Tweewekelijks pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Zuid-Amerika. Met het grootste vliegdekschip ter wereld voor de Venezolaanse kust en dodelijke luchtaanvallen op boten in de regio, is het onzeker waar de escalatie tussen de VS en Venezuela toe zal leiden. Wat willen de VS bereiken en hoe zal Maduro reageren?
Welke recente ontwikkelingen zijn er?
Sinds september hebben Amerikaanse luchtaanvallen op boten in Zuid-Amerikaanse wateren minstens zesenzeventig mensenlevens geëist. Washington rechtvaardigt deze operaties door te stellen dat de getroffen vaartuigen bemand werden door ‘narco-terroristen’, maar heeft daarvoor geen bewijs geleverd. ‘Het leger mag niet opzettelijk burgers doden, zelfs niet als ze verdacht worden van het plegen van misdaden’, schrijft The New York Times. Het handelen van de VS is in strijd met internationale regels. Rechtsgeleerden en nabestaanden van slachtoffers omschrijven de aanvallen als ‘door de staat gesponsorde moord’.
Parallel aan deze luchtaanvallen hebben de VS de grootste militaire aanwezigheid in de regio gepositioneerd sinds de invasie van Panama in 1989. Het grootste vliegdekschip ter wereld, de USS Gerald R. Ford, ligt inmiddels voor de Venezolaanse kust, vergezeld van oorlogsschepen, een atoomonderzeeër en vijftienduizend militairen.
President Donald Trump probeert zowel de militaire opbouw als de luchtaanvallen te rechtvaardigen als noodzakelijke maatregel om de drugsstroom naar de VS te stoppen. Hij beweert dat de aangevallen boten ‘vol lagen met zakken wit poeder, voornamelijk fentanyl’. Volgens The Guardian zien veel analisten deze maatregelen echter als een manier om druk uit te oefenen op Maduro om af te treden, nadat hij vorig jaar de verkiezingen zou hebben gestolen. Bovendien wordt de claim dat fentanyl uit Venezuela afkomstig zou zijn door experts sterk in twijfel getrokken. Andrés Antillano, professor criminologie aan de Centrale Universiteit van Venezuela en geciteerd door The Guardian, legt uit dat fentanyl niet geproduceerd of in significante hoeveelheden geconsumeerd wordt in Zuid-Amerika. De productie vindt voornamelijk plaats in Mexico middels chemische precursoren uit Aziatische landen, waaronder China.
Welke rol speelt Maduro?
Nicolás Maduro, die in 2013 president van Venezuela werd na de dood van de charismatische linkse leider Hugo Chávez, bevindt zich in een precaire positie. Zijn zelfverklaarde overwinning bij de verkiezingen van 2024 werd betwist door de oppositie en niet erkend door het grootste deel van de westerse wereld.
Binnenslands kampt Maduro met afnemende steun van de bevolking en een economie in puin. Het IMF verwacht dat Venezuela 2025 zal afsluiten met een inflatie van 270 procent, terwijl de bolívar sterk in waarde blijft dalen. ‘De economische situatie is zo ernstig dat deze in vroegere tijden op zichzelf al tot massale onrust zou hebben geleid’, schrijft Americas Quarterly.
‘Gesprekken over politiek worden gefluisterd, alsof de muren meeluisteren’
Om aan de macht te blijven, grijpt Maduro naar steeds intensievere onderdrukking. Foro Penal, de belangrijkste ngo die mensenrechtenschendingen in het land bijhoudt, meldde op 10 november van dit jaar 882 politieke gevangenen – een weerspiegeling van het toegenomen gebruik van selectieve opsluiting om protesten in te perken en te voorkomen dat de oppositie zich organiseert.
‘Gesprekken over politiek worden gefluisterd, alsof de muren meeluisteren. WhatsApp-berichten worden gewist zodra ze zijn gelezen en het automatisch vernietigen van chats is de norm geworden. De angst voor verraad is alomtegenwoordig,’ aldus El País. Voorzichtigheid maakt al jaren deel uit van het leven van Venezolanen, maar is geëvolueerd naar ‘een staat van permanente angst’. Terwijl het chavisme oproept tot ‘nationale eenheid’ tegen de interventie van de Verenigde Staten, neemt het aantal arrestaties van oppositieleden, lokale leiders en burgers die worden beschuldigd van samenzwering of verraad toe.
De VS beschouwen Maduro al lang als een crimineel en beschuldigen hem ervan aan het hoofd te staan van ‘el Cartel de los Soles’ (het Kartel van de Zonnen), een criminele organisatie die volgens de meeste deskundigen technisch gezien niet bestaat. Onlangs heeft de regering-Trump deze vermeende groepering bestempeld als een terroristische organisatie, waardoor de weg vrij is voor Amerikaanse militaire aanvallen in Venezuela, legt CNN uit. In augustus verhoogde Washington de beloning voor informatie die leidt tot Maduro’s arrestatie of veroordeling naar 50 miljoen dollar.
‘Het idee van een volledig gecoördineerd, verticaal en consistent beleid om de VS te overspoelen met cocaïne, gebaseerd op eerdere beweringen van Trump, is volstrekt onhoudbaar en wordt niet met bewijs ondersteund,’ aldus Andrés Antillano. Wel spelen de beweringen van Trump volgens hem ‘in op een bepaalde ongerustheid onder de Amerikaanse bevolking en kunnen ze politiek worden uitgebuit als een manier om massale deportaties en de criminalisering van migratie te rechtvaardigen’.
Christopher Sabatini, senior onderzoeker voor Latijns-Amerika bij Chatham House, legt in The Guardian uit wat Trump volgens hem werkelijk beoogt: ‘Dit is een poging om Maduro bang te maken, misschien wel om hem te dwingen in ballingschap te gaan en om het [Venezolaanse] leger ertoe aan te zetten hem omver te werpen of te verdrijven. Op die manier wil hij een soort overgangsregering of een regering zonder Maduro aan de macht zien te krijgen.’ Sabatini denkt niet dat het Witte Huis echt wil ingrijpen: ‘Ze hopen op een goedkope regimewisseling – hoewel het niet meer zo goedkoop is, want het kost 8 miljoen dollar per dag om dat vliegdekschip daar te houden.’ Volgens hem bestaat het risico dat als de dreiging alleen niet voldoende blijkt, de VS zichzelf ‘bijna in een hoek hebben geduwd waarin ze iets moeten doen om deze militaire opbouw te rechtvaardigen’.
Venezuela zou volgens El País Russische militaire uitrusting hebben ontvangen om zijn verdediging te versterken
Om de situatie voor Maduro nog complexer te maken, heeft zijn politieke vijand, oppositieleider María Corina Machado, in oktober de Nobelprijs voor de Vrede gewonnen. Vanuit haar schuilplaats heeft zij gewaarschuwd dat Maduro‘s tijd als president ten einde loopt en beloofde ze een ‘nieuw tijdperk’ voor Venezuela. Phil Gunson, senior analist voor het Andesgebied bij International Crisis Group, vertelt in The New York Times dat zij en haar bondgenoten jarenlang hebben geprobeerd om buitenlandse mogendheden – met name de Verenigde Staten – te overtuigen om militair in te grijpen tegen het regime van Maduro, maar zonder veel succes. De terugkeer van Trump in het Witte Huis bood een nieuwe kans. Machado probeerde de Verenigde Staten ervan te overtuigen waarom Maduro een duidelijk en aanwezig gevaar voor het land zou zijn, gebaseerd op drie kwesties die weerklank vonden bij de regering-Trump: drugs, migratie en terrorisme. ‘Er is geen openbaar bewijs om de bewering te staven dat Maduro het hoofd is van een door het leger geleid drugskartel, maar de bewering bevat genoeg halve waarheden om politiek bruikbaar te zijn.’
Moskou heeft zijn steun voor de Venezolaanse soevereiniteit bevestigd. Venezuela zou volgens El País Russische militaire uitrusting hebben ontvangen om zijn verdediging te versterken, waaronder raket- en luchtverdedigingssystemen. ‘We staan in nauw contact met onze vrienden in Venezuela,’ aldus Dmitry Peskov, woordvoerder van de Russische president.
Wat betekent dit?
‘Het enige wat ontbreekt is een strategische verklaring van de regering-Trump die duidelijkheid zou verschaffen over waarom de Verenigde Staten zo’n grote troepenmacht aan het verzamelen zijn’, schrijft The New York Times. Donald Trump blijft volhouden dat het om drugs gaat. ‘Maar dat zou niet verklaren waarom de Ford met spoed van het oostelijke deel van de Middellandse Zee naar het Caribisch gebied is gestuurd, als versterking van een Amerikaanse troepenmacht om kleine boten aan te vallen. Tot begin september werden die boten nog door de kustwacht onderschept.’ Het zou ook niet verklaren waarom Colombia of Mexico niet in het vizier van de marine staan.
Volgens Victoria Murillo, directeur van het Institute for Latin American Studies aan de Columbia University, geciteerd door Financial Times, is Trumps agressie tegenover Venezuela alleen te verklaren door ‘de mogelijkheid om Maduro omver te werpen en Amerikaanse bedrijven toegang te verlenen tot Venezolaanse olie. Ouderwets imperialisme.’ Deze houding tegenover Venezuela doet volgens het artikel denken aan enkele Amerikaanse militaire interventies uit het verleden. Aan het begin van de twintigste eeuw bezetten Amerikaanse troepen verschillende landen in Midden-Amerika en het Caribisch gebied als onderdeel van wat de ‘bananenoorlogen’ werd genoemd, om de belangen te verdedigen van enkele Amerikaanse fruitbedrijven.
De aanwezigheid van de marine gaat bovendien ten koste van de verklaarde focus van de marine op de Indo-Pacific, merkt The New York Times op. ‘Xi Jinping volgt ongetwijfeld de verschuiving van militaire middelen naar het Caribisch gebied en zal overwegen wat dit betekent voor zijn eigen plannen ten aanzien van Taiwan.’
‘Als de regering er niet in slaagt Maduro af te zetten zal dat de dictator vrijwel zeker een politieke overwinning opleveren’
Terwijl de wereld de volgende stap van Trump afwacht, zijn er grofweg twee mogelijke scenario’s. Ofwel de Amerikaanse vloot verspreidt zich – vermoedelijk na een gewelddadig optreden als een symbolisch machtsvertoon – en Maduro blijft aan de macht, ofwel de VS slagen erin om de regering omver te werpen, al dan niet met de landing van Amerikaanse troepen op Venezolaanse bodem. Maar wat dan? Volgens de CNN betekent het einde van het presidentschap van Maduro niet automatisch het einde van het regime. ‘Vanwege zijn gebrek aan charisma moest hij een piramide opbouwen van mensen die op de een of andere manier profiteren. Als je Maduro uit die piramide haalt, blijft het bouwsel overeind – en er zijn veel mensen die er groot belang bij hebben dat alles blijft zoals het is.’
De uitkomst blijft dus onzeker. ‘Als de regering er niet in slaagt Maduro af te zetten, wat duidelijk haar doel is, zal dat de dictator vrijwel zeker een politieke overwinning opleveren en de Venezolaanse oppositie een blijvende klap toebrengen. Als het wel lukt en het regime van Maduro uiteindelijk valt, zal het land, dat zich al in een crisis bevindt, verder afglijden’, stelt Phil Gunson. ‘Wat er ook gebeurt, iedereen verliest.’
