Nu Chinese leningen en westerse hulp slinken, zijn de Golfstaten belangrijke investeerders geworden voor de Afrikaanse mijnbouw. De economische push gaat gepaard met een diplomatieke push.
Mining Indaba, Afrika’s grootste mijnbouwconferentie, is een geologische jamboree en een geopolitiek spektakel. Want naast de gebruikelijke Chinese en westerse bedrijven komen er ook deelnemers uit de Golf. Manara Minerals bijvoorbeeld, een Saoedisch staatsfonds, heeft tot 15 miljard dollar te besteden aan buitenlandse mijnen. Of de International Holding Company, een conglomeraat uit de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) met een marktkapitalisatie van 240 miljard dollar, speurt ook rond op het continent en kocht eerder al een aandeel van 51 procent in een Zambiaanse kopermijn.
De VAE , Saoedi-Arabië en Qatar zien Afrika als een bestemming voor hun kapitaal, een arena voor hun rivaliteit en een test voor hun wereldwijde ambities. Dubai is een belangrijke financiële hub geworden voor Afrikaanse elites. Nu Afrikaanse leiders alternatieven zoeken voor de slinkende Chinese leningen en westerse hulp, verandert de opkomst van de Golf de geopolitieke situatie op het continent.
Hoewel de benadering per land verschilt, delen de genoemde Golfstaten de overtuiging dat Afrikaanse landen door andere staten worden verwaarloosd en dat ze er makkelijk voet aan de grond kunnen krijgen omdat het arme landen zijn. Afrika bezuiden de Sahara heeft meer dan 20 keer zoveel inwoners als de landen van de Samenwerkingsraad van de Golf (Saoedi-Arabië, VAE, Qatar, Oman, Koeweit en Bahrein), maar een kleiner bbp.
Economische banden zijn het duidelijkste bewijs van nauwere betrekkingen tussen de Golfstaten en Afrika. In de jaren 2010 bedroeg de jaarlijkse gemiddelde handel tussen Afrika bezuiden de Sahara en de VAE minder dan de helft van die tussen diezelfde regio en Amerika. Maar sinds 2020 is de som van de import en export tussen de Emiraten en Afrika bezuiden de Sahara groter.
Investeren
De afgelopen tien jaar waren de VAE de op drie na grootste buitenlandse directe investeerder in Afrika en zijn ze Afrikaanse staten met een tekort aan harde valuta te hulp geschoten, zoals Soedan in 2019 en Ethiopië in 2018. Onlangs beloofden de Emiraten 35 miljard dollar te investeren in Egypte.
De VAE zijn vooral actief op het gebied van logistiek en energie. Ze vormen China’s grootste rivaal voor Afrikaanse havens. DP World, een bedrijf uit Dubai, beheert havens in negen Afrikaanse landen en kreeg in oktober een nieuwe vergunning in Tanzania. De Abu Dhabi Ports Group beheert er nog meer. Deze versterken de positie van de VAE als knooppunt tussen Afrika en Azië, een rol die nog wordt versterkt door de luchtvaartmaatschappij Emirates.
De VAE helpen Afrika ook met de ontwikkeling van olie- en gasprojecten op een moment dat sommige landen in het Westen zich zorgen maken dat ze de klimaatakkoorden niet zullen kunnen naleven. In december kwamen Marokko en de VAE overeen om een pijplijn te bouwen die gas van Nigeria naar de Middellandse Zee zou kunnen brengen. Tegelijkertijd behoren investeerders uit de Emiraten tot de grootste investeerders in duurzame energieprojecten in Afrika. Masdar, een staatsbedrijf, zegt 10 miljard dollar te zullen investeren om de stroomopwekkingscapaciteit in Afrika ten zuiden van de Sahara met 10 gigawatt te verhogen.
In november vond de eerste Saudi-Afrikaanse top plaats, geïnspireerd door de driejaarlijkse bijeenkomsten van China. Saoedi-Arabië kondigde aan dat het tot 2030 meer dan 25 miljard dollar in Afrika zou investeren en nog eens 5 miljard dollar aan hulp zou geven. Saoedi-Arabië heeft de afgelopen jaren bijgedragen aan een hulpprogramma voor Soedan en, naar verluidt, de Centraal-Afrikaanse Republiek, en heeft sindsdien hulp toegezegd aan Ghana en andere landen met een schuldencrisis.
De rol van Qatar in Rwanda laat zien hoe ver kleine investeringen (naar Golfmaatstaven) in Afrika gaan. De Qatar Investment Authority (QIA), een staatsinvesteringsfonds van 500 miljard dollar, heeft samen met de Rwanda Social Security Board, een binnenlands fonds, geïnvesteerd in een pan-Afrikaans fonds. QIA heeft ook een aandeel van 60 procent in een project om een nieuwe luchthaven te bouwen ten zuiden van de hoofdstad Kigali.
Golfstaten kunnen Afrika destabiliseren en zo westerse doelen ondermijnen
De economische push van de Golf gaat gepaard met een diplomatieke push. Van 2012 tot 2022 hebben Qatar en de VAE het aantal ambassades in Afrika meer dan verdubbeld. Saoedi-Arabië is van plan het aantal diplomatieke posten uit te breiden van 28 naar 40.
Qatar bemiddelde tussen Amerika en Rwanda over de vrijlating vorig jaar van Paul Rusesabagina, de held van de film Hotel Rwanda. En in 2018 hielpen Saoedi-Arabië en de VAE bij een toenadering tussen Ethiopië en Eritrea. Beide Golfstaten hebben geld bijgedragen aan de strijd tegen jihadisten in de Sahel.
Toch kunnen Golfstaten Afrika ook destabiliseren en zo westerse doelen ondermijnen. Dat geldt vooral voor de VAE, die de meeste risico’s nemen bij het nastreven van hun geostrategische belangen op het continent. Zozeer zelfs dat, hoe hard sommige Afrikanen ook beweren dat de VAE op het gebied van investeringen het ‘nieuwe China’ worden, de manier waarop de Emiraten heimelijk een netwerk van machthebbers opbouwen, doet denken aan de Afrika-strategie van Rusland.
De VAE hebben economische macht en wapenleveranties gebruikt om een netwerk van klanten in Noordoost-Afrika op te bouwen. Hiertoe behoren Khalifa Haftar, een Libische machthebber, Mohammed Hamdan Dagalo, een Soedanese krijgsheer die ook wel bekendstaat als Hemedti, en de president van Tsjaad, Mahamat Déby. De steun van de VAE aan Hemedti’s Rapid Support Forces in de jarenlange burgeroorlog in Soedan – tijdens welke zijn paramilitaire troepenmacht is beschuldigd van genocide – heeft de vredesbesprekingen onder leiding van Saoedi-Arabië en Amerika bemoeilijkt en zet zijn tegenstander, de Soedanese strijdkrachten, aan om wapens te zoeken in Iran. (De Emiraten ontkennen de paramilitairen te bewapenen).
Daarnaast hebben de VAE nauwe banden gesmeed met Abiy Ahmed, de premier van Ethiopië, door infrastructuurprojecten te financieren en drones te leveren die gebruikt worden in de burgeroorlog in Tigray. Eritrea en Somalië hebben steun gezocht bij Saoedi-Arabië om zich te verzetten tegen wat zij zien als een door de VAE gesteund plan van het door land ingesloten Ethiopië om Somaliland, een afgescheiden deel van Somalië, te erkennen in ruil voor het pachten van land aan de kust. ‘We zijn ons ervan bewust dat we niet genoeg inzicht hebben in de dynamiek van de VAE,’ zegt een westerse diplomaat in Ethiopië.
Avonturisme
De gevolgen van het avonturisme van de Emiraten herinneren ons eraan dat de Golf nauwelijks een voorvechter van Afrikaanse democratie genoemd kan worden. De Saoedi’s hebben junta’s verwelkomd die via staatsgrepen aan de macht kwamen. In Somalië hebben Qatar en de VAE elkaar beschuldigd van het omkopen van rivaliserende politici. Amerika heeft sancties opgelegd aan bedrijven in de VAE vanwege hun vermeende banden met al-Shabaab, de Somalische jihadistische groepering, en met Wagner, de Russische huurlingenmacht, die nauwe banden onderhield met Hemedti en andere machthebbers.
Dan is er nog de rol die vooral Dubai zou spelen wat betreft het mogelijk maken van Afrikaanse corruptie. In de afgelopen tien jaar, nu Europese landen in elk geval hebben beloofd om de financiële regelgeving aan te scherpen, wenden Afrikaanse zakelijke en politieke elites – wat vaak op hetzelfde neerkomt – zich tot Dubai. In 2021 waren er meer dan 26.000 Afrikaanse bedrijven in Dubai, een stijging van ongeveer een derde ten opzichte van vier jaar eerder, volgens de Kamer van Koophandel van Dubai.
De meeste kapitaalstromen van Afrika naar Dubai zijn volkomen legaal – en weloverwogen, voor elites die hun geld graag willen houden. ‘Veel Afrikanen hebben geen vertrouwen in hun eigen economie,’ stelt Ricardo Soares de Oliveira van de Universiteit van Oxford. En in tegenstelling tot Chinezen of Indiërs, die graag gebruikmaken van Caribische belastingparadijzen of Mauritius voordat ze het geld weer naar huis brengen, ‘doen Afrikanen niet veel aan rondreizen: het is meestal eenrichtingsverkeer’.
Toch wijzen verschillende rapporten erop dat Dubai een kant heeft die nog meer zorgen baart. In 2020 stelde een rapport van de Carnegie Endowment for International Peace, een denktank, dat ‘de vastgoedmarkt van Dubai een magneet is voor besmet geld’. Het rapport identificeerde 34 gouverneurs, 7 senatoren en 13 ministers uit Nigeria met eigendommen in Dubai, waarvan de kosten volgens het rapport ‘hoger lijken te zijn dan wat ze zich met hun officiële salarissen zouden moeten kunnen veroorloven’. Eveneens in 2020 beweerde The Sentry, een waakhond, dat Dubai ongeveer 95 procent van het goud importeert dat afkomstig is uit conflictgebieden zoals Soedan, Zuid-Soedan, Congo en de Centraal-Afrikaanse Republiek. Vorig jaar beweerde Al-Jazeera, een Qatarese nieuwszender, in een rapport dat Zimbabwaanse elites miljarden dollars in contanten en goud naar Dubai hebben gesmokkeld. Hemedti is deels rijk geworden door de verkoop van Soedanees goud via Dubai, aldus de VN.
De openheid van Dubai – in goede en slechte zin – is niet speciaal met het oog op Afrika in het leven geroepen
Vorige maand vierden de VAE dat ze van een officiële ‘grijze lijst’ van witwassers waren geschrapt. In Dubai wonen echter nog steeds veel mensen die door Afrikaanse en andere staten worden beschuldigd van fraude, zoals Isabel dos Santos, de dochter van de ex-president van Angola.
De openheid van Dubai – in goede en slechte zin – is niet speciaal met het oog op Afrika in het leven geroepen. Maar de rol van Dubai als een ticket enkele reis voor rijke Afrikanen en hun geld heeft een onevenredig grote impact op het continent. ‘Afrika stelt voor Dubai misschien niet veel voor, maar Dubai is enorm belangrijk voor Afrika,’ aldus Soares de Oliveira.
De opkomst van de Golf stelt Afrikaanse leiders voor een bekende keuze. Gebruiken ze partnerschappen met buitenlandse mogendheden voor hun eigenbelang of voor het welzijn van hun burgers? Voor het Westen is er nog een andere uitdaging. Amerika en de Europese mogendheden willen meer Afrikaanse mineralen veiligstellen, de invloed van Rusland en China verminderen en goed bestuur bevorderen. De Golfstaten zouden soms kunnen helpen bij sommige van deze doelen, maar bieden geen betrouwbare weg om westerse doelen te bereiken. Net als in andere delen van de wereld hebben de opkomende oliestaten hun eigen ambities en zullen ze die meedogenloos nastreven.
