De legalisering van psilocybine bij psychotherapie wordt in Tsjechië – als eerste EU-land – met open armen én enige voorzichtigheid ontvangen.
‘Opeens weet je dat je problemen kunnen worden opgelost. Wat de oplossing is weet je niet, maar wel weet je dat er een oplossing bestaat en dat je de tijd hebt om die te zoeken. Dat stelt je gerust.’ Zo beschrijft de zeventiger Vladimir de ervaring die vijf jaar geleden op een novembermiddag zijn leven voorgoed veranderde. De depressies waaraan hij leed vanaf het moment dat hij alleen voor de opvoeding van zijn twee zoons was komen te staan, en die in de loop der jaren erger waren geworden, verdwenen en zouden nooit meer met dezelfde hevigheid terugkomen. De verschillende psychiatrische behandelingen die hij als eenzame alleenstaande ouder had uitgeprobeerd hadden weliswaar voor verademing gezorgd, maar dat was telkens slechts van korte duur geweest, waarna het alleen maar weer erger werd. ‘Depressies verlammen je, slopen je en beroven je van je levenslust,’ zegt hij om deze vicieuze cirkel te beschrijven. ‘Je ziet geen uitweg meer.’
Toen zijn behandelend arts hem zo’n vijf jaar geleden het advies gaf deel te nemen aan een onderzoek van het Nationaal instituut voor geestelijke gezondheid (NUDZ) naar de effecten van de stof psilocybine, reageerde Vladimir aanvankelijk terughoudend. De chemische stof, die van nature voorkomt in paddo’s, brengt een verandering teweeg in je staat van bewustzijn. Volgens de Tsjechische wet valt de stof onder de verboden middelen. ‘Van drugs heb ik altijd een afkeer gehad,’ zegt Vladimir, die niet rookt en sinds een operatie aan zijn alvleesklier ook geen alcohol meer drinkt.
Maar uiteindelijk liet hij zich overtuigen door de veelbelovende uitkomsten die het onderzoek tot dan toe had laten zien. Ook wakkerde het nummer ‘Lucy in the Sky with Diamonds’ van zijn favoriete band The Beatles – dat over lsd zou gaan, de hallucinogene stof die verwant is aan psilocybine – zijn interesse enigszins aan. Het psilocybinetablet dat hij op doktersadvies innam voordat hij geblinddoekt op een comfortabele bank ging liggen om met een koptelefoon naar elektronische muziek te luisteren, leek iets te kunnen waar geen enkel medicijn daarvoor toe in staat was geweest: het verbeterde zijn mentale gezondheid.
Pioniers
Vanaf januari is deze optie beschikbaar voor iedereen die haar nodig heeft. Als eerste EU-land heeft Tsjechië in de zomer van 2025 het gebruik van psilocybine bij psychotherapie gelegaliseerd. Daarmee is het met Australië, Nieuw-Zeeland en Zwitserland wereldwijd een van de pioniers geworden op het gebied van deze therapie, die volgens velen een van de meest veelbelovende psychiatrische ontwikkelingen van de eenentwintigste eeuw is.
Het onderzoek naar psychedelische substanties beleefde zijn hoogtijdagen na de Tweede Wereldoorlog. Dankzij psychiaters als Stanislav Grof en Miloš Vojtěchovský behoorde Tsjechoslowakije wereldwijd tot de koplopers op dit gebied. De populairste stof, lsd, werd destijds door het staatsbedrijf Spofa met dozen tegelijk aan psychiatrische klinieken geleverd, terwijl de artistieke en wetenschappelijke elite deelnam aan officiële experimenten. Doordat drugs echter op steeds meer plekken verboden werden, kwam er een wereldwijd verbod op psychedelica. Het onderzoek naar de stoffen, die als een revolutie in de geestelijke gezondheidszorg werden gezien, werd voor enkele decennia in de ijskast gezet.
‘Ik geloofde dat een gedeelde mystieke ervaring, het besef dat we hier niet slechts van onze geboorte tot onze dood zijn, maar deel uitmaken van iets groters, een tegengif zou zijn tegen de oorlog in Vietnam,’ zei de Amerikaanse activist Rick Doblin, een van de drijvende krachten achter de zogeheten ‘psychedelische renaissance’, dit jaar in een interview met Respekt, waarin hij herinneringen ophaalde aan zijn jeugd. Psychedelica waren in de jaren zestig bepalend voor zijn generatie. Nooit heeft Doblin het geloof in het potentieel van psychedelische middelen opgegeven. Ondanks het strikte verbod op drugs dat halverwege de jaren tachtig werd ingevoerd, richtte hij de non-profitorganisatie MAPS op, die eraan bijdroeg dat vergeten stoffen beetje bij beetje weer in de geneeskunde terugkeerden. En toen er deze eeuw weer opnieuw onderzoek werd gedaan, leverde dat indrukwekkende uitkomsten op.
Drugs bieden weer hoop voor de behandeling van psychische stoornissen
Om een voorbeeld te noemen: een onderzoek uit 2016 toonde aan dat 67 procent van de patiënten met een klinische depressie binnen een week na de inname van een psychedelicum verlichting ervoer. Bij de meerderheid van hen hield het effect zelfs langer dan drie maanden aan. Drugs bieden weer hoop voor de behandeling van psychische stoornissen, waarvan de traditionele farmacologische behandeling al enige tijd is gestagneerd. ‘Zonder Stanislav Grof waren we niet geweest waar we nu zijn,’ zei Doblin in juni op een conferentie in Praag, waarmee hij de Tsjechische bijdrage op dit gebied prees.
En het blijft niet bij de herinnering aan de beroemde founding fathers. Tsjechische psychiaters zijn in het nieuwe millennium op de rijdende trein van de psychedelische renaissance gesprongen, en het NUDZ behoort nu zelfs tot de meest gerespecteerde instituten wereldwijd die onderzoek doen naar psychedelica.
Mentale toestand
Deskundigen zijn er tegenwoordig van overtuigd dat de mentale toestand van iemand die een psychedelische sessie ondergaat van fundamentele invloed is op het verloop ervan. Daarom probeerde Vladimir op advies van artsen en psychotherapeuten, die hem op de ervaring hadden voorbereid, met zijn beste humeur naar de sessie te komen. Hij nam zijn vrouw mee ter ondersteuning en had souvenirs van zijn reizen naar Bali en Thailand bij zich. Nadat hij het tablet met een nauwkeurig afgemeten dosis had ingeslikt en op de bank was gaan liggen, gebeurde er aanvankelijk helemaal niets. Tot hij zich ineens realiseerde dat hij de muziek uit de koptelefoon, die hij normaal gesproken alleen met zijn gehoor zou waarnemen, voor zijn ogen zag. ‘Ik zag kleuren die niet in woorden te vatten zijn, omdat ze niet bestaan,’ zo probeert hij de ervaring te beschrijven.
Achter Vladimirs gesloten oogleden begonnen bekende kunstwerken ‘in onwerkelijke kleuren’ op te duiken, zoals de Dame met de hermelijn van Leonardo da Vinci. En hij zag [de hooggelegen Praagse wijk] Vyšehrad: ‘Ik keek van de heuvel naar beneden en zag daar ineens in de donkere rivier een ingang naar een andere wereld, de grens tussen het bekende en het onbekende,’ zo herinnert hij zich het moment dat de chemische stof ten volle was ingetreden.
Opnieuw voelde hij de brandende twijfel of hij ondanks al zijn inspanningen wel een goede vader voor zijn zoons was geweest. Hij bedacht wat hij fout had gedaan. Maar toen hij door de geheime poort de andere wereld was binnengetreden, verdween de behoefte om al zijn beslissingen in goed en slecht op te delen. ‘Ik realiseerde me dat één mislukte poging niet het einde hoeft te zijn. Dat gaf me een geweldig perspectief. Alles viel ineens op zijn plek,’ aldus de gepensioneerde, die in zijn leven heel wat beroepen heeft gehad, van metrobestuurder tot IT-ondernemer.
‘Alles viel ineens op zijn plek’
Die ene ervaring zou hem van zijn zware depressies hebben verlost, maar soms voelt Vladimir dat het effect van de psilocybinetherapie afneemt. Om te voorkomen dat zijn depressies terugkeren, koopt hij nu ongeveer vier keer per jaar paddo’s, die hij onder toezicht van zijn vrouw gebruikt. ‘Maar ik ben blij dat ik vanaf het nieuwe jaar legaal aan psilocybine kan komen,’ zegt hij.
Psychedelica werken volgens een ander principe dan traditionele psychiatrische geneesmiddelen. Naast het reguleren van de niveaus van neurotransmitters die de stemming beïnvloeden, kan het toedienen van psilocybine onder professionele begeleiding een zeer diepgaande, soms zelfs mystieke ervaring opleveren. De psychologische impact ervan kan het perspectief van de patiënt op zijn of haar levenssituatie veranderen. Het helende effect wordt getriggerd door de beleefde ervaring; daardoor hebben psychedelica niet alleen het potentieel om de symptomen van problemen te verzachten, maar ook om de oorzaken ervan aan te pakken.
De verandering in het denken, zoals Vladimir die beschrijft, is het belangrijkste voordeel van de behandeling, dat verder ontwikkeld kan worden door middel van psychotherapie. ‘Psychedelica bieden zogenoemde inzichten,’ aldus psychiater en NUDZ-directeur Jiří Horáček, die al 25 jaar onderzoek doet naar deze stoffen. Hij test het gebruik ervan onder andere bij kankerpatiënten die oog in oog met hun naderende levenseinde vaak pijnlijke, existentiële stress ervaren. ‘Psilocybine levert bij deze cliënten zeer positieve resultaten op,’ zegt hij.
‘Het gebeurt vaak dat mensen ineens beseffen dat we een volkomen onbelangrijk wezen zijn in het universum’
Volgens Horáček leidt het gebruik van de stof soms tot het geruststellende besef dat de zin van het leven niet slechts gelegen is in ons tijdelijke bestaan, maar dat we deel uitmaken van de ontwikkeling van het universum en dat onze genen van generatie op generatie worden doorgegeven. ‘Ik heb een aantal patiënten gehad die dankzij psilocybine tot het besef kwamen dat hun leven zin had, ook al werd dat door ziekte bedreigd,’ zegt de psychiater. ‘Ze kregen hun levensvreugde terug en de kracht om voor hun kleinkinderen te zorgen, in de tuin te werken, te sporten of de natuur in te gaan. Dat effect houdt lang aan.’
Psychiater Tomáš Páleníček, een collega van Horáček bij het NUDZ, zegt dat mensen na het gebruik van psilocybine het gevoel kunnen hebben dat hun ‘ego in elkaar stort’, of bijna-doodervaringen kunnen krijgen. ‘Het gebeurt vaak dat mensen ineens beseffen dat we een volkomen onbelangrijk wezen zijn in het universum, dat we er slechts een ogenblik zijn en dan weer verdwijnen. Dat besef is soms een enorme opluchting die kan helpen de eindigheid van het leven te accepteren, of onderscheid te maken tussen wat wel en niet belangrijk is in het leven.’
Deze buitengewone ervaringen worden mogelijk gemaakt door het feit dat psilocybine de verbinding tussen verschillende hersendelen vergroot, en zo het repertoire aan gedachten uitbreidt. ‘Iemand kan dan dingen bedenken die anders ondenkbaar zijn,’ aldus Horáček. De belangrijkste voorwaarde voor een succesvolle psychedelische therapie is echter een grondige voorbereiding, deskundige begeleiding van de patiënt en integratie van de ervaring. Zo voorkom je dat de sessie uitloopt op een angstaanjagende ‘bad trip’ zoals die bij recreatief drugsgebruik op de loer ligt.
Wetsvoorstel
De weg naar de legalisering van psilocybine in Tsjechië werd gebaand door een wijziging in het Wetboek van Strafrecht. Dit amendement, dat de voorheen gedemoniseerde drug veranderde in een medicijn, werd – enigszins verrassend – in de Kamer van Afgevaardigden ingediend door Marek Benda, de conservatieve fractievoorzitter van de ODS [Občanská Demokratická Strana, Democratische Burgerpartij]. Die geeft toe dat het niet zijn persoonlijke initiatief was: hij nam het uitgewerkte voorstel over van zijn partijgenoot en oud-burgemeester van Praag, Pavel Bém, die de politiek heeft verlaten en zich nu voornamelijk wijdt aan zijn oorspronkelijke beroep als psychiater en deskundige op het gebied van drugsbeleid. ‘Klinische en preklinische studies tonen aan dat psilocybine een mogelijkheid biedt om een groot aantal mensen te helpen,’ zegt Bém, die ook samenwerkte met collega’s van het NUDZ.
De indieners van het voorstel benadrukken dat het niet de bedoeling is psilocybine te legaliseren voor recreatieve doeleinden. Het wetsvoorstel werd eind mei door het parlement goedgekeurd, vervolgens zonder problemen door de Senaat geloodst en in juli door de president ondertekend. ‘Ik ben blij. Het laat zien dat de Kamer van Afgevaardigden bereid is gedurfde stappen te zetten wanneer haar redelijke, wetenschappelijk onderbouwde argumenten worden voorgelegd,’ aldus een tevreden Bém, die in 2013 als parlementslid meehielp aan de legalisering van medicinale cannabis. (En later regelde hij dat president Zeman gratie verleende aan de organisatoren van psychedelische ceremonies met ayahuasca uit het Amazonegebied.)
Welke medisch specialisten psilocybine mogen voorschrijven, moet nog worden bepaald. Verwacht wordt dat naast psychiaters ook specialisten in de palliatieve zorg de mogelijkheid krijgen om patiënten aan het einde van hun leven te helpen. De daadwerkelijke toediening van het medicijn blijft echter in handen van psychiaters en artsen met een certificering in psychotherapie, die de sessies moeten begeleiden. ‘Het zal zeker niet zo zijn dat er een recept voor psilocybine wordt voorgeschreven, en dat de patiënt vervolgens zijn tabletten bij de apotheek afhaalt,’ zegt Páleníček.
Regels
Deskundigen komen nu op het ministerie van Volksgezondheid bijeen om de regels voor behandeling nauwkeurig vast te leggen. Het meest waarschijnlijk is volgens Páleníček dat er een behandeling beschikbaar komt voor patiënten met depressie of een ongeneeslijke ziekte. Maar volgens hem komen ook andere diagnoses aan de orde, zoals posttraumatische stressstoornis, verslavingen of eetstoornissen. Depressie zal waarschijnlijk de meest voorkomende indicatie zijn: ongeveer een derde van de patiënten reageert niet op klassieke antidepressiva; psilocybine betekent voor hen een nieuwe behandelmogelijkheid.
Er is al lange tijd een tekort aan psychiaters in Tsjechië, en patiënten moeten tegenwoordig een half jaar wachten op hun eerste sessie. En ook psilocybinetherapie kost tijd: volgens Páleníček kunnen de voorbereiding, de toediening zelf en de daaropvolgende integratie van ervaringen tot wel zestien uur werk in beslag nemen. Het heeft echter één voordeel: als het effect optreedt, begint het vaak direct nadat de psilocybine is uitgewerkt en houdt het lang aan, weken of maanden, waardoor de patiënt niet zo vaak naar de dokter hoeft.
Hoewel de beroepsgemeenschap de baanbrekende legalisering over het algemeen unaniem heeft verwelkomd, roepen sommigen op tot voorzichtigheid. Jan Vevera, hoofd van de psychiatrische kliniek van de faculteit Geneeskunde in Pilsen, wijst erop dat de huidige psychische problemen hun oorsprong vinden in sociale problemen, een hoog stressniveau en algehele ontevredenheid, die niet met medische middelen kunnen worden opgelost. ‘Ook al is psilocybine geen klassiek antidepressivum, het is nog altijd een pil waarin een deel van de samenleving mogelijk een wonderoplossing voor hun problemen zou kunnen zien.’
‘Als je zegt dat psilocybine geen drug is, maar een remedie voor maatschappelijke problemen, zullen mensen er vaker voor kiezen,’ vervolgt Vevera. Hij herinnert eraan dat er de afgelopen decennia meer nieuwe methoden zijn geweest waar de maatschappij veel van verwachtte, zoals biofeedback, lichttherapie of transcraniële stimulatie. De resultaten voldeden uiteindelijk niet aan de verwachtingen. ‘Dit is geen argument tegen psychedelica, maar een argument om de hoge verwachtingen te temperen,’ benadrukt de psychiater. Hij zegt dat er tot nu toe onderzoek is gedaan met een te kleine steekproef van de bevolking en dat het volgens hem niet is uitgesloten dat psilocybine, net als marihuana, een psychose kan veroorzaken.
Experts
Volgens voorstanders van de nieuwe behandeling is het essentieel dat psilocybine alleen wordt toegediend door experts die kunnen beoordelen wie er baat bij heeft en een veilig verloop kunnen garanderen. Ze moeten ervaring hebben met het begeleiden van patiënten en idealiter ook legaal ervaring met psychedelica hebben opgedaan tijdens een gespecialiseerde opleiding. Páleníček schat dat er in Tsjechië op dit moment nog geen tien van zulke experts zijn.
Alleen door het naleven van strikte regels kan er worden voldaan aan de verwachtingen die de psychedelische renaissance twee decennia geleden heeft gewekt. ‘De situatie op het gebied van de geestelijke gezondheidszorg in Tsjechië is ernstig, dus hebben we sterke instrumenten nodig om die te verbeteren,’ zegt Horáček. ‘En psychedelica kunnen zeker zo’n instrument zijn.’
