Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Italië, waar premier Giorgia Meloni onlangs de noodtoestand uitriep vanwege het hoge aantal migranten. Kunnen we een herhaling van de vluchtelingencrisis 2015-2016 verwachten?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Wat is er aan de hand in Italië?
Nog nooit kwamen er in de eerste drie maanden van het jaar zo veel migranten aan in Italië als nu. Een indrukwekkende 31.292 personen bereikten de Italiaanse kust in het eerste kwartaal van 2023. Een stijging van 300 procent ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar en meer dan tijdens de hoogtijdagen van de Europese vluchtelingencrisis in 2015-2016.
Voornamelijk via Tunesië en Libië, en recent ook Turkije, steken migranten de Middellandse Zee over naar het Zuid-Europese land. Ten minste 492 mensen zijn gestorven voordat ze Italië bereikten volgens de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM), die erop wijst dat deze cijfers in werkelijkheid veel hoger liggen, bericht Le Monde.
Die cijfers heeft de Italiaanse premier Giorgia Meloni aangegrepen om op 11 april de noodtoestand uit te roepen in Italië vanwege het hoge aantal migranten. De ‘noodtoestand voor migranten’ is de komende zes maanden van kracht en stelt de regering in staat om extra middelen vrij te maken en de uitvoerende macht speciale bevoegdheden te geven, buiten de geldende wetten om, schrijft Il Post.
‘Er komen steeds meer mensen via Tunesië. Alles wat gered kan worden, wordt tegenwoordig op zee gered. Maar honderden, zo niet duizenden, sterven zonder dat de wereld zich iets van hen aantrekt’, schrijft Marc Beise in Süddeutsche Zeitung.
‘Daarbij past dat de Italiaanse regering nu de noodtoestand heeft uitgeroepen’, vervolgt Beise. ‘Dit klinkt op het eerste gezicht dramatisch, omdat het zelden gebeurt, meestal na natuurrampen of recentelijk bij de coronapandemie. Maar het is allereerst een maatregel met een nogal administratief doel, waarbij in eerste instantie enkele miljoenen euro’s worden vrijgemaakt en de regering extra bevoegdheden krijgt voor de behandeling en verdeling van de vluchtelingen.’
‘Het aantal aankomsten blijft laag voor een land met 60 miljoen inwoners of in vergelijking met de 120.000 Oekraïners die begin 2022 in drie maanden tijd naar Italië vluchtten’, zegt Flavio Di Giacomo, IOM-woordvoerder voor het Middellandse Zeegebied, tegen Le Monde. ‘Feit blijft dat het opvangsysteem voor migranten – waarin momenteel meer dan 110.000 mensen zijn ondergebracht – niet opgewassen is tegen een hoge instroom’, vervolgt de Franse krant.
De aankomsten van migranten over zee zullen de komende weken naar verwachting toenemen nu de weersomstandigheden voor een oversteek gunstiger worden. ‘Italië heeft in 2018 toegezegd het opvangsysteem te ontmantelen en moet nu tenten opzetten in Catania [Sicilië] of Roccella Ionica [Calabrië]’, aldus Marco Bertotto, directeur van Artsen zonder Grenzen (AZG) in Italië in Le Monde. ‘We behandelen de komst van vluchtelingen nog steeds als een crisis, terwijl we weten dat de aantallen structureel zijn.’
Wat zijn de gevolgen van de noodtoestand?
Concreet betekent de noodtoestand, aldus La Repubblica, dat de regering een speciale commissaris kan benoemen ‘die verantwoordelijk is voor het vinden van extra plaatsen voor de opvang van migranten via vereenvoudigde procedures. Zo kan hij gebouwen kopen of huren om nieuwe opvangcentra te openen, maar ook boten en bussen om asielzoekers die in Lampedusa van boord zijn gegaan [waar meer dan twee derde van de mensen aankomen] overbrengen naar andere steden.’
Vanuit financieel oogpunt wordt met het uitroepen van de noodtoestand een fonds van 5 miljoen euro vrijgemaakt, een bedrag dat in de loop van de tijd zou kunnen worden verhoogd.
Echt revolutionair is dit niet, de Italiaanse media zijn dan ook niet zozeer kritisch op de concrete maatregelen die uit de noodtoestand voortvloeien, als wel op het feit dat deze maatregel meestal in een heel andere context wordt gebruikt. ‘De komst van migranten wordt behandeld als ware het een aardbeving’, schrijft het progressieve La Repubblica, verwijzend naar het feit dat de noodtoestand vaak in werking wordt gesteld na een natuurramp.
Het is niet ongebruikelijk een wet in te zetten die oorspronkelijk niet bedoeld was om langetermijnverschijnselen, zoals immigratie, aan te pakken, aldus Il Sole 24 Ore: ‘Momenteel is in Italië een twintigtal noodtoestanden van kracht, maar wat migranten betreft [afgezien van een procedure die in gang is gezet voor Oekraïense vluchtelingen], dateert het enige precedent uit 2011, toen Silvio Berlusconi een plan presenteerde voor de herverdeling van asielzoekers uit Noord-Afrika.’
De regering-Berlusconi was de laatste volledig rechtse regering die Italië leidde vóór de huidige, wat suggereert dat het uitroepen van de noodtoestand voor migranten ook een symbolische politieke waarde heeft. Dit is althans wat La Repubblica suggereert, door te stellen: ‘Waarom werd in 2016 de noodtoestand niet uitgeroepen, toen Italië een recordaantal registreerde van 181.000 migranten die aankwamen via de Middellandse Zee,?’
In die zin lijkt het uitroepen van de noodtoestand haast een mediastunt, aldus het centristische dagblad Il Riformista. ‘Als het gaat om migratie wordt, bij gebrek aan concrete ideeën, liever de noodklok geluid.’
Kortom, deze maatregel is geen wonderoplossing voor het probleem. De regering zelf beaamt dit, zoals blijkt uit de verklaringen van de minister van Burgerbescherming en Maritiem Beleid, Nello Musumeci, opgetekend door het katholieke dagblad Avvenire: ‘We moeten duidelijk zijn: dit zal het probleem niet oplossen. De oplossing is uiteindelijk afhankelijk van een interventie van de Europese Unie.’
Wat zijn de oplossingen voor de migratiecrisis in Italië?
‘Het decreet van Meloni is een signaal aan Europa dat Italië hulp nodig heeft’, schrijft ook Marc Beise van SZ. ‘De Europese Commissie gaat nu het noodplan van Italië onderzoeken. Dat is een goede zaak, want Brussel kan niet anders dan zich intensiever dan voorheen met de situatie bezighouden. Er zijn nu massale gezamenlijke inspanningen nodig om te voorkomen dat de situatie escaleert: in Brussel, in Italië, in Tunesië, waar honderdduizenden wachten om de grens over te steken, en ook in de vele andere landen waar de vluchtelingen vandaan komen. De tijd dringt.’
Italië zelf zoekt naast de noodtoestand ook voor oplossingen op het internationale toneel. Zo probeert de regering-Meloni Tunesië politiek te steunen, met name in de pogingen van het Noord-Afrikaanse land om een lening van 1,9 miljard dollar los te krijgen bij het Internationaal Monetair Fonds, dat wil dat president Kais Saied en zijn regering eerst instemmen met economische hervormingen.
De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken, Antonio Tajani, heeft op woensdag 12 april in Rome zijn Tunesische ambtgenoot, Nabil Ammar, ontmoet. In een interview met het dagblad La Repubblica van 4 april juichte de heer Ammar de steun van Rome toe en riep hij op tot meer Europese hulp om de migratiestromen onder controle te krijgen.
‘Laten we de voorwaarden scheppen voor echte ontwikkeling hier [in Tunesië] en in de landen ten zuiden van de Sahara. Laten we verder gaan dan de logica: we geven jullie geld en in ruil daarvoor stoppen jullie de illegale immigratie’, drong hij aan.
Lees ook:
