden.
Verschillende gepensioneerde legerofficieren hebben me verteld dat ze verbijsterd zijn over de militaire operatie van Rusland: de doelen zijn onduidelijk, de logistiek is slecht, de commandanten zijn idioten. Maar ze voegen er helaas ook aan toe dat als de NAVO binnenvalt, ze zullen opstaan om hun land te verdedigen. Het zijn goede mannen. Ze houden van kinderen en dieren, zorgen voor hun zieke familieleden en hun bejaarde buren. Wat voor andere keus hebben ze?
Politiek is intiem, controversieel en privé. Iets voor als je alleen bent, en alleen als je ouder bent dan achttien
‘We zitten in een zeer gecompliceerde situatie,’ vertelt mijn baas ons tijdens een vergadering, ‘we doen er alles aan om ervoor te zorgen dat niemand zal worden lastiggevallen vanwege zijn politieke opvattingen.’ Dat is waarom we niet over politiek praten. Politiek is intiem, controversieel en privé. Iets voor als je alleen bent, en alleen als je ouder bent dan achttien. ‘Het is onaanvaardbaar om kinderen bij politiek te betrekken’, vertelt de staat ons al jaren, en om daar helder over te zijn wordt deze vermaning ondersteund met strafrechtelijke sancties. Vorig jaar zette het universitaire studentenblad DOXA een video online ter ondersteuning van vreedzame straatprotesten. De redacteuren staan nog steeds onder huisarrest, in afwachting van hun proces. Ze worden beschuldigd van ‘het betrekken van minderjarigen bij criminele of antisociale daden’.
Politiek is zondig en gevaarlijk, zelfs smerig. Maar kleuters neerzetten in de vorm van de letter ‘Z’ gaat kennelijk niet over politiek. ‘Z’ is zinloos, en daarom apolitiek. ‘We laten de onzen niet in de steek!’
Een morele claim. Natuurlijk doen we dat niet. Wie kan dat tegenspreken?
Hollywood
Vandaag is het 21 maart. De oorlog van Rusland in Oekraïne gaat de vierde week in. Russische kranten geven Oekraïense ‘bandieten’ de schuld van de verwoesting van Marioepol, Russische rechtbanken verklaren burgers schuldig aan het belasteren van de letter Z door er bijvoorbeeld op te spugen.
Veel mensen in mijn omgeving zijn er nog steeds van overtuigd dat de verhalen en beelden over de vernietigende acties van Rusland nep zijn. Ik was gisteravond bij een vriendin toen ze een telefoontje kreeg van een collega. Hun gesprek begon over alledaagse dingen, zoals het uitwisselen van strategieën om goederen te bemachtigen die snel aan het verdwijnen zijn, maar nam toen een politieke wending. ‘Jij bent gehersenspoeld!’ riep de collega lachend naar mijn vriendin. ‘Geloof jij die NAVO-propaganda? Dat is allemaal gefilmd in Hollywood.’ De collega richt zich op de problemen van alledag, en weet zeker dat alles uiteindelijk wel goed komt. Dat was altijd zo, toch?
Maar anderen zijn ontzet. Een vriendin kwam vanochtend ontbijten. Ze is begin zestig, gepensioneerd na een administratieve baan in de internationale haven van Sint-Petersburg. Door haar werkverleden is ze goed op de hoogte van de Russische afhankelijkheid van import. Maar dat is niet wat haar de meeste zorgen baart.
‘Ik ben bang voor wat mijn kleinkinderen zullen worden. Wat zal deze staat in hun hoofd planten?’
‘Ik ben oud,’ zegt ze. ‘Ik heb een goed leven gehad, ik heb alles gezien. Maar ik heb kleinkinderen.’
‘Ben je bang dat ze niets te eten zullen hebben?’
‘Ik ben bang voor wat ze zullen worden. Wat zal deze staat in hun hoofd planten?’
Ze huilt terwijl ze dit zegt. Ze huilt al weken.
‘Wat moet ik mijn kleinzoon vertellen over de letter Z, als hij ernaar vraagt?‘ zegt ze.
Haar kleinzoon is zeven.
Ik kreeg vandaag een brief van een vriend, waarin staat dat hij is opgeroepen voor het leger. Ik zag hem drie weken geleden voor het laatst. Hij verliet Sint-Petersburg om terug te keren naar Odessa, hoewel hij een apolitieke pacifist is. Hij droeg een gele davidster op zijn blauwe jas genaaid. Vliegen over Europa was al onmogelijk; hij reisde over land, via Finland.
Hij ging terug om zijn stad te verdedigen. Mijn vrienden en ik bidden hier voor zijn veiligheid. Toen hij vertrok, zei hij dat hij ook voor ons zou bidden.
Veel technologie die we dagelijks gebruiken werd gemaakt of ontworpen door ingenieurs en softwareontwikkelaars uit Oekraïne. Apps als WhatsApp, Grammarly, Gitlab en Solana zijn opgericht of mede opgericht door Oekraïners; Google en Samsung hebben onderzoeks- en ontwikkelingscentra in het land. Oekraïne heeft in de techwereld een reputatie vanwege de hooggekwalificeerde techies en daarom staan westerse bedrijven momenteel in de rij om talenten op te vangen die door de Russische invasie het land moeten ontvluchten, aldus CNBC.
Tientallen bedrijven hebben meer dan vijfhonderd vacatures voor technische functies geplaatst op een website genaamd Remote Ukraine, die is opgezet om bedrijven in de hele wereld te helpen Oekraïners in dienst te nemen. Veel van die bedrijven komen uit Europa, enkele zijn Amerikaans of Canadees. Technologiebedrijven zoals Modular Automation en WarDucks in Ierland, Sportradar in Zwitserland en Drive System Design in Engeland, hebben op Remote Ukraine vacatures met functies variërend van een web3-ontwikkelaar tot een senior 3D-ontwerper.
De Hermitage in Sint-Petersburg trekt het verzoek in om werken die aan Italiaanse kunstinstellingen zijn uitgeleend onmiddellijk te retourneren, meldt het Italiaanse persbureau ANSA. Het betreft werken die op meerdere plekken te zien zijn in Milaan, zoals Jonge Vrouw van Picasso, tot 15 mei voor het eerst in Italië te zien in Palazzo Rhinoceros; Portret van een Jonge vrouw van Titiaan, tot 5 juni te zien in Palazzo Reale; en vijfentwintig werken in de tentoonstelling De Grand Tour in Gallerie d‘Italia tot 27 maart.
De onverwachte stap van de Hermitage wordt door analisten gezien als een positief signaal richting de beëindiging van de oorlog tussen Rusland en Oekraïne.
Zelfs als Poetin erin slaagt een militaire overwinning te behalen op Oekraïne, zal het hem niet lukken het nationale zelfbewustzijn van de Oekraïners te vernietigen, stellen deze politicologen. Met zijn acties van de afgelopen jaren heeft hij het Oekraïense nationalisme alleen maar aangewakkerd.
Noot: Dit artikel werd geschreven en gepubliceerd vóór de Russiche aanval op Oekraïne
Keuze uit het archief
Dit weekend is het drie jaar geleden dat Rusland buurland Oekraïne binnenviel en een oorlog ontketende. Er lijkt voorlopig nog geen einde aan de oorlog te komen, ook niet nu de VS en Rusland afgelopen week hebben onderhandeld over de voorwaarden voor een vredesakkoord.
In dit opiniestuk van Foreign Affairs, dat een week voor de invasie gepubliceerd werd, wordt uitgelegd wat Poetins visie op Oekraïne is en hoe al zijn acties om het land naar Rusland toe te trekken alleen maar averechts werken. Dat geldt ook voor de oorlog.
De Russische president Vladimir Poetin heeft nooit onder stoelen of banken gestoken hoe hij aankijkt tegen Oekraïne, het land dat hij dreigt binnen te vallen. Op de NAVO-top van 2008 in de Roemeense hoofdstad Boekarest zei hij tegen voormalig Amerikaanse president George W. Bush dat de voormalige Sovjetstaat ‘niet eens een land’ is. Poetin heeft de overtuiging dat Oekraïners en Russen één volk zijn. Daaruit volgt dat de Oekraïners niet kunnen weigeren deel uit te maken van Rusland en dat elk ‘anti-Russisch’ sentiment in Oekraïne wel het resultaat moet zijn van westerse inmenging, in plaats van een uiting van de voorkeuren van de Oekraïners. Poetin gebruikte dit argument om vreedzame politieke bijeenkomsten in Oekraïne af te schilderen als door het buitenland georkestreerde inmenging. Hij verwerpt ook peilingen waaruit blijkt dat Oekraïners de voorkeur geven aan toetreding tot de Europese Unie en de NAVO boven lidmaatschap van door Rusland geleide politieke en economische organisaties.
De weigering van Poetin om Oekraïne als een onafhankelijk land te beschouwen, ondermijnt eerder zijn doelstellingen op het gebied van buitenlands beleid dan dat het die dichterbij brengt. Als hij de binnenlandse politiek van Oekraïne serieus had genomen, had de huidige crisis kunnen worden vermeden. Zelfs nadat de pro-Russische Oekraïense president Viktor Janoekovitsj in 2014 door een volksopstand was verdreven, had Poetin de Russische invloed kunnen handhaven en Oekraïne van de NAVO kunnen weghouden, als hij het democratische proces in zijn westelijke buurland maar ongestoord had laten gaan. Na dertig jaar onafhankelijkheid gaat de geest van de Oekraïense nationale identiteit en soevereiniteit niet meer terug in de fles, hoe hard Poetin zijn best ook doet.
Maar het Kremlin is niet de enige die te weinig aandacht besteedt aan de realiteiten van de Oekraïense binnenlandse politiek. Als Washington en Europese bondgenoten de huidige impasse willen doorbreken en een soortgelijke patstelling in de toekomst willen voorkomen, zullen ook zij beter inzicht moeten hebben in wat de gewone Oekraïners willen.
Een zelf gecreëerd probleem
Na 1991, toen Oekraïne zich onafhankelijk verklaarde van de Sovjet-Unie, zorgde regionale verdeeldheid ervoor dat een pro-Russisch electoraat in het oosten en zuiden van het land ontstond. Sindsdien waren pro-Russische en pro-westerse politici afwisselend aan de macht. In 2010 versloeg de pro-Russische kandidaat Janoekovitsj zijn pro-westerse opponent in eerlijke verkiezingen, nadat hij vijf jaar eerder van diezelfde kandidaat had verloren.
Janoekovitsj weigerde drie jaar later een handelsakkoord met de EU te ondertekenen, onder druk van Rusland. Oekraïners die voor sterkere banden met Europa waren, gingen daarom de straat op. Op het Maidan Nezalezjnosti (Onafhankelijkheidsplein) in Kyiv vielen in februari 2014 tientallen doden na botsingen tussen regeringstroepen en betogers. Het parlement stuurde Janoekovitsj weg en pro-Europese politici namen de macht over. Oekraïense pro-Russische elites begonnen echter al snel te onderhandelen met de nieuwe regering. Zij wisten invloed te behouden op het nationale beleid omdat pro-Russische groepen in het zuiden en oosten vonden dat hun wensen niet konden worden genegeerd. Een pro-Russische politieke kandidaat zou daarom bij volgende verkiezingen een goede kans hebben gehad om opnieuw aan de macht te komen, net als in 2010.
Maar Poetin wachtte niet op het democratische proces. In plaats daarvan annexeerde hij de Krim en steunde hij een opstand in de Donbas-regio in Oost-Oekraïne. Die Russische agressie zorgde niet zozeer voor meer verdeeldheid in Oekraïne, maar vergrootte veeleer de steun voor onafhankelijkheid van Oekraïne en voor pro-Europese gezindheid. Door de Russische invasie veranderde de Oekraïense electorale situatie fundamenteel: zo’n twaalf procent van de overwegend pro-Russische kiezers op de Krim en in de bezette Donbas-regio was nu uitgesloten van deelname aan de Oekraïense verkiezingen. En het Russische militaire ingrijpen ondermijnde het aanzien van Rusland in Oekraïne: vóór 2014 was minder dan 25 procent van de Oekraïense bevolking voorstander van het NAVO-lidmaatschap; in december 2021 was dat 58 procent.
De Russische vastberadenheid om de soevereiniteit van Oekraïne te beknotten, zette Zelensky ertoe aan om zijn standpunt te verharden
Het agressieve beleid van Poetin verminderde de bereidheid van de Oekraïense president Volodymyr Zelensky om compromissen te sluiten met Rusland, en dat terwijl hij bij de verkiezingen van 2019 nog werd beschouwd als de centristische, meer pro-Russische kandidaat. Door pro-Russische tv-zenders in bezit van oligarchen uit de ether te halen, probeerde Zelensky de invloed van Rusland op Oekraïne te verminderen. Dat was iets waar zijn meer nationalistische voorganger, Petro Porosjenko, zich verre van had gehouden. De Russische vastberadenheid om de soevereiniteit van Oekraïne te beknotten, zette Zelensky er ook toe aan om zijn standpunt te verharden in de onderhandelingen die een einde moesten maken aan de oorlog in de Donbas. Rusland drong aan op een grondwettelijk gewaarborgde ‘speciale status’ voor deze regio, waardoor het de facto Russische leiderschap feitelijk een vetorecht zou krijgen over het binnen- en buitenlandse beleid van Oekraïne. Tijdens de verkiezingscampagne had Zelensky nog gezegd dat hij hoopte op een overeenkomst met Poetin. Maar toen hij eenmaal in functie was, zorgde de onverzettelijkheid van Poetin ervoor dat hij, zoals een Russische toponderhandelaar over Donbas het verwoordde, ‘niet anders’ was dan de vorige ‘nationalistische’ president, Petro Porosjenko.
De Russische onwil om de Oekraïense nationale identiteit te erkennen heeft in de voormalige Sovjetstaat de vrees aangewakkerd dat het land volledig in de invloedssfeer van Rusland terecht zal komen. Oekraïense burgers weten dat de afsplitsing van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk van Moskou – die in 2018 begon en de woede van het Kremlin wekte – ongedaan zou kunnen worden gemaakt. Het taalbeleid zou drastisch kunnen verschuiven in de richting van minder Oekraïens en meer Russisch. Rusland zou Oekraïne onder druk kunnen zetten om het onderwijs aan schoolkinderen aan te passen over de Holodomor, de hongersnood die door de Sovjetregering van Jozef Stalin werd veroorzaakt en die miljoenen Oekraïners het leven kostte. Invloedrijke Russen zouden de pogingen van de Oekraïense president kunnen dwarsbomen om netwerken van oligarchen te onthullen. De inspanningen – met behulp van Europese bondgenoten – om in Oekraïne een onafhankelijke rechterlijke macht tot stand te brengen, zouden door Poetin kunnen worden gedwarsboomd, omdat hij vreest dat de vestiging van een rechtsstaat in zijn buurland weerklank zou kunnen vinden in Rusland.
Verzet
Verdere Russische pogingen om Oekraïne af te knijpen zullen tot meer anti-Russische sentimenten in het land leiden. Maar in plaats van de eigen misrekeningen en verkeerde percepties over Oekraïne te onderzoeken, gaat Rusland door met het beschuldigen van het Westen en het wegwuiven van de Oekraïense houding. Als Rusland binnenvalt, zal het te maken krijgen met wijdverbreid en aanhoudend verzet, niet alleen van het Oekraïense leger, dat het zal afleggen tegen de Russische militaire overmacht, maar ook van gewone mensen in alle regio’s van het land. In een recente opiniepeiling verklaarde 50 procent van de Oekraïners zich te zullen verzetten tegen de Russische agressie; 33 procent zei dit te zullen doen met wapens en nog eens 22 procent met niet-militaire middelen.
Zolang het Westen de Russische agressie veroordeelt en sancties oplegt en de Russische aanspraken op Oekraïne afwijst, zal het huidige leiderschap in Kyiv aan steun winnen en de bevolking zich rond de regering scharen tegenover het wapengekletter van Moskou. En mocht de regering-Zelensky bezwijken onder protesten na een militaire nederlaag, dan zou haar opvolger naar alle waarschijnlijkheid nog vastberadener zijn om de Oekraïense onafhankelijkheid te waarborgen. Een Russische marionettenregering daarentegen zou elk greintje legitimiteit ontberen en zou alleen kunnen regeren met de volle kracht van het Russische wapenarsenaal achter zich, wat een volledige en voortdurende Russische bezetting van Oekraïne zou vereisen.
De kracht van Oekraïne ligt in het feit dat het een pluralistisch alternatief is voor Russisch autoritarisme
Rusland is niet gedoemd om een wannabe imperialistische macht te zijn, die zijn buren wil overheersen. En het is een vergissing om Poetins opvattingen over Oekraïne en de betrekkingen van Rusland met het Westen gelijk te stellen aan de voorkeuren van de Russische samenleving. Vooralsnog heeft Poetins autoritaire bewind de parlementaire oppositie verwoest en tegenstanders in de samenleving tot ballingschap gedreven of gevangengezet, wat hem de ruimte geeft om unilateraal op te treden. Maar zelfs in dit zeer repressieve klimaat hebben duizenden Russen, waaronder voormalige militaire functionarissen, Poetin opgeroepen Oekraïne niet aan te vallen. Hij zou naar hen moeten luisteren: paradoxaal genoeg is het laten begaan van Oekraïne de beste manier om het land dichter bij Rusland te brengen.
De Oekraïense leiders moeten ondertussen duidelijk onderscheid maken tussen enerzijds het beschermen van hun onafhankelijkheid tegen de acute militaire dreiging en anderzijds het uitsluiten van elke mogelijkheid om in de toekomst een coöperatieve relatie met Rusland aan te gaan. De democratische rechten van Oekraïense burgers die de voorkeur geven aan een nauwere band met Rusland, moeten met zorg worden gewaarborgd. De kracht van Oekraïne ligt in het feit dat het een pluralistisch alternatief is voor Russisch autoritarisme. Door de democratie te versterken en te verdiepen, ontneemt Oekraïne Poetin de kans om het land in een ‘klein Rusland’ te veranderen.
Terwijl de diplomatieke inspanningen voortgaan om de spanningen te verminderen, moeten Oekraïne en zijn bondgenoten hun aandacht niet richten op uitbreiding van de NAVO. In plaats daarvan zou diplomatie Rusland duidelijk moeten maken dat zijn belangen op langere termijn beter gediend zijn door een samenwerkingsrelatie aan te gaan met een op Europa gericht, onafhankelijk Oekraïne.
Hopelijk is er geen oorlog voor nodig om het Kremlin te laten inzien dat het Oekraïne weliswaar kan beïnvloeden maar niet kan beheersen, noch dat het de tijd met geweld kan terugdraaien.
‘China en Oekraïne zijn strategische partners; dit jaar is het dertig jaar geleden dat de diplomatieke betrekkingen tussen onze landen werden aangeknoopt. China is een bevriende natie van het Oekraïense volk.’ Dat liet Fan Xianrong, de Chinese ambassadeur in Oekraïne, vorige week weten tijdens een bijeenkomst met het Regionaal Militair Bestuur in Lviv, bericht Aktual24.
‘Als ambassadeur kan ik zeggen dat China altijd een goede bondgenoot voor Oekraïne zal zijn, zowel economisch als politiek. Wij zullen uw staat altijd respecteren en betrekkingen ontwikkelen op basis van gelijkheid en wederzijds voordeel. Wij zullen de weg respecteren die de Oekraïners kiezen, omdat dit het soevereine recht is van elke natie’, ging Fan Xianrong verder en hij benadrukte dat de Chinese ambassade van Kyiv naar Lviv is verhuisd om aan het werk te kunnen blijven. Volgens de Roemeense nieuwssite Aktual24 hebben de uitspraken van de Chinese ambassadeur tot grote woede in het Kremlin geleid.
Begin maart stuurde het Kremlin een opmerkelijk verzoek naar staatsvriendelijke media: ‘Het is essentieel om zoveel mogelijk fragmenten te gebruiken van uitzendingen van de populaire Fox News-presentator Tucker Carlson, die scherpe kritiek heeft op het optreden van de Verenigde Staten en de NAVO, hun negatieve rol bij het ontketenen van het conflict in Oekraïne en het provocerende gedrag van de leiders van de westerse landen en de NAVO tegenover de Russische Federatie en tegenover president Poetin persoonlijk.’ Het verzoek staat in een document van twaalf pagina’s, bericht Mother Jones. Daarin is een citaat opgenomen van de uiterst rechtse, met Donald Trump bevriende Carlson: ‘Hoe zouden de VS zich gedragen als een dergelijke situatie zich zou ontwikkelen in het naburige Mexico of Canada?’
Volgens de metadata is het document, dat werd gelekt naar Mother Jones, een Amerikaans platform voor onderzoeksjournalistiek, afkomstig van het Departement voor Informatie en Telecommunicatie, dat valt onder de Russische veiligheidsdienst.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
