De rebellen hadden een ban op Israëlische schepen ingesteld
Dit weekend werd Jemen getroffen door meerdere Amerikaanse luchtaanvallen als reactie op de herinvoering van een ban op Israëlische schepen door de Houthi-rebellen. Zondagochtend maakten de Houthi’s bekend dat de aanvallen verspreid waren over heel Jemen. Hierbij zijn er meer dan vijftig mensen omgekomen, waaronder burgers. De Amerikaanse bombardementen hebben ook woonwijken en elektriciteitscentrales geraakt, meldt Al Mayadeen.
Een militaire woordvoerder van de Houthi-rebellen zei zondag dat er ballistische rakketten waren afgevuurd op de USS Harry S. Truman, een van de Amerikaanse vliegdekschepen in de Rode Zee, als reactie op de voortdurende bombardementen. Een Amerikaanse ambtenaar van Defensie heeft gemeld dat er tot dusver nog geen aanvallen van de Houthi’s waren waargenomen, aldus Al Arabiya.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De Houthi-rebellen, ook wel bekend als de Ansar Allah-groep, controleren een groot deel van Jemen. Sinds 2023 voeren de Houthi’s, die steun ontvangen van Iran, aanvallen uit in de Rode Zee en de Arabische Zee uit protest tegen Israëls genocide in Gaza. Hierbij werden Israëlische schepen onder vuur genomen, aldus Al Mayadeen.
Sinds het staakt-het-vuren tussen Israël en Hamas hebben de Houthi’s hun aanvallen gepauzeerd. Recent heeft Israël de grenzen van Gaza gesloten en alle humanitaire hulp geblokkeerd. Op 7 maart kondigde rebellenleider Sayyed Abdul-Malik al-Houthi aan dat Israël vier dagen de tijd kreeg om humanitaire hulp weer toegang te geven tot Gaza. Op 11 maart meldde de Houthi-leider dat Israël er niet in was geslaagd om aan hun eisen te voldoen. De Jemenitische aanvallen in de Arabische Zee en Rode Zee zijn daarop weer van start gegaan, bericht het pro-Iraanse nieuwsplatform.
De Amerikaanse secretaris van Defensie vertelde aan Fox News dat ‘deze militaire operatie pas zal ophouden als de Houthi’s zeggen dat ze stoppen met schieten op onze schepen en op onze drones, maar tot die tijd zal de operatie meedogenloos doorgaan’. De Amerikaanse president Donald Trump heeft Iran gewaarschuwd dat ze moeten stoppen met het steunen van de Houthi-rebellen. ‘Amerika zal jullie verantwoordelijk houden, en we zullen niet aardig zijn,’ dreigde Trump. In een reactie heeft de hoofdaanvoerder van de Islamitische Revolutionaire Garde van Iran (IRGC) laten weten dat de Houthi’s hun eigen beslissingen nemen, aldus het Saudische Al Arabiya.
De DRC hield een gesprek met M23 tot nu toe steeds tegen
Angola maakte woensdag bekend dat er dinsdag in de Angolese hoofdstad Luanda gesprekken zullen beginnen tussen delegaties van de Congolese regering en de gewapende rebellengroep M23, die grote delen van het land in handen heeft. Dat schrijft Radio Okapi. Angola treedt op als bemiddelaar in het conflict in het oosten van de Democratische Republiek Congo en probeert naast M23 ook Rwanda – het land dat de rebellengroep steunt – bij de vredesonderhandelingen te betrekken.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Eén belangrijk struikelblok is in ieder geval uit de weg geruimd: de vredesgesprekken liepen steeds weer vast vanwege de herhaalde weigering van de Congolese president Félix Tshisekedi om met M23 te praten. Deze week verklaarde de president echter bereid te zijn om het gesprek met hen aan te gaan. Deze ommezwaai in Kinshasa is het gevolg van het staatsbezoek aan zijn Angolese ambtgenoot João Lourenço op dinsdag. Het doel van deze ontmoeting was ‘overleg’ over de situatie in de DRC, volgens een eerdere verklaring uit Luanda.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar de Democratische Republiek Congo (DRC), waar al jaren een conflict aan de gang is dat vergeleken met veel andere oorlogen maar weinig media-aandacht krijgt. Waar liggen de oorzaken van dit conflict en wat kan eraan worden gedaan?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – tijdelijk al vanaf €1,50 per maand – op 360 Magazine.
Wat is er aan de hand in de DRC?
Al vijftien jaar lang woedt er in de voormalige Belgische kolonie een regionaal conflict tussen het Congolese leger en de door Rwanda gesteunde rebellengroep M23. Waar het conflict eerst weinig aandacht kreeg in de media in vergelijking met de oorlog in Oekraïne en Gaza, wordt er sinds de opmars van de rebellengroep in januari dit jaar weer wat vaker over geschreven in de internationale pers.
M23 is een afkorting van Mouvement du 23-Mars, oftewel de beweging van 23 maart. Op deze datum werd in 2009 een akkoord gesloten tussen de rebellengroep en het Congolese leger om M23 op te nemen in het leger. De groepering wordt geleid door etnische Tutsi’s die zeggen dat ze de wapens moesten opnemen om de rechten van de minderheidsgroep te beschermen. In 2012 kwam de groep vanwege hun slechte leefomstandigheden en het lage loon dat ze in het leger verdienden in opstand en begon te muiten. Sindsdien staat ze bekend als de rebellengroep M23.
Er zijn in totaal naar schatting 7 miljoen ontheemden in de DRC, van wie de meerderheid in de oostelijke provincies woont
Kort na haar oprichting in 2012 veroverde M23 Congolees grondgebied en nam het onder meer de grote stad Goma in, een belangrijk handels- en transportknooppunt met een miljoen inwoners in de provincie Noord-Kivu. Deze daden werden internationaal veroordeeld en M23 werd beschuldigd van oorlogsmisdaden en mensenrechtenschendingen. De rebellengroep zag zich gedwongen zich terug te trekken uit Goma en werd door het Congolese leger en een VN-macht uit Congo verdreven, schrijft Deutsche Welle. De rebellen stemden vervolgens in met integratie in het leger in ruil voor de belofte dat Tutsi’s beschermd zouden worden. ‘Maar in 2021 nam de groep de wapens weer op, omdat het leger volgens hen zijn beloften had gebroken,’ legt de BBC uit.
Eind januari dit jaar namen de rebellen opnieuw Goma in. Kort daarop volgde de provinciehoofdstad Bukavu in Zuid-Kivu. Volgens de nieuwswebsite allAfrica zijn meer dan vijfhonderdduizend mensen in Noord- en Zuid-Kivu ontheemd geraakt als gevolg van deze recente opmars van M23. Er zijn in totaal naar schatting 7 miljoen ontheemden in de DRC, van wie de meerderheid in de oostelijke provincies woont. De Verenigde Naties schatten dat drieduizend mensen, voornamelijk burgers, zijn gedood tijdens de aanval van M23 op Goma. Volgens velen ligt het dodental veel hoger.
Het risico op massale wreedheden is ook groot in een regio waar roofbouw door rebellen, milities en regeringstroepen aan de orde van de dag is. De VN heeft gewaarschuwd voor de rekrutering van steeds meer kinderen, ontvoeringen, moorden en seksueel geweld, aldus allAfrica. ‘Toen de rebellen Goma innamen, waarschuwden VN-hulporganisaties voor een grote humanitaire crisis met tekorten aan voedsel en water, ziekenhuizen die overspoeld werden door slachtoffers en lichamen die op straat lagen’, schrijft de BBC.
In haar opstand tegen het Congolese leger staat M23 niet alleen. ‘Sinds 2012 verklaren VN-experts en mensenrechtenorganisaties expliciet dat Rwanda M23 steunt door hen te voorzien van logistieke middelen, wapens en zelfs personeel, ook al hebben Rwandese leiders herhaaldelijk ontkend de M23-rebellen te steunen,’ aldus Deutsche Welle.
Wat zijn de oorzaken van het conflict?
Dat Rwanda zich met het conflict bemoeit, is geen verrassing voor wie de voorgeschiedenis van de oorlog in de DRC kent. Het Qatarese Al-Jazeerazet in een overzichtelijk artikel op een rijtje welke gebeurtenissen de aanleiding vormden voor de huidige strijd. De DRC-crisis begon in de nasleep van een reeks gevechten om de macht nadat het land in 1960 onafhankelijk was geworden van België. Deze gevechten leidden tot in de moord op de eerste premier Patrice Lumumba en het drie decennia durende militaire bewind onder dictator Mobutu Sese Seko.
Etnische spanningen in Rwanda in de jaren zestig dwongen meer dan driehonderdduizend mensen van de Tutsi-minderheidsgroep te vluchten naar buurlanden, met name naar de DRC. Sommige van deze vluchtelingen hergroepeerden zich en probeerden de macht te grijpen in Rwanda nadat het land in 1962 onafhankelijk werd van België. In oktober 1990 brak er een burgeroorlog uit nadat het Rwandees Patriottisch Front (RPF), een Tutsi-rebellengroep onder leiding van de huidige Rwandese president Paul Kagame, vanuit Oeganda Rwanda binnenviel. In april 1994 vielen hardline Hutu-milities Tutsi’s en gematigde Hutu’s aan. Deze aanval vormde de aanleiding tot een massaslachting waarbij in honderd dagen tussen de 800.000 en 1 miljoen mensen omkwamen. Het bloedbad ging de boeken in als ‘de Rwandese genocide’.
De RPF van Kagame veroverde de Rwandese hoofdstad Kigali op 4 juli, terwijl ondertussen naar schatting 2 miljoen Hutu-burgers uit angst voor wraak en vergeldingsaanvallen naar de DRC vluchtten. Op die manier kwamen de Tutsi’s – van wie er in de jaren zestig al duizenden naar de DRC waren vertrokken – opnieuw in aanraking met de Hutu’s. Hutu-milities, die om het bewind van Kagame te ontvluchten naar vluchtelingenkampen in het oosten van de DRC uitweken, begonnen zich te hergroeperen om een Hutu-regering in Kigali te herstellen. Ze lanceerden aanvallen op Rwanda en doodden ook Tutsi’s in de DRC. Als reactie hierop begon Rwanda Tutsi-milities in de DRC te bewapenen.
Naast het etnische conflict in Rwanda speelt ook mee dat de DRC zeer rijk is aan natuurlijke hulpbronnen, zoals goud, tin en coltan
In de DRC waren veel Congolezen boos over het corrupte bewind van dictator Mobutu. Er ontstonden rebellengroepen die hem omver wilden werpen, zoals de AFDL onder leiding van Laurent-Desire Kabila. Rwanda, dat Mobutu ervan beschuldigde onderdak te bieden aan Hutu-daders van genocide, bewapende de rebellen en stuurde in 1996 Rwandese troepen. Op 24 oktober 1996 lanceerden de door Tutsi’s gedomineerde AFDL in Kivu en troepen van het Rwandese leger offensieven in het oosten van de DRC, wat het begin was van de Eerste Congo-oorlog. Oeganda, Eritrea, Angola en Burundi – allemaal bondgenoten van Rwanda – sloten zich bij de oorlog aan. Deze eindigde met de machtsovername van Kabila in 1997. Het jaar daarop brak de Tweede Congo-oorlog uit, die tot 2003 duurde.
Naast het etnische conflict in Rwanda speelde ook mee dat de DRC zeer rijk is aan natuurlijke hulpbronnen, waaronder metalen en mineralen zoals goud, tin en coltan, die essentieel zijn voor de productie van mobiele telefoons en batterijen voor elektrische voertuigen. De rijkdommen hebben een cyclus van corruptie en bloedvergieten op gang gebracht doordat gewapende groepen, lokale milities en buitenlandse actoren strijden om de controle over het gebied, schrijft Deutsche Welle.
Bij het nagaan van de oorzaken van het conflict in de DRC moeten we ook de rol van het kolonialisme niet uit het oog verliezen
In de afgelopen jaren heeft M23 verschillende lucratieve mijnbouwgebieden in beslag genomen. In een rapport van VN-experts van december vorig jaar staat dat M23 elke vier weken ongeveer 120 ton coltan naar Rwanda opstuurt. Verder merken de experts op dat de export van mineralen uit Rwanda de afgelopen jaren enorm is gestegen, waarvan het grootste deel vermoedelijk afkomstig is uit de DRC, aldus de BBC.
Bij het nagaan van de oorzaken van het langdurige conflict in de DRC moeten we tot slot ook de rol van het kolonialisme niet uit het oog verliezen, merkt Business Day op. ‘De geschiedenis van de betrekkingen tussen de verschillende naties in Afrika kan voor buitenstaanders erg moeilijk te begrijpen zijn. Ze illustreren de willekeur waarmee koloniale machten gebieden binnen landen hebben afgebakend, vaak zonder de moeite te nemen ervoor te zorgen dat de nationale grenzen een afspiegeling zijn van de werkelijke grenzen tussen verschillende etnische groepen. Het resultaat is dat mensen van dezelfde etnische familie in verschillende landen terechtkomen met verschillende koloniale tradities, terwijl verschillende etnische groepen met een lange geschiedenis van conflicten tussen stammen kunstmatig aan elkaar worden “gelast” als één land,’ aldus het Nigeriaanse zakenblad.
Hoe kan vrede worden bereikt?
Er zijn al verschillende pogingen ondernomen om het conflict te beëindigen. Zo was er op 8 februari jl. een top in Tanzania waarop leiders van de landen in zuidelijk en oostelijk Afrika er bij alle strijdende partijen op aandrongen om binnen vijf dagen vredesbesprekingen te houden. De leiders van de strijdkrachten van de acht lidstaten van de East African Community (EAC) en de zestien lidstaten van de Southern African Development Community (SADC) kregen de opdracht om bijeen te komen ‘en richtlijnen te geven voor een onmiddellijk en onvoorwaardelijk staakt-het-vuren’, aldus een woordvoerder, geciteerd door de BBC. Een staakt-het-vuren biedt echter weinig hoop op een uitweg uit de oorlog. Sinds het begin van het conflict in 2021 zijn er al zes wapenstilstanden getekend, die vervolgens steeds weer werden verbroken.
Verder is er in de DRC een vredesmacht van de VN actief, beter bekend onder het acroniem MONUSCO en een van de duurste en omvangrijkste VN-missies in de geschiedenis. Maar dit orgaan is zeer impopulair in de DRC en heeft weinig tot geen invloed. In 2022 braken na nieuwe aanvallen van M23 gewelddadige protesten uit waarbij werd opgeroepen tot het vertrek van MONUSCO. Bij de rellen kwamen minstens 32 burgers en vier vredeshandhavers om het leven, schrijft Al-Jazeera. In januari 2024 werd dan ook besloten dat de vredesmacht zich uiterlijk december 2024 uit de DRC moest terugtrekken. Hoewel de VN-missie meer dan negentienduizend medewerkers inzet, is dit nog steeds ‘een zeer klein aantal voor een land met ongeveer 73 miljoen inwoners en een gebied dat anderhalf keer zo groot is als Quebec,’ aldus het Quebecse tijdschrift L’actualité.
‘De VN-troepen hebben weinig effect op het lokale geweld. Ze hebben bijvoorbeeld niet eens geprobeerd te voorkomen dat M23 Goma innam’
‘De missie richt zich vooral op nationale en regionale factoren, zoals onderhandelingen tussen staten, de exploitatie van de rijkdommen van het land en (…) de organisatie van verkiezingen. De VN-troepen hebben weinig effect op het lokale geweld. Ze hebben bijvoorbeeld niet eens geprobeerd te voorkomen dat M23 Goma innam.’ Volgens L’actualité wordt het geweld vooral veroorzaakt door lokale conflicten over hulpbronnen, land en politieke macht. ‘Dorpsbewoners, lokale traditionele en administratieve leiders en militieleiders hebben allemaal belangen die verweven zijn met nationale en regionale kwesties.’
Een ander middel om vrede tot stand te brengen is een dialoog, waarbij de leiders van de oorlogvoerende landen met elkaar om tafel gaan. Met dat doel werd in 2022 het proces van Luanda gelanceerd, een initiatief van de Angolese president João Lourenço om de spanningen tussen Rwanda en de DRC te verminderen. Lourenço treedt op als bemiddelaar in de gesprekken tussen de Congolese president Félix Tshisekedi en de Rwandese president Paul Kagame.
Hoewel dit initiatief door de internationale gemeenschap wordt gesteund, klinken er ook steeds meer kritische geluiden over de effectiviteit ervan, aldus Radio France Internationale. Zo laat het vredesproces belangrijke actoren in de regio buiten beschouwing, zoals Burundi en Oeganda. Duizenden Burundese soldaten hebben in de DRC gestreden aan de kant van de Congolese strijdkrachten. Ze speelden onder andere een belangrijke rol bij het stuiten van de opmars van M23 naar de provincie Zuid-Kivu.
Het is onmogelijk om vrede te bereiken zonder alle partijen bij de onderhandelingen te betrekken
‘Volgens deskundigen van de VN hebben Rwandese troepen in de DRC de opdracht gekregen om op het slagveld troepen van het Burundese leger onder vuur te nemen. Sommige Burundese soldaten zijn zelfs gevangengenomen en krijgsgevangen gemaakt door M23 en hun bondgenoten,’ aldus RFI. ‘Andersom zijn volgens de VN de spanningen tussen Rwanda en Burundi verergerd als gevolg van de deelname van de Burundese nationale strijdkrachten aan operaties tegen M23 en het Rwandese leger.’
Het is dus onmogelijk om vrede te bereiken zonder alle partijen bij de onderhandelingen te betrekken. Bovendien is volgens RFI het risico aanwezig dat de Burundese president Evariste Ndayishimiye de oplossing van het conflict zal dwarsbomen als hij buiten het vredesproces wordt gehouden. Hetzelfde geldt voor de Oegandese president Yoweri Museveni, die graag zijn imago als ‘de wijze man’ van de regio in stand wil houden.
Een ander punt van kritiek is dat het proces van Luanda voorbijgaat aan de oorzaken van het conflict: de wens van de buurlanden van de DRC om hun handelsroutes naar het oosten van de DRC en hun toegang tot bodemschatten veilig te stellen. ‘Zolang wij niet onder ogen zien dat Kigali en Kampala hun economische ontwikkeling uitbesteden aan het oosten van de DRC, zal het moeilijk zijn om deze crisis op een duurzame manier op te lossen,’ aldus Zobel Behalal, expert in transnationale misdaad, zoals geciteerd door RFI. Eind september vorig jaar zei Bintou Keita, hoofd van de VN-missie voor de stabilisering van de situatie in de DRC, op een bijeenkomst van de Veiligheidsraad in New York: ‘De heimelijke export van natuurlijke hulpbronnen uit de DRC ondermijnt de inspanningen voor het herstellen van de vrede.’
Naast het proces van Luanda, dat zich vooral inzet voor de politieke verhoudingen tussen de DRC en Rwanda, is er ook het proces van Nairobi. Dit vredesinitiatief werd in 2022 opgericht door Oost-Afrikaanse staatshoofden en focust op de militaire aspecten van het conflict. Zo pleit het voor een onmiddellijk staakt-het-vuren, repatriëring van buitenlandse soldaten en roept het de strijdende partijen op tot ontwapening en demobilisatie.
‘Militaire druk, vredesakkoorden en ad-hoc-oplossingen zullen de problemen in de regio niet oplossen’
In de praktijk is daar echter weinig van te merken, schrijft senior onderzoeker Remadji Hoinathy in een artikel voor Institute for Security Studies Africa. ‘Militaire druk en vredesakkoorden zullen de problemen in de regio niet oplossen. Ad-hoc-oplossingen zijn ook niet het antwoord (…) De complexe conflicten in de DRC vinden hun wortels in de historische, lokale, nationale en regionale onenigheden. De huidige crisis vereist onmiddellijke reacties die goed gecoördineerd en op elkaar afgestemd zijn. De Afrikaanse Unie, de Verenigde Naties en andere belangrijke externe partners moeten de Oost-Afrikaanse Gemeenschap helpen vrede te vinden (…) Het allerbelangrijkste is dat er druk wordt uitgeoefend op de regering van de DRC om haar banden met gewapende groepen te verbreken, en op de Rwandese regering om haar steun aan M23 te beëindigen,’ concludeert Hoinathy.
Het land wil op deze manier Hamas onder druk zetten
Nadat Israël afgelopen zondag de humanitaire hulp aan Gaza had gestaakt, heeft het zondag de elektriciteitsvoorziening volledig stopgezet door de laatste energiebron die nog verbonden was met het Israëlische netwerk af te snijden. Dit was ‘een poging om de druk op Hamas te verhogen te midden van de steeds chaotischer wordende onderhandelingen over het fragiele staakt-het-vuren in het gebied’, analyseert The Guardian.
‘Ik heb een bevel ondertekend voor de onmiddellijke stopzetting van de elektriciteitsvoorziening in de Gazastrook,’ maakte de Israëlische minister van Energie Eli Cohen bekend in een korte video die door The Times of Israel werd gepubliceerd. ‘We gaan alle middelen gebruiken die ons ter beschikking staan om alle gijzelaars terug te brengen en ervoor te zorgen dat Hamas de dag na [de oorlog] niet meer in Gaza is.’ De voormalige extreemrechtse Israëlische minister Itamar Ben Gvir verklaarde op X dat ‘Gaza in totale duisternis moet worden gedompeld zolang er nog één Israëlische gijzelaar wordt vastgehouden’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Israël en Hamas beschuldigen elkaar over en weer van het schenden van de wapenstilstandsovereenkomst die op 19 januari van kracht werd. Hamas bagatelliseerde de gevolgen van de beslissing om de elektriciteit stop te zetten en wees erop dat Gaza al maanden in het donker zit. De woordvoerder van Hamas, Hazem Qassem, hekelde echter tegenover AFP Israëls ‘uithongeringspolitiek’ die erop gericht is de oorlog tegen burgers te intensiveren, wat in strijd is met het internationaal recht.
Sinds Israël de oorlog tegen Hamas in Gaza begon als reactie op de aanvallen van 7 oktober, zijn de Gazanen voor hun elektriciteit sterk afhankelijk van generatoren en zonne-energie. Maar de brandstof voor deze apparatuur wordt ook gerantsoeneerd door Israël, dat Hamas ervan beschuldigt een deel ervan te gebruiken voor zijn militaire infrastructuur en raketwerpers.
Niets wijst erop dat het land vrede met Oekraïne wil
Op zaterdag 8 maart verklaarde Rusland drie dorpen in de regio Koersk te hebben heroverd op Oekraïense troepen, die daar in moeilijkheden verkeerden. Volgens het Russische ministerie van Defensie hebben Russische troepen de dorpen Viktorovka, Nikolajevka en Staraja Sorotchina heroverd. Moskou dringt het Oekraïense offensief in deze Russische regio terug met drones en Noord-Koreaanse troepen. ‘Volgens Oekraïense soldaten, Russische militaire bloggers en militaire analisten hebben Russische en Noord-Koreaanse troepen [daar] de afgelopen dagen aanzienlijke vooruitgang geboekt,’ meldt The New York Times.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Eerder lanceerde Moskou ‘een verwoestende aanval’ op Oekraïne, waarbij ten minste veertien mensen omkwamen en tientallen anderen gewond raakten, ‘enkele uren nadat Donald Trump Vladimir Poetin verdedigde en zei dat de leider van het Kremlin “deed wat iedereen zou hebben gedaan”’, meldt The Guardian. Ten minste elf mensen stierven en dertig anderen raakten gewond bij een Russische raket- en droneaanval op de Oost-Oekraïense stad Dobropillia op vrijdagavond, zei het Oekraïense ministerie van Binnenlandse Zaken. Bij een drone-aanval in de regio Charkiv, in het noordoosten van het land, vielen drie doden en zeven gewonden, voegde het eraan toe.
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky veroordeelde op sociale netwerken de ‘verachtelijke en onmenselijke intimidatietactieken die vaak door de Russen worden gebruikt’. De ‘meedogenloze’ Russische bombardementen op Oekraïense steden ‘zijn de afgelopen dagen geïntensiveerd’ na een intense week waarin Donald Trump het delen van inlichtingen met Oekraïne en de levering van Amerikaanse wapens stopzette naar aanleiding van de stevige woordenwisseling tussen Trump en Zelensky onlangs in de Oval Office, merkt de Britse krant op. ‘Het conflict vertoont geen tekenen van ontspanning,’ concludeert de BBC.
Op donderdag waren er gecoördineerde aanvallen in Latakia
In Latakia, de noordelijke kustregio van Syrië, zijn 28 strijders die ‘loyaal’ waren aan het vorige Bashar al-Assad-regime gedood door de veiligheidsdiensten, meldt het Syrisch observatorium voor de mensenrechten. Sinds de omverwerping van het Assad-regime is dit het hevigste geweld waar de nieuwe regering van interim-president Ahmed al-Sharaa mee werd geconfronteerd, bericht Al Arabiya.
Een bron van het ministerie van Defensie zegt dat ‘restanten van Assads milities’ georganiseerd verschillende gebieden aanvielen, meldt het nieuwsagentschap van de Syrische staat (SANA), dat zich heeft geallieerd met de nieuwe regering. Het nieuwsagentschap voegt toe dat de veiligheidsdiensten in Latakia ‘een avondklok hebben aangekondigd’ tot vrijdag tien uur ’s ochtends, aldus de Saoedische nieuwszender Al Arabiya.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De aanvallen vonden plaats in het bergrijke kustgebied Latakia, het hartland van de alawieten, een afsplitsing van de sjiitische islam waar Assad en zijn familie ook toe behoorden, merkt Tehran Times op. Er heerst veel sociale onrust in de noordwestelijke bergen, waar de nieuwe Syrische regering een groot aantal troepen heeft gestationeerd.
Alawitische activisten zeggen dat hun gemeenschap te lijden heeft onder geweld, vooral in de dorpen rond Homs. De nieuwe president Ahmed al-Sharaa had zich voorgenomen om een inclusief bestuur op te zetten. Tot dusver heeft hij gesprekken gehad met leiders van de andere minderheidsgroepen in Syrië, zoals de Koerden, de christenen en de druzen, maar nog niet met de alawieten, aldus het Iraanse medium.
Het huidige Palestijnse leiderschap wordt ofwel als afwezig beschouwd, ofwel als onwettig. Als de oorlog is afgelopen moet het niet alleen maar in een nieuw jasje worden gestoken, er moet verandering komen.
Sinds de afkondiging van een staakt-het-vuren in Gaza richt een groot deel van de wereld zich op de directe gevolgen van de vernietiging in de strook. De discussie gaat vooral over de vraag welke instanties hulp zullen verlenen, hoe een begin met de wederopbouw kan worden gemaakt, welke internationale actoren een rol kunnen spelen en wat de voorwaarden voor het fragiele staakt-het-vuren moeten zijn.
Dat zijn allemaal belangrijke kwesties. Maar één ding ontbreekt aan deze discussie en aan het staakt-het-vurenakkoord, namelijk de Palestijnen zelf en hun politieke agenda. Ook zullen de volgende vragen moeten worden gesteld: wat zal er na het einde van deze oorlog met de Palestijnse nationale beweging gebeuren? Wie zal namens de Palestijnen spreken en onderhandelen over de voorwaarden voor mogelijke overeenkomsten met Israël? Zijn de eerdere onderhandelingskaders nog wel relevant?
Natuurlijk zijn de Palestijnen opgelucht dat het staakt-het-vuren eindelijk is afgekondigd, na vijftien maanden van onvoorstelbare verwoesting die door veel experts als genocide wordt omschreven. De oorlog heeft de Nakba, de etnische zuivering van 1948 waarbij ongeveer 750.000 Palestijnen uit hun huizen werden verdreven, in omvang overtroffen.
Ernstige zorgen
Over de voorwaarden voor het staakt-het-vuren bestaan ernstige zorgen. Volgens één expert kan de overeenkomst in feite een ‘wurgcontract’ zijn, bedoeld om een pauze in de gevechten in te lassen en tegelijkertijd de feitelijke situatie ter plaatse te veranderen. Dat Israël op precies hetzelfde moment een militaire repressiecampagne op de Westelijke Jordaanoever heeft gelanceerd, Operatie Iron Wall, is bijzonder alarmerend. En een tweede regering-Trump, die geheel achter volledige Israëlische overheersing van de Westelijke Jordaanoever staat, bevestigt de Palestijnse angsten alleen maar. Het akkoord spreekt zich niet uit over de kwestie van Palestijns bestuur. De voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken had geopperd dat de Palestijnse Autoriteit, gesteund door internationale partners, toezicht zou kunnen houden op het gebied, maar daarover moet nog worden onderhandeld.
Desondanks zien veel Palestijnen de huidige situatie tot op zekere hoogte als een overwinning. De bevolking van Gaza is massaal ontheemd maar niet verdreven. Na hier met klem om te hebben gevraagd is hun toestemming verleend om terug te keren naar wat er over is van hun huizen in het noorden van de strook. Bovendien zijn de identiteit en het nationalisme van de Palestijnen nog springlevend en is de wereldwijde steun voor en erkenning van de Palestijnse rechten het afgelopen oorlogsjaar alleen maar toegenomen. Dat zijn allemaal opmerkelijke ontwikkelingen.
Dit brengt ons bij de grootste crisis waardoor de interne Palestijnse politiek nu wordt getroffen: een leiderschap dat in vele ogen afwezig of onwettig is.
Palestijnse Autoriteit
Het Palestijnse leiderschap kent momenteel twee vormen. Er is het politieke bureau van Hamas, waarvan het waarnemend hoofd onderhandelt in Qatar, en de door Fatah gerunde Palestijnse Autoriteit in Ramallah. Geen van beide heeft tot dusver het heft in handen genomen of duidelijk gemaakt hoe ze de aanspraken op een nationale Palestijnse staat in de toekomst willen realiseren. Dat er twee actoren zijn die beweren het volk te vertegenwoordigen is tekenend voor de politieke stagnatie waarmee de Palestijnen worden geconfronteerd.
Sinds het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw mag de door Fatah gerunde Palestijnse Autoriteit (PA), met steun van de VS en in samenwerking met Israël, delen van de Westelijke Jordaanoever besturen. Deze instantie heeft voortdurend aangedrongen op internationale legitimiteit, maar al die tijd geweigerd verkiezingen te houden of duidelijk verantwoording aan de Palestijnen af te leggen.
Fatah heeft alternatieve leiderschapskandidaten en tegenstanders van de zittende president Mahmoud Abbas buitenspel gezet. Belangrijk is dat de PA de Palestijnen niet heeft kunnen beschermen tegen het toegenomen geweld van Israëlische kolonisten en militairen. Extra schokkend is het dat de PA Israël heeft geholpen bij de veiligheidscoördinatie en geweldpleging tijdens de oorlog in Gaza. Maar zolang ze haar rol als veiligheidscoördinator voor Israël bleef vervullen, maalde niemand in de internationale gemeenschap erom dat de PA voor haar eigen volk haar legitimiteit allang had verloren.
De afgelopen vijftien maanden is gebleken dat deze status quo nooit houdbaar is geweest
Hamas daarentegen kreeg de touwtjes in Gaza in handen nadat het in 2006 de Palestijnse parlementsverkiezingen had gewonnen en greep de macht in de Gazastrook toen die verkiezingsresultaten niet door de VS en hun bondgenoten werden erkend. Sindsdien heeft niemand in de internationale gemeenschap iets willen doen aan het feit dat de Palestijnse gebieden afzonderlijk worden bestuurd, of dat de mensen in Gaza een zware blokkade hebben moeten doorstaan sinds Hamas de controle over de strook overnam. Tot 7 oktober 2023 vertrouwden de beleidsmakers erop dat het ‘gewelddadige evenwicht’ tussen Hamas en Israël wel zou standhouden en dat deze status quo van gedeeld bestuur, niet-aansprakelijk leiderschap en een gebrek aan politieke oplossingen voor het Israëlisch-Palestijnse conflict houdbaar zou blijven.
De afgelopen vijftien maanden is gebleken dat deze status quo nooit houdbaar is geweest. We weten dat het Palestijnse volk aandringt op zelfbestuur en zelf zijn zaken wil regelen, ook met onmiddellijke ingang in Gaza. Misschien zijn de twee belangrijkste Palestijnse facties zich van dit algemene gevoelen bewust en hebben ze daarom samen besloten een technisch comité op te richten dat zich na het staakt-het-vuren met de dienstverlening in de Gazastrook zal bezighouden. Of dit comité in het akkoord zal worden opgenomen is overigens nog maar de vraag.
Dus wat nu? Een meerderheid van de Palestijnen is tegen het idee dat de Palestijnse Autoriteit als enige Gaza zal besturen. De PA wordt verantwoordelijk gehouden voor de verslechtering van de levensomstandigheden en de nationale zaak. PA-instellingen leveren weliswaar een aantal basisdiensten, maar het is in het Palestijnse discours inmiddels gebruikelijk om Abbas en de PA ervan te beschuldigen dat ze de Palestijnse zaak verraden.
Legitimiteit Hamas
Het is belangrijk om te erkennen dat Hamas sinds het begin van de oorlog enige legitimiteit onder de Palestijnen heeft verworven, ook al blijft de internationale verontwaardiging groot en spreken de VS en hun bondgenoten van een terroristische organisatie. Uit opiniepeilingen blijkt dat de organisatie momenteel meer steun geniet dan vóór de aanslagen van 7 oktober, waarschijnlijk omdat oorlog er nu eenmaal toe leidt dat mensen zich onder één vlag scharen. In september 2023 vond 27 procent van de ondervraagde Palestijnen dat Hamas het meest in aanmerking kwam om het Palestijnse volk te vertegenwoordigen en te leiden, tegen 43 procent in september 2024. De laatste peiling wijst echter ook uit dat een derde van de Palestijnen vindt dat geen van beide partijen voor het leiderschap in aanmerking komt. Ook geeft de meerderheid van de Palestijnen er de voorkeur aan dat beide partijen na de oorlog een eenheidsregering vormen. Het idee om terug te keren naar een gedeeld bestuur, waarbij de ene organisatie Gaza in handen heeft en de andere de Westelijke Jordaanoever, is onbestaanbaar voor de velen voor wie de eenheid van Palestina op de eerste plaats komt.
Ten slotte is het belangrijk op te merken dat maar weinig Palestijnen instemmen met interventie van buitenaf. Dit staat haaks op de plannen van bijvoorbeeld de Verenigde Arabische Emiraten, volgens welke Arabische troepen in samenwerking met Israël Gaza zouden ‘veiligstellen’ na een staakt-het-vuren.
Gemakkelijke antwoorden bestaan hier niet. Duidelijk is in elk geval dat de Palestijnen hun buik vol hebben van de status quo en dat elke poging om de huidige leiderschaps- en bestuursstructuren alleen maar in een nieuw jasje te steken in hun ogen geen genade zal vinden.
Als politieke en beleidsmatige oplossingen uitblijven, zal de gewapende actie onvermijdelijk toenemen
Het is verbazingwekkend dat na meer dan een jaar oorlog één simpel feit niet duidelijk is geworden: een oplossing voor dit conflict is onmogelijk zonder het Palestijnse volk. En wie denkt dat de Palestijnen niet zullen reageren op de existentiële bedreigingen voor hun leven en identiteit als gevolg van bombardementen, repressie, aanvallen van kolonisten en wat al niet meer, maakt zichzelf iets wijs. Als politieke en beleidsmatige oplossingen uitblijven, zal de gewapende actie onvermijdelijk toenemen. Dat hebben we ook gezien op de Westelijke Jordaanoever en minister Blinken verklaarde begin januari al dat Hamas bijna net zoveel nieuwe militanten had gerekruteerd als het had verloren. Het zou voor iedereen bijzonder verontrustend moeten zijn dat de omstandigheden die aan deze oorlog voorafgingen alleen maar zijn verslechterd.
Oplossingen zijn alleen houdbaar als de Palestijnse samenleving erachter staat. Dat betekent dat de Palestijnen zelf hun leiderschap moeten kunnen kiezen, zodat degenen die namens hen onderhandelen in hun ogen legitiem zijn. Het betekent ook dat de Palestijnen de ruimte moeten krijgen om intern te onderhandelen, zonder represailles en moorden, zodat de keus ruimer is dan alleen Fatah of Hamas. En het betekent ten slotte dat de internationale gemeenschap gedurfde en creatieve oplossingen serieus moet nemen, in plaats van de Palestijnse agenda te negeren.
Alleen dan zal de huidige crisis van lijden en verwoesting in Gaza worden opgelost, en alleen dan zal er langdurige vrede komen.
Wat schrijven internationale commentatoren en opiniemakers over de vredesdeal tussen de VS en Rusland? ‘Sommige Europese staten beginnen een toekomst te zien waarin ze in hun eentje verantwoordelijk zijn voor hun veiligheid.’
Tim Ross en Jacopo Barigazzi – redacteur en correspondent
‘Een oorlog dwingt mensen om kant te kiezen. En Donald Trump lijkt de kant te kiezen van Poetin. Trump heeft de nachtmerries van de Oekraïners en hun bondgenoten werkelijkheid gemaakt en de trans-Atlantische relatie die de Europese veiligheid sinds 1945 schraagde op zijn kop gezet. Europese politici beginnen in te zien hoe ingrijpend hun wereld is veranderd: ze moeten omgaan met een Amerika dat in het beste geval sceptisch en in het slechtste geval vijandig staat tegenover de oude wereld die zij vertegenwoordigen.’
Volodymyr Ariev – lid van de partij Europese Solidariteit
‘Er zijn twee fundamentele dingen die bij de vredesbesprekingen niet ter discussie gesteld mogen worden. Ten eerste is het onaanvaardbaar om de claims van de agressor op de bezette gebieden te erkennen. Ten tweede kunnen we geen beperkingen op ons leger, beperkingen op het aantal wapens of zelfopgelegde beperkingen op het aangaan van militaire allianties accepteren. Deze twee rode lijnen moeten in beton gegoten worden. Voor de rest denk ik dat er tot op zekere hoogte bewegingsruimte is.’
‘Het resultaat van Trumps poging om een einde te maken aan de oorlog hangt ervan af of zijn snelle deal kan voorzien in een vrede die Oekraïne in staat stelt te overleven, de grenzen en veiligheid van Europa veiligstelt en voorkomt dat de illegale invasie van Rusland wordt beloond. Trump heeft weinig interesse getoond in een van deze drie doelen. Maar elke partij in het proces heeft serieuze belangen en aanzienlijke invloed. Daarom zal het beëindigen van de oorlog veel te complex zijn om dat binnen 24 uur te bereiken.’
‘Sommige Europese staten beginnen een toekomst te zien waarin ze in hun eentje verantwoordelijk zijn voor hun veiligheid. Ze zullen zich de moeilijke vraag moeten stellen hoe Europa zichzelf kan verdedigen zonder een geloofwaardige Amerikaanse nucleaire paraplu. Nog moeilijker is dat ze moeten nadenken over de vraag of de VS een bedreiging kunnen worden en hoe daarop te reageren. Dit alles wordt bemoeilijkt door de aanwezigheid van pro-Russische regeringen binnen de NAVO en de impact van Russische inmenging.’
Ze krijgen te horen dat Rusland in Oekraïne tegen fascisten vecht
De oorlog in Oekraïne, die drie jaar geleden begon, heeft grote gevolgen gehad voor de Russische scholen. Zo zijn er patriottische en militaire lessen aan het lesprogramma toegevoegd en gedenkplaten op gevels aangebracht ter ere van gesneuvelde leerlingen. Het afgelopen jaar zijn er zelfs complete musea over de ‘speciale militaire operatie’ van het Kremlin opgericht in scholen door heel Rusland. Op die manier probeert de staat alle generaties te indoctrineren met zijn narratief over de oorlog, aldus The Moscow Times.
Er worden oorlogsmusea op scholen geopend in de hoofdstad Moskou en in de regio’s die het zwaarst getroffen zijn door de mobilisatie. In Ulan-Ude, de hoofdstad van de Oost-Siberische republiek Boerjatië, werd een tentoonstelling over de oorlog in Oekraïne geopend in een kunstschool voor kinderen. ‘Dankzij musea als deze zullen we de waarheid, de echte waarheid, kunnen doorgeven aan de volgende generaties,’ zei de burgemeester van Ulan-Ude tijdens de openingsceremonie.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
In een museum in een school in de republiek Basjkirostan is een aparte tentoonstelling gewijd aan de Tweede Wereldoorlog die het propagandaverhaal van het Kremlin versterkt dat Rusland vandaag de dag dezelfde oorlog tegen het fascisme voert als toen het tegen nazi-Duitsland vocht.
De Russische onderwijzer Dima Zitzer vreest dat hoe langer de oorlog in Oekraïne voortduurt, hoe meer kinderen geïndoctrineerd zullen worden met deze staatspropaganda. ‘Tot de leeftijd van zeven jaar gelooft een kind onvoorwaardelijk alles wat volwassenen zeggen. En als de oorlog tien jaar duurt, zal er geen tiener zijn die niet op jonge leeftijd met indoctrinatie in aanraking is gekomen,’ aldus Zitzer.
Israël spreekt van ‘een flagrante schending’ van de wapenstilstand
Hamas heeft donderdag het stoffelijk overschot van vier Israëlische gijzelaars aan Israël overgedragen. Daarop heeft het Israëlische leger bekendgemaakt dat het de lichamen van Ariel en Kfir Bibas positief heeft geïdentificeerd, maar dat hun moeder Shiri niet bij de lichamen zat, in tegenstelling tot wat Hamas had beweerd, schrijft Haaretz. Volgens het Israëlische leger komt het DNA van het lichaam ‘niet overeen met dat van de overgebleven gijzelaars’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De Hebreeuwse staat spreekt van ‘een flagrante schending’ van het staakt-het-vuren door Hamas en eist ‘de onmiddellijke overdracht van de stoffelijke resten van Shiri Bibas’, aldus het Israëlische dagblad. Het leger verklaarde ook dat Ariel en Kfir Bibas, die vier jaar en negen maanden oud waren toen ze op 7 oktober 2023 in Israël werden ontvoerd, in november 2023 ‘op brute wijze in gevangenschap waren gedood door Palestijnse terroristen’, en niet tijdens Israëlische bombardementen op Gaza, zoals Hamas altijd heeft beweerd. De vader van de twee kinderen werd op 1 februari vrijgelaten.
Het gezin was het symbool van alle Israëlische gijzelaars
Het collectief van families van de door Hamas ontvoerde Israëliërs maakte woensdagavond bekend dat het op de hoogte was gebracht van de dood van de leden van het gezin Bibas en van een vierde gevangene, Oded Lifshitz. Hun stoffelijke resten zullen donderdag door Hamas aan Israël worden overgedragen als onderdeel van de wapenstilstandsovereenkomst. Het gezin Bibas was het symbool geworden van de Israëlische gijzelaars. Het lot van het gezin – moeder Shiri en haar twee kleine jongens, Ariel, bij de ontvoering vier jaar oud, en Kfir, toen negen maanden oud – zorgde al maanden voor ongerustheid in het land.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Donderdag zal voor Israël ‘een schokkende dag, een dag van rouw’ zijn, verklaarde premier Benjamin Netanyahu woensdagavond. Volgens het linkse dagblad Haaretz blijft de regeringsleider doen alsof hij ‘geen verantwoordelijkheid draagt voor de mislukkingen van 7 oktober en het eindeloze lijden van de gijzelaars’, terwijl ‘elke Israëliër zich diep schuldig voelt over de tragedie van het gezin Bibas’. De krant wijst erop dat de Israëlische premier ‘meer dan vijfhonderd dagen na de aanvallen nog steeds geen bezoek heeft gebracht’ aan kibboets Nir Oz, waar het gezin Bibas werd ontvoerd.
Soedans regering spreekt van een ‘afschuwelijk bloedbad’
‘Meer dan tweehonderd ongewapende burgers zijn de afgelopen drie dagen in verschillende dorpen in Soedan gedood door paramilitairen van de Rapid Support Forces (RSF),’ die in een regelrechte oorlog met het leger zijn verwikkeld, meldt de BBC. De prodemocratische advocatengroep The Emergency Lawyers zei dat de aanvallen plaatsvonden in de dorpen Al-Kadaris en Al-Khelwat, ongeveer 100 km ten zuiden van de hoofdstad Khartoem in het noorden van de staat Witte Nijl.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Volgens The Emergency Lawyers hebben de RSF sinds zaterdag ‘executies, ontvoeringen, gedwongen verdwijningen en plunderingen’ verricht. De Soedanese regering, die gesteund wordt door het leger, sprak van een ‘afschuwelijk bloedbad’ en schatte het dodental op veel hoger dan 433. ‘Verschillende hooggeplaatste RSF-leiders zijn momenteel in Kenia, waar ze naar verwachting zullen aankondigen dat ze van plan zijn om hun eigen regering te vormen in de gebieden die ze controleren,’ voegde de Britse omroep eraan toe.
Slechts een week na Goma is de stad Bukavu veroverd
Op zondag werd Bukavu, de hoofdstad van de provincie Zuid-Kivu, ingenomen door de door Rwanda gesteunde rebellen van M23. Na Goma is dit de tweede grootste stad in het oosten van de Democratische Republiek Congo die veroverd wordt. Op zondagochtend hadden de rebellen het centrum van Bukavu bereikt, meldt de gouverneur van Zuid-Kivu. Hij voegt daaraan toe dat de Congolese strijdkrachten zich hadden teruggetrokken om gevechten in steden te voorkomen. Hierdoor ontstond er een machtsvacuüm in de stad. ‘Gisteren grepen jongeren naar de wapens en begonnen ze te plunderen,’ melde een anonieme inwoner van Bukavu aan BBC. ‘Toen de M23-rebellen zondagochtend binnenkwamen, werden ze hartelijk welkom geheten.’
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Bukavu ligt aan de grens met Rwanda en is een doorvoerpunt voor de lokale mineralenhandel. De Congolese regering beschuldigt Rwanda van expansionistische ambities en het zaaien van chaos om van de Congolese mineralen te kunnen profiteren. De Rwandese president Paul Kagame heeft aangegeven dat Rwanda’s hoogste prioriteit de veiligheid is en betreurt het falen van de DRC om de rebellenbeweging aan te pakken, die ook als een bedreiging voor Rwanda wordt gezien. Tijdens de top van de Afrikaanse Unie in Ethiopië deze week werd de oproep aan de M23-rebellen om zich te ontwapenen herhaald. ‘We zijn allemaal erg bezorgd over het uitbreken van een regionale oorlog,’ aldus Bankole Adeoye, commissaris voor Vrede en Veiligheid dan de Afrikaanse Unie.
De Britse premier Keir Starmer verklaarde zondag tegenover The Daily Telegraph dat hij ‘bereid’ is om grondtroepen naar Oekraïne te sturen om een mogelijk vredesakkoord af te dwingen. Hij benadrukte dat de beslissing om Britse militairen in gevaar te brengen niet ‘lichtvaardig’ is genomen. ‘Dit is de eerste keer dat hij expliciet heeft verklaard dat hij van plan is Britse vredestroepen in Oekraïne in te zetten, en dit aan de vooravond van een ontmoeting met Europese leiders in Parijs’ over het Oekraïne-dossier, merkte het dagblad op.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Deze houding zou ‘de bondgenoten – vooral het terughoudende Duitsland – onder druk moeten zetten om zich publiekelijk uit te spreken voor het idee van een Europese vredesmacht in Oekraïne’, voegt de Britse krant eraan toe.
‘Europa moet reageren op de elektroshock van Trump’
Terwijl de Amerikaanse president Donald Trump en zijn Russische ambtgenoot Vladimir Poetin woensdag zeiden dat ze wilden onderhandelen over een einde aan de oorlog in Oekraïne, waarschuwde Emmanuel Macron donderdag dat ‘de vrede geen capitulatie mag zijn’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
In een interview met de Financial Times zei de Franse president dat Europa ‘moest reageren op de elektroshock van Trump’ en dat ‘de enige vraag in dit stadium’ is of Vladimir Poetin ‘oprecht klaar is voor een duurzaam staakt-het-vuren’. Op donderdag waarschuwde de Oekraïense president Volodymyr Zelensky ‘internationale leiders niet te vertrouwen op de verklaringen van Poetin dat hij klaar was om de oorlog te beëindigen’.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
