Om de week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar het Mercosur-akkoord. Na meer dan een kwart eeuw onderhandelen hebben de Europese Unie en het Zuid-Amerikaanse handelsblok Mercosur een omvangrijk vrijhandelsakkoord ondertekend. De overeenkomst belooft nieuwe markten, maar roept felle tegenstand op van Europese boeren en krijgt bovendien een geopolitieke lading in een wereld die steeds verder polariseert. Wat betekent het EU-Mercosur-akkoord nu echt?
Wat is het?
De Europese Unie en het Mercosur-blok hebben zaterdag hun langverwachte handelsovereenkomst ondertekend, waarmee na meer dan vijfentwintig jaar onderhandelen een van ’s werelds grootste vrijhandelsakkoorden werd bezegeld. De voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, en de voorzitter van de Europese Raad, António Costa, woonden de ceremonie bij in Asunción, Paraguay, samen met de leiders van Mercosur uit Argentinië, Uruguay en gastland Paraguay. De Braziliaanse president Luiz Inácio Lula da Silva, een belangrijke voorstander van het pact, was niet aanwezig en liet zich vertegenwoordigen door zijn minister van Buitenlandse Zaken.
‘Deze overeenkomst geeft een sterk signaal af aan de wereld,’ zei Von der Leyen tijdens de ceremonie, geciteerd door Politico. ‘Het akkoord weerspiegelt een duidelijke en weloverwogen keuze. We kiezen voor eerlijke handel in plaats van invoerheffingen. We kiezen voor een productief, langdurig partnerschap.’ De overeenkomst moet nog worden goedgekeurd door het Europees Parlement en de nationale wetgevende instanties aan beide zijden van de Atlantische Oceaan.
Als de overeenkomst wordt geratificeerd, ontstaat een vrijhandelszone die meer dan 700 miljoen mensen in Europa en Latijns-Amerika omvat. Meer dan 90 procent van de invoerrechten op EU-exportproducten wordt geleidelijk afgeschaft, wat nieuwe markten opent voor Europese fabrikanten, met name in industriële sectoren. De Mercosur-landen zouden op hun beurt meer toegang krijgen tot de EU-markt voor landbouwproducten.
In totaal genereren de landen van de EU en Mercosur een vijfde van het totale bruto binnenlands product (bbp) van de wereld. Op papier is dit een aanzienlijke markt, maar de twee blokken hebben onderling weinig handelsverkeer, merkt Le Monde op. ‘Mercosur is goed voor slechts 2,1 procent van de EU-uitvoer, ver achter Turkije, Noorwegen of zelfs Zuid-Korea.’
De overeenkomst heeft dan ook het doel de handel tussen beide partijen te bevorderen. Brussel schat dat dankzij de verlaging van de douanebarrières tussen beide blokken het bbp van de EU tegen 2040 met 77,6 miljard euro (0,05 procent) en dat van Mercosur met 9,4 miljard euro (0,25 procent) zou kunnen stijgen. Maar volgens het Franse dagblad plaatsen veel economen hun vraagtekens bij deze cijfers, die zij als een overschatting beschouwen.
Waarom duurde het zo lang?
De onderhandelingen tussen de EU en Mercosur begonnen in 1999, maar liepen vast door het aantreden van een reeks linkse leiders in Zuid-Amerika in de jaren 2000 en begin jaren 2010. Met de komst van meer marktgerichte presidenten in Argentinië in 2015 en Brazilië in 2016 vorderden de onderhandelingen en werd in 2019 een principeakkoord bereikt. Deze keer liep de ratificatie echter vast door tegenstand van Europese protectionisten.
De overeenkomst leek ten dode opgeschreven toen de voormalige Braziliaanse president Jair Bolsonaro – een extreemrechtse ontkenner van klimaatverandering – tijdens zijn ambtstermijn van 2019-2023 in heel Europa een persona non grata werd. Uit bezorgdheid dat het pact ontbossing in het Amazonegebied zou aanwakkeren of klimaatnormen zou verzwakken, voegde de EU in 2023 strengere groene kaders toe. Die stap bracht de onderhandelingen bijna tot stilstand; de leiders van Mercosur reageerden verontwaardigd op wat zij zagen als Europese bemoeizucht, maar bereikten later een compromis, aldus Foreign Policy.
De landbouwlobby maakte zich echter veel zorgen. In Frankrijk blokkeerden boeren met hun tractoren snelwegen ten zuiden van Toulouse en de toegang tot de grootste containerhaven van het land in Le Havre. Ook in Ierland vonden nieuwe tractorkonvooien plaats uit protest tegen het pact. ‘Omdat boeren twee jaar geleden enig succes boekten met hun protesten tegen het EU-landbouwbeleid, kwamen ze nu opnieuw in opstand,’ constateert Süddeutsche Zeitung.
De Commissie beloofde 45 miljard euro extra steun voor EU-boeren en temperde zo het verzet van landbouwsectoren en regeringen die bezorgd waren over goedkope import. ‘De Franse president Emmanuel Macron kwam als een van de grootste verliezers uit de bus. Ondanks aanhoudende pogingen om de overeenkomst te blokkeren of uit te stellen – onder druk vanuit de Franse landbouwsector – slaagde Parijs er niet in het akkoord van tafel te vegen’, aldus Foreign Policy. Italië steunde de overeenkomst uiteindelijk nadat het garanties en financieringsverplichtingen voor zijn eigen boeren had bedongen.
‘De EU heeft dus opnieuw gereageerd op de protesten van de boeren en ingestemd met aanvullende beschermingsbepalingen. Als de markten instabiel worden door import uit Zuid-Amerika, zullen de hogere tarieven opnieuw worden ingevoerd. Deze beslissing heeft de Zuid-Amerikaanse landbouworganisaties ongetwijfeld ontstemd’, schrijft Süddeutsche Zeitung.
Wat levert het uiteindelijk op?
Deze vraag is moeilijk te beantwoorden, concludeert Le Monde, aangezien de overeenkomst waarschijnlijk veel onderling verweven ecologische, geopolitieke en economische gevolgen zal hebben, ‘waardoor het onmogelijk is om de impact van elk afzonderlijk element nauwkeurig in te schatten’.
Vanuit economisch oogpunt zou de Europese industriële sector de meeste baat hebben bij de overeenkomst, aangezien deze een einde maakt aan de hoge invoerrechten op onder andere auto’s, machines en chemische producten.
Volgens El Mundo biedt de overeenkomst tussen Mercosur en de EU daarnaast handelsmogelijkheden die kunnen leiden tot meer industrie en hoogwaardige banen in de regio. ‘Het is ook een bron van handels- en investeringsmogelijkheden voor Europa, dat volgend jaar al meer dan 4 miljard euro aan invoerrechten zal besparen.’ In The Conversation schrijft Sergi Basco, universitair hoofddocent economie aan de Universiteit van Barcelona, echter dat ‘deze handelsovereenkomst geen grote economische effecten zal hebben’.
Voor de Mercosur-landen gaat de overeenkomst met de EU minder over een plotselinge exportboom en meer over geopolitieke invloed. ‘De sterkere banden met Europa vormen een aanvulling op de banden met de Verenigde Staten en China; Zuid-Amerikaanse regeringen zullen niet gedwongen worden om een keuze te maken tussen de druk van Washington en de aantrekkingskracht van Beijing,’ analyseert Foreign Policy. Door Mercosur via een formeel pact aan de EU te binden, krijgt Mercosur bovendien weer een gezamenlijk doel en cohesie. ‘De overeenkomst versterkt ook de diplomatieke geloofwaardigheid van Brazilië, dat zichzelf als regionale leider ziet.’
Voor Europa biedt de overeenkomst een gedeeltelijke bescherming in de wereldwijde strijd om zeldzame aardmetalen en andere cruciale grondstoffen. Brazilië alleen al controleert meer dan 20 procent van de wereldwijde reserves aan cruciale mineralen, waaronder zeldzame aardmetalen die essentieel zijn voor geavanceerde productie, schone energietechnologieën en militaire toepassingen. Argentinië en Bolivia beschikken over belangrijke lithiumreserves, die onder andere gebruikt kunnen worden voor het ontwikkelen van batterijen van elektrische voertuigen en eveneens belangrijk zijn voor de energietransitie. ‘Nu regeringen wereldwijd hun afhankelijkheid van China voor kritieke mineralen willen verminderen, is het vastleggen van de toegang tot Zuid-Amerikaanse toeleveringsketens niet alleen een commerciële, maar ook een strategische troef geworden’, schrijft het Amerikaanse tijdschrift.
‘Op dit moment is de overeenkomst met Mercosur het beste antwoord op de uitgebreide versie van de Monroe-doctrine die Trump in de regio toepast’, schrijft El Mundo. Het akkoord creëert de grootste vrijhandelszone ter wereld, die door dezelfde waarden en normen zal worden geregeerd.
De overeenkomst is daarmee veel meer geworden dan alleen een handelsakkoord: het is een teken dat Europa en een groot deel van Zuid-Amerika strategieën nastreven om hun economische en strategische autonomie te vergroten in het licht van het protectionisme en de militaire dreigingen van de VS.
Sterker nog, volgens El País was Donald Trump zelfs onmisbaar bij het nieuw leven inblazen van het handelsakkoord tussen de EU en Mercosur. ‘De Republikein was nog niet eens aangetreden toen EC-voorzitter Ursula von der Leyen in december 2024 op het vliegtuig stapte en naar Montevideo vloog om een principeakkoord te ondertekenen – het tweede – na onderhandelingen die al het hele decennium hadden geduurd.’ Het uitbreiden van handelsallianties met voorspelbare partners is een grote stap om de handelsafhankelijkheid van Europa van zijn voormalige grote partner te verminderen.
De afgelopen jaren heeft een golf van populisme en protectionisme – van de brexit tot de invoerheffingen van Trump – twijfel gezaaid over de toekomst van open markten. Veel analisten vreesden dat de wereld afstevende op ontkoppeling en rivaliserende economische blokken. De overeenkomst tussen de EU en Mercosur biedt een tegenwicht. ‘Ze toont aan dat zelfs in 2026 het mondiale noorden en het mondiale zuiden kunnen kiezen voor samenwerking in plaats van confrontatie’, schrijft Foreign Policy. ‘Het akkoord laat zien dat de onvoorspelbaarheid van Washington onbedoelde positieve effecten kan hebben: het stimuleert andere mogendheden om nieuwe allianties te smeden en te investeren in diplomatie.’
