Oekraïne treft doelen diep in door Rusland bezet gebied
Ten minste vier explosies hebben donderdagavond het gebied rond de Russische militaire luchtmachtbasis in Belbek, nabij Sebastopol, het hoofdkwartier van de Russische Zwarte Zeevloot, getroffen, aldus The Guardian. De gouverneur van Sebastopol, Michail Razvojajev, zei op zijn Telegram-account dat de Russische luchtafweer een Oekraïense drone had neergeschoten.
Kort daarvoor was de luchtafweer geactiveerd in de buurt van de stad Kertsj, net als Belbek op de Krim gelegen. Nabij Kertsj bevindt zich een brug die het schiereiland met het vasteland van Rusland verbindt en die na de annexatie tegen hoge kosten is gebouwd.
Verder naar het noorden werden de Russische dorpen Timonovo en Soloti geëvacueerd vanwege een brand die was uitgebroken in een munitiedepot, zo maakten de plaatselijke autoriteiten bekend. De dorpen liggen op minder dan 50 kilometer van de Oekraïense grens in de provincie Belgorod.
Kyiv beschikt theoretisch niet over wapens om doelen zo ver van de frontlinie aan te vallen
Volgens de gouverneur van Belgorod, Vjatsjeslav Gladkov, zijn er ook verspreid in de regio mijnen gevonden, meldt Meduza. De onafhankelijke Russische website schrijft dat ‘sinds het begin van Ruslands grootschalige oorlog in Oekraïne, de regio Belgorod, die grenst aan Oekraïne, herhaaldelijk is getroffen door granaten van Oekraïense kant’.
Verscheidene Russische luchtmachtbases en munitiedepots op de Krim zijn sinds vorige week verwoest door explosies. Dat is een nieuwe ontwikkeling sinds het begin van het conflict in Oekraïne, aangezien Kyiv theoretisch niet over de wapens beschikt om doelen zo ver van de frontlinie aan te vallen.
Afgelopen weekend gingen de gevechten door in de buurt van de Oekraïense kerncentrale Zaporizja, de grootste van Europa. Zaterdag werd schade vastgesteld, waardoor een van de zes reactoren automatisch werd stilgelegd, aldus Energoatom, de Oekraïense energietoezichthouder. Op zondag werden er meerdere explosies gemeld via sociale media, schreef The Wall Street Journal, die de informatie niet kon verifiëren.
De Russen hebben de stad Enerhodar, waar de fabriek is gevestigd, sinds het begin van de oorlog in handen, maar de centrale wordt nog steeds bestuurd door Oekraïens personeel. ‘Een kernramp is op wonderbaarlijke wijze afgewend, maar wonderen duren niet altijd voort,’ waarschuwde Energoatom zondag.
De wereld is ‘één misverstand, één misrekening, verwijderd van nucleaire vernietiging’. Deze uitspraak deed António Guterres maandag bij de opening van een conferentie over het Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens bij de VN. De secretaris-generaal van de internationale organisatie wees op de risico’s van de crises in het Midden-Oosten, op het Koreaanse schiereiland en in Oekraïne, zo meldt The New York Times.
De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Anthony Blinken, uitte tijdens de conferentie kritiek op Rusland, dat zich in zijn ogen schuldig maakt aan ’gevaarlijke en roekeloze nucleaire intimidatie’. Verder was hij kritisch over de opstelling van Noord-Korea en Iran. Vladimir Poetin zei op zijn beurt in een boodschap dat ’er geen winnaar kan zijn in een nucleaire oorlog en dat zo’n oorlog nooit zou mogen plaatsvinden’.
Met de komst van de zomer gaan de vakantiekampen in Oekraïne weer open. Maar dit jaar, aldus Oekrajina Moloda, gaat het niet alleen om vermaak, maar ook om psychologische ondersteuning.
Ook voor kinderen die lijden onder de oorlog begint de zomer. In de zomerkampen hebben zij gedurende minimaal twaalf dagen de gelegenheid om de bezetting, het schieten en de sirenes te vergeten. Specialisten helpen hen weer aansluiting te vinden bij de kindertijd die elk kind in Oekraïne zou moeten beleven.
Een van de zomerkampen bevindt zich in het dorp Semypolky, in de regio Kyiv. Het wordt georganiseerd door de burgerorganisaties Chtab en 7Fields, met steun van de Amerikaanse ambassade in Oekraïne. De burgemeester van Brovary, Igor Sapojko, heeft bijgedragen aan de totstandkoming van het kamp, evenals vertegenwoordigers van de gemeenteraad van Irpin en de inwoners van de gemeente Kalytyanske, wier kinderen ook in dit zomerkamp mogen verblijven.
Bijna de helft van de kinderen lijdt aan paniekaanvallen, angsten, bedplassen
Vijftig kinderen tussen de zeven en vijftien jaar oud zijn al in het kamp aangekomen. De meesten van hen komen uit de oostelijke regio’s, uit Severodonetsk, Bachmoet, Lysytsjansk, Roebizjne, Charkiv, Tsjernihiv en Nova Kachovka. Het zijn bijna allemaal steden die sinds het begin van de Russische invasie als brandhaarden staan vermeld op de kaart van Oekraïne. Deze kinderen verbleven weken- of soms maandenlang noodgedwongen met hun ouders in kelders om te schuilen voor bombardementen en gevechten. In plaats van plezier te kunnen maken als kind luisterden ze naar de inslagen van vijandelijke artillerie en raketten. Zij zagen met eigen ogen hoe gebouwen werden verwoest en hoe mensen stierven. Hun vertrek uit deze steden is slechts een eerste stap in hun nieuwe leven zonder oorlog.
‘We proberen de kinderen gedurende minstens twaalf dagen tegen oorlog te beschermen en ze weer een kindertijd te geven. Voor ons is het van essentieel belang dat kinderen die rechtstreeks door de oorlog zijn getroffen en een psychologisch trauma hebben opgelopen, dat ten minste voor een tijdje kunnen vergeten en weer kind kunnen zijn,’ zegt Yulia Hretsjka, directeur van Chtab. ‘Het kamp kan tijdens de zomer slechts driehonderd mensen herbergen. Maar er zijn vandaag de dag miljoenen ontheemde kinderen in Oekraïne. Elk kind is belangrijk, elk kind heeft zijn eigen toekomst. We begrijpen dat onze inspanningen in dit zomerkamp slechts een druppel op een gloeiende plaat zijn, en daarom zijn we zeer bereid onze ervaring te delen en uit te breiden naar de rest van het land.’
Israëlische methoden
De hele ploeg van het zomerkamp is opgeleid door psychologen volgens Israëlische methoden die erop zijn gericht de behoeften van de kinderen beter te begrijpen. ‘In feite staat het psychologische werk met kinderen voorop bij de activiteiten van het kamp,’ zegt Oksana Voljyna, directeur en oprichter van het zomerkamp.
‘Toen we voor het eerst tests deden met de kinderen, waren we geschokt door de resultaten. Bijna de helft van de kinderen lijdt aan paniekaanvallen, angsten, bedplassen… We waren bang dat we in zo’n korte tijd niets konden veranderen,’ zegt Voljyna. ‘Voor hen bleek de eerste psychologische hulp dat we ze een terugkeer kunnen bieden naar het leven dat ze voor de oorlog hadden en dat ze zijn kwijtgeraakt. We kunnen ze een basisgevoel van veiligheid geven en de geruststelling dat er morgen weer een dag zal zijn. Het comfortabele en veilige leven in het kamp heeft echt effect. De resultaten van de eerste tests waren schokkend, maar ongeveer halverwege hun verblijf begonnen de kinderen zich te ontspannen, en na een week merkten de psychologen dat hun hulp nauwelijks meer nodig was, behalve voor kinderen die al voor de oorlog problemen met hun ouders hadden. Met andere woorden: het bieden van structuur en liefde in hun dagelijkse leven en de bereidheid van de volwassenen om naar hen te luisteren, bleken effectief te zijn.’
Om een eerlijke selectie van de kinderen te kunnen maken doen de organisatoren een beroep op de gemeenten. Die verstrekken informatie over de ontheemden die in hun gemeenten zijn geregistreerd en stellen vast voor welke gezinnen hulp nodig lijkt. Ouders kunnen ook zelf formulieren invullen en documenten overleggen waaruit blijkt dat hun gezin de status van ontheemde heeft.
‘We moeten alles doen wat we kunnen om kinderen te helpen de oorlog te vergeten’
‘De gezondheid van de kinderen heeft prioriteit, en dan met name het psychologische aspect. Wij begrijpen dat het moeilijk is om zoiets gelijktijdig in heel Oekraïne te organiseren. Daarom is het werk van dit zomerkamp van groot belang. Het biedt hulp aan de gezinnen, vooral die uit de bezette gebieden, en ook aan de gemeentebesturen,’ aldus Igor Sapojko, burgemeester van Brovary.
‘In Brovary zijn er bijvoorbeeld 14.000 geregistreerde binnenlandse ontheemden, waaronder 1300 kinderen,’ zegt hij, ‘en die hebben allemaal de behoefte om bezig te zijn, om iets te doen, om kinderen van hun eigen leeftijd te leren kennen. Het is onze taak als gemeente om manieren te vinden om te helpen met een zomerkamp zoals dit. We moeten alles doen wat we kunnen om kinderen te helpen de oorlog te vergeten.’
Kinderen kunnen ook lezingen volgen over bijvoorbeeld de strijd tegen corruptie
Gedurende twaalf dagen wordt de kinderen een programma geboden boordevol sport, muziek, taalworkshops en spelletjes, maar ze kunnen ook lezingen volgen over bijvoorbeeld de strijd tegen corruptie. In het kamp is er een zwembad, een park met speeltoestellen, een tennisbaan, een minivoetbalveld, een yogaruimte en een reuzenschaakbord. Er zijn ook ruimtes voor ambachtelijke workshops en er is een bioscoop.
Inmiddels wordt er geld ingezameld voor andere kinderen. Een verblijf in kamp Semypolky kost 315 euro per kind. Daarvan hoeven ouders niets te betalen. De organisatoren van het kamp dekken de kosten door sponsoring uit Oekraïne en daarbuiten, en ze zoeken steun van internationale partners. Zo heeft de Amerikaanse ambassade in Oekraïne de komende twee zomerkampen gefinancierd. Het eerste, dat net is begonnen, werd gefinancierd met particuliere giften.
Informatie over hoe je een zomerkamp steunt, vind je op deze website.
Ondanks het aanhoudende bloedvergieten in het oosten van hun land, keren veel Oekraïners terug naar huis, aldus de vluchtelingenorganisatie van de VN, die bijhoudt hoeveel vluchtelingen de grens zijn overgestoken. Op 16 juni bedroeg het aantal migraties vanuit Oekraïne naar de buurlanden 7,7 miljoen. Maar het aantal teruggekeerden bedraagt 2,6 miljoen, wat suggereert dat een derde van degenen die waren vertrokken, weer is teruggekeerd, aldus The Economist.
De VN denkt dat mensen terugkeren naar delen van het land waar de gevechten zijn afgenomen
De cijfers vertellen niet het hele verhaal, want soms gaat het om snelle bezoekjes om de situatie ter plaatse te beoordelen, familieleden te bezoeken of andere mensen te helpen om te vertrekken. Hulporganisatie International Rescue Committee meldt dat sommige werknemers pendelen tussen Moldavië en Odessa. Toch denkt de VN dat mensen terugkeren naar delen van het land waar de gevechten zijn afgenomen, omdat deze veilig genoeg worden geacht om in ieder geval tijdelijk te verblijven.
Frankrijk wil EDF, het grootste elektriciteitsbedrijf van Frankrijk, volledig nationaliseren. Dat heeft de Franse premier Élisabeth Borne op 6 juli bekendgemaakt, zo meldt Le Monde. ‘Deze ontwikkeling stelt EDF in staat om versneld meer capaciteit op te bouwen,’ zei de premier in het parlement. Op dit moment bezit de Franse staat 84 procent van de aandelen van het beursgenoteerde EDF, het overige percentage is in handen van beleggers.
Borne gaf aan dat de energiecrisis als gevolg van de oorlog in Oekraïne, de aanleiding was voor deze stap. Frankrijk ziet in dat het voor de elektriciteitsproductie ‘volledig los moet komen van Rusland’, zei de premier. Ook voegde ze eraan toe dat de energietransitie via kernenergie zal gaan, waarmee zij het standpunt herhaalt dat president Emmanuel Macron eerder dit jaar innam. Kernreactoren zijn nog steeds goed voor het overgrote deel van de Franse elektriciteitsproductie.
Vijftig jaar geleden werd de Vietnamese Kim Phuc Phan Thi – toen negen jaar oud — getroffen door een Amerikaanse napalmaanval. De iconische foto ervan maakte Kim plotsklaps het symbool van oorlogsverschrikkingen. Hoewel ze zich aanvankelijk schaamde voor de foto, pleit ze nu voor het laten zien van onmenselijk geweld.
Ik ben opgegroeid in het kleine dorpje Trang Bang in Zuid-Vietnam. Volgens mijn moeder lachte ik als klein meisje veel. We leidden een simpel leven, met eten in overvloed, aangezien mijn familie een boerderij had en mijn moeder het beste restaurant van het dorp runde. Ik weet nog dat ik dol was op school en dat ik samenspeelde met mijn neefjes, nichtjes en de andere kinderen uit het dorp. We deden touwtje springen, renden rond en zaten elkaar vrolijk achterna.
Dat alles veranderde op 8 juni 1972. Ik kan me alleen maar vlagen van de dag herinneren. Ik was met mijn neefjes en nichtjes aan het spelen op de binnenplaats van een tempel. Het volgende moment dook er vlak bij ons een vliegtuig omlaag en klonk een oorverdovend lawaai. Daarna explosies en rook en ondraaglijke pijn. Ik was negen jaar oud.
Napalm blijft aan je kleven, hoe hard je ook rent, en het veroorzaakt verschrikkelijke brandwonden en pijn waar je levenslang last van hebt. Ik kan me niet herinneren dat rende en ‘Nóng quá, nóng quá!’ (‘Te heet! Te heet!’) heb geschreeuwd. Maar uit filmbeelden en herinneringen van anderen blijkt dat ik dat heb gedaan.
Beroemde foto
De foto die die dag van me werd gemaakt, ken je waarschijnlijk. Een foto waarop ik met anderen wegren van de explosies – ik, een naakt kind met uitgestrekte armen, dat het uitschreeuwt van de pijn. De Zuid-Vietnamese fotograaf Nick Ut, werkzaam bij The Associated Press, maakte de foto, die vervolgens over de hele wereld op voorpagina’s te zien was en hem een Pulitzerprijs opleverde. Het zou een van de beroemdste beelden van de Vietnamoorlog worden.
Met die uitzonderlijke foto heeft Nick mijn leven voor altijd veranderd. Maar hij heeft mijn leven ook gered. Nadat hij de foto genomen had, legde hij zijn camera weg, wikkelde hij me in een deken en bracht hij me weg om medische hulp te krijgen. Daarvoor ben ik hem eeuwig dankbaar.
Toch herinner ik me ook dat ik hem soms haatte. Toen ik opgroeide, walgde ik van die foto. Ιk dacht bij mezelf: Ik ben een klein meisje, ik ben naakt. Waarom maakte hij die foto? Waarom beschermden mijn ouders me niet? Waarom drukte hij de foto af? Waarom was ik het enige naakte kind, terwijl mijn broers en neefjes en nichtjes hun kleren aanhadden? Ik voelde me lelijk en ik schaamde me.
Het kind dat door de straat rende werd een symbool van oorlogsverschrikkingen
Toen ik opgroeide, wenste ik soms dat ik zou verdwijnen. Niet alleen vanwege mijn verwondingen – door de brandwonden is een derde van mijn lichaam bedekt met littekens en lijd ik aan intense, chronische pijn – maar ook vanwege de schaamte die ik door mijn verminkingen voelde. Ik probeerde mijn littekens onder mijn kleding te verbergen. Ik had afschuwelijke angsten en depressies. Kinderen op school deinsden voor me terug. Niet alleen mijn buren hadden medelijden met me, maar zelfs, tot op zekere hoogte, mijn ouders. Naarmate ik ouder werd, werd ik bang dat niemand ooit van me zou kunnen houden.
Ondertussen werd de foto nog beroemder, wat het moeilijk maakte om mijn eigen leven te lijden. Door de jaren heen gaf ik ontelbaar veel interviews aan de pers en had ik ontmoetingen met vorsten, premiers en andere bestuurders. Allemaal hoopten ze in de foto en in mijn ervaring een diepere betekenis te vinden. Het kind dat door de straat rende werd een symbool van oorlogsverschrikkingen. De echte persoon keek toe vanuit de schaduw, bang dat ik op de een of andere manier zou worden ontmaskerd als diep beschadigd.
Foto’s leggen per definitie een enkel moment vast. Maar de overlevenden erop, vooral kinderen, moeten op de een of andere manier door met hun leven. We zijn geen symbolen. We zijn mensen. We moeten werk vinden, mensen om lief te hebben, een gemeenschap, een veilige plek waar je kunt leren en waar er voor je wordt gezorgd.
Rust
Pas op volwassen leeftijd, nadat ik naar Canada was uitgeweken, begon ik tot rust te komen. Toen pas kon ik, met de hulp van mijn geloof, echtgenoot en vrienden, ontdekken wat mijn missie in het leven was. Zo hielp ik een stichting op te zetten en begon ik naar oorlogslanden af te reizen om medische en psychologische hulp te bieden aan kinderen, in de hoop ze enig perspectief te kunnen bieden.
Ik weet hoe het is als je dorp gebombardeerd wordt en je huis vernietigd. Hoe het is als familieleden overlijden en er lichamen van onschuldige burgers op straat liggen. Dat zijn de verschrikkingen van de Vietnamoorlog geweest, en ze zijn op ontelbare foto’s vastgelegd en eindeloos vertoond. Helaas zijn het ook de beelden van oorlogen elders, bijvoorbeeld nu in Oekraïne, waar kostbare mensenlevens worden geschaad en verwoest.
En op een andere manier horen de beelden ook bij schietpartijen op scholen. Anders dan op foto’s van buitenlandse oorlogen zien we daarop geen lichamen. Toch zijn de schietpartijen zonder meer een vorm van binnenlandse oorlog. Het lijkt misschien onacceptabel om foto’s van zo’n bloedbad, vooral van kinderen, te delen. Maar we moeten ermee in aanraking komen. Je kunt de realiteit van een oorlog makkelijker negeren als je de gevolgen ervan niet te zien krijgt.
We moeten het geweld frontaal bestrijden, en de eerste stap is om het letterlijk onder ogen te zien
Ik kan niet spreken namens families in Uvalde, Texas. Maar ik denk dat de verschrikkelijke werkelijkheid van de gebeurtenis daar het beste kan worden overgebracht door de nasleep van de schietpartij voor de wereld zichtbaar te maken. We moeten het geweld frontaal bestrijden, en de eerste stap is om het letterlijk onder ogen te zien.
Ik heb de gevolgen van oorlog op mijn lichaam meegedragen. Je ontgroeit littekens niet, lichamelijk noch geestelijk. Ik ben nu dankbaar voor de kracht van die foto van mijn negenjarige zelf, zoals ik ook dankbaar ben voor de manier waarop ik me zelf heb ontwikkeld. Mijn afgrijzen op de foto – een gevoel dat ik me nauwelijks herinner – werd een universeel afgrijzen. Ik ben er trots op dat ik langzamerhand een vredessymbool ben geworden. Het heeft me veel tijd gekost om dat te omarmen. Vijftig jaar later kan ik stellen dat ik blij ben dat Nick dat moment heeft vastgelegd, zelfs met alle moeilijkheden die het beeld gedurende mijn leven met zich meebracht.
De foto zal ons blijven herinneren aan het onuitsprekelijke kwaad waartoe de mensheid in staat is. Toch geloof ik dat vrede, liefde, hoop en vergeving altijd sterker zullen zijn dan welk wapen dan ook.
Volgens politie en justitie maken Oekraïense bedrijven deel uit van een netwerk waarin grote hoeveelheden tabak vanuit Roemenië, Belarus en de Verenigde Arabische Emiraten via Oekraïne naar EU-landen worden gesmokkeld. ‘Zo werkt die smokkel overal ter wereld.’
Vier jaar geleden reed een vrachtwagen met 12,5 miljoen sigaretten de Oekraïense havenstad Odessa binnen. Het leek een doodgewone lading tabak die vanuit Europa werd ingevoerd in Oekraïne, een van de landen met de hoogste aantallen rokers ter wereld. Maar een aantal dingen klopte niet. De sigaretten, van de merken Regina Blue en Regina Red waren niet voorzien van een accijnszegel. De waarschuwende teksten op de pakjes waren niet in het Oekraïens. En op de zijkant stond in kleine lettertjes: ‘For Duty Free Sale Only’. De autoriteiten vermoedden dat deze sigaretten voor de smokkel waren bedoeld.
In het kort
• Regina is de afgelopen jaren een van de meest gesmokkelde sigarettenmerken in Europa geworden.
• China heeft het Protocol tot uitbanning van illegale handel in tabaksproducten van de WHO ondertekend, maar houdt zich daar niet aan.
• ‘Oekraïne is allang een van de voornaamste herkomstlanden van sigaretten die de EU in worden gesmokkeld.’
• Het overgrote deel van de geïmporteerde sigaretten is gekocht in de chaotische eerste maanden na de Russische annexatie van de Krim: alleen al in 2014 tweehonderd miljoen.
Regina, herkenbaar aan de grote witte R met een gouden of zilveren kroontje, is lang niet zo’n bekend merk als Marlboro of Lucky Strike, maar het is de afgelopen jaren een van de meest gesmokkelde sigarettenmerken in Europa geworden. Het is een product van de China National Tobacco Corporation, kortweg China Tobacco of CNTC genoemd, een Chinees staatsbedrijf dat bijna de helft van alle sigaretten ter wereld produceert. Het heeft zich jarenlang alleen op de binnenlandse markt gericht, maar is de laatste tijd begonnen zijn sigaretten ook elders in de wereld nadrukkelijk aan de man te brengen. En die nieuwe markten zijn niet altijd legale markten, zo blijkt uit onderzoek van het Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP) en de Kyiv Post.
Vanuit de enige Europese fabriek van China Tobacco, op een paar uur rijden ten noorden van Boekarest, is Oekraïne de afgelopen zeven jaar overspoeld met minstens een half miljard sigaretten. Volgens de fiscus en de vakvereniging van de grootste tabaksproducenten van Oekraïne worden de Chinese merken nergens legaal aangeboden. Uit aan het OCCRP gelekte Roemeense overheidsgegevens blijkt dat de fabriek beweerde de tabak legaal te exporteren naar veertien verschillende bedrijven in Oekraïne. Maar naar ten minste drie van deze bedrijven loopt een onderzoek wegens grootschalige sigarettensmokkel, zo werd door journalisten geconstateerd. Volgens politie en justitie maken ze deel uit van een netwerk waarin grote hoeveelheden tabak vanuit Roemenië, Belarus en de Verenigde Arabische Emiraten via Oekraïne naar EU-landen worden gesmokkeld. ‘Zo werkt die smokkel overal ter wereld,’ zegt Luk Joossens, deskundige op het gebied van tabaksontmoediging. ‘Internationale bedrijven die exporteren naar plaatsen waar de markt niet lijkt aan te sluiten op de vraag.’
Oekraïne als doorvoerhaven voor de smokkel naar Europa
Oekraïne heeft al langer een slechte naam als doorvoerhaven voor illegale sigaretten, en het is nog steeds een van de grootste bronnen van sigarettensmokkel naar de EU.
Door zijn ligging aan de oostelijke rand van het handelsblok en zijn tabaksprijzen, die veel lager zijn dan in de EU, is het land een paradijs voor smokkelaars.
Daar komt bij dat de smokkel van tabak in Oekraïne wel verboden is, maar geen zwaar misdrijf. Onder jarenlange druk van de EU om de straffen te verhogen heeft president Volodymyr Zelensky in april eindelijk een wetsvoorstel ingediend om smokkel te bestraffen met maximaal twaalf jaar cel en een fikse boete.
Het International Consortium of Investigative Journalists onthulde in 2009 dat grote sigarettenfabrikanten het jaar daarvoor bijna 130 miljard sigaretten hadden geproduceerd en ingevoerd: dertig procent meer dan in Oekraïne zelf kan worden geconsumeerd. Al die miljarden sigaretten zijn verdwenen op de markt, en dus mogelijk via illegale handel in de EU terechtgekomen.
Protocol
China heeft het Protocol tot uitbanning van illegale handel in tabaksproducten van de WHO ondertekend, waarin is vastgelegd wat overheden moeten doen om de smokkel en namaak van tabak tegen te gaan. Volgens dat protocol mogen tabaksproducenten bijvoorbeeld pas exporteren als ze hebben bewezen dat er op een bepaalde markt werkelijk vraag naar hun product bestaat. Verder moeten ze hun afnemers aan een achtergrondcheck onderwerpen en controleren of ze over de nodige registraties en vergunningen beschikken. China Tobacco lijkt dit allemaal niet te doen. Het heeft niet gereageerd op vragen. Maar de Roemeense dochteronderneming China Tobacco International Europe Company zegt zich wel aan alle relevante Roemeense en Europese wetgeving te houden en ‘onze risicobeheersingsmaatregelen te verbeteren’, bijvoorbeeld met een in 2019 ingevoerd track-and-tracesysteem om smokkel tegen te gaan. Het bedrijf gaat niet in op vragen over zijn Oekraïense afnemers en de aantijgingen daartegen.
Het Oekraïense justitieonderzoek tegen de tabakssmokkel liep van 2017 tot eind december 2020, toen het werd afgesloten omdat fiscus en justitie geen verdachten hadden die ze konden vervolgen. Het onderzoek werd op 29 april [2021] heropend, een week nadat journalisten er vragen over hadden gesteld aan het OM. Hoewel de opsporingsdiensten vier jaar lang hebben geprobeerd klaarheid in de zaak te brengen, lijkt het erop dat ze belangrijke verbanden over het hoofd hebben gezien. Het is ook nooit gelukt hun onderzoek te coördineren met dat van de Roemeense politie, die aan haar kant van de grens de smokkel van sigaretten uit deze fabriek onderzocht.
Volgens de gegevens van het OCCRP geeft de overheid vaker blijk van zo’n blinde vlek als het om China Tobacco gaat
Na de vondst in Odessa in mei 2017 bezwoer een directeur van Duty Free Odessa, het bedrijf dat de lading illegale Regina’s had gekocht, dat zij nog nooit eerder Chinese sigaretten had ingevoerd. Dat is niet waar. Uit Roemeense exportgegevens blijkt dat Duty Free Odessa een maand eerder, in april 2017, 12,5 miljoen Regina-sigaretten in Oekraïne had ingevoerd – een lading die blijkbaar aan de aandacht van de autoriteiten was ontsnapt. En een bedrijf met dezelfde eigenaar en directeur, Travel Retail Ukraine, importeerde in juli 2015 bijna 15,5 miljoen Chinese sigaretten. Maar justitie lijkt naar dat bedrijf helemaal geen onderzoek te hebben ingesteld, of zelfs maar te hebben opgemerkt dat een en dezelfde persoon eigenaar is van twee bedrijven die allebei grote hoeveelheden Chinese sigaretten hebben ingevoerd zonder daarvoor een importvergunning te hebben.
Volgens de gegevens van het OCCRP geeft de overheid vaker blijk van zo’n blinde vlek als het om China Tobacco gaat. Opsporingsdiensten noemen Chinese sigaretten vaak ‘cheap whites’ (een aanduiding voor illegaal in kleinere fabrieken gemaakte en voor de illegale export bedoelde sigaretten), zonder te erkennen dat ze geproduceerd worden door de grootste sigarettenfabrikant ter wereld, in een periode waarin die zijn internationale afzet probeert te vergroten.
‘Oekraïne is allang een van de voornaamste herkomstlanden van sigaretten die de EU in worden gesmokkeld’
‘Oekraïne is allang een van de voornaamste herkomstlanden van sigaretten die de EU in worden gesmokkeld,’ zegt Allen Gallagher van de Tobacco Control Research Group aan de universiteit van Bath. ‘Uit onderzoek blijkt dat dit mede komt doordat grote internationale tabaksbedrijven het land overspoelen met een overmaat aan producten, die dan doorsijpelen naar de EU. Door de verfijnde methoden waarmee de smokkelaars illegale producten verbergen, kan het voor de autoriteiten lastig zijn om daar paal en perk aan te stellen.’
Zowel Duty Free Odessa als Travel Retail Ukraine is ten dele eigendom van Vadym Sljoesarjev, een invloedrijke oud-medewerker van de grenswacht die nauwe banden onderhoudt met de huidige president van het land. Daarnaast heeft hij ook een naam opgebouwd met minder frisse praktijken. In april werd hij door de voormalige Georgische president Micheil Saakasjvili betiteld als ‘de grootste smokkelaar van de regio Charkiv’ – de noordoostelijke grensregio die een van de belangrijkste smokkelroutes van het land is. ‘Waarom staat hij niet op de lijst?’ vroeg hij zich op de Oekraïense tv af. (Sinds 2015 is Saakasjvili Oekraïens staatsburger en hij is korte tijd gouverneur van Odessa geweest.) Daarmee doelde hij op de aankondiging van sancties tegen vermeende smokkelaars. Wellicht, opperde hij, genoot Sljoesarjev ‘een zekere mate van immuniteit vanwege zijn politieke sympathieën’.
Vadym Sljoesarjev, dienaar van het volk?
Sljoesarjev werd in 2019 campagnemedewerker voor Zelensky, de voormalige tv-ster die eerst een president speelde in een tv-serie, om vervolgens echt president te worden.
Om onduidelijke redenen werd Sljoesarjevs betrokkenheid bij de partij aanvankelijk stilgehouden. Lokale media kwamen erachter en noemden hem een ‘schaduworganisator’ van Zelenky’s team in de regio Charkiv, waar hij stemmen ronselde voor de verkiezingen van 2019. Het Oekraïense programma Schemes van Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) legde verbanden bloot tussen zijn bedrijven en vier parlementskandidaten van Zelensky’s partij. De website Censor.Net onthulde verder dat Sljoesarjev twee hotels zou bezitten op de Krim en daar via Rusland naartoe zou zijn gevlogen, ondanks het Oekraïense verbod.
Dit lijkt zijn politieke carrière allemaal niet te hebben gehinderd. Zelensky bevestigde uiteindelijk aan journalisten van RFE/RL dat Sljoesarjev had samengewerkt met Pavlo Soesjko, het hoofd van zijn campagneteam in Charkiv. Sljoesarjev en Soesjko hebben allebei gewerkt bij het Oekraïense grenswachtagentschap. Na de verkiezingen trad Sljoesarjev uit de schaduw. Eerst werd hij freelance-adviseur voor Serhi Trofimov, adjunct-hoofd van Zelensky’s staf. Momenteel werkt Sljoesarjev niet meer voor Zelensky, aldus de voorlichters van de president. Sinds maart zit hij wel in een nieuwe politieke raad die de politieke strategie voor Zelensky’s partij Dienaar van het Volk moet uitstippelen. De partij heeft niet gereageerd op vragen.
Nauwe banden met Zelensky
Sljoesarjev heeft nauwe banden met president Zelensky, voor wie hij werkt sinds hij in 2015 opstapte als hoofd van de afdeling binnenlandse veiligheid van het Oekraïense grenswachtagentschap. Tot die tijd had hij voor verschillende afdelingen van dat agentschap in de regio Charkiv gewerkt. Bij navraag door een journalist benadrukten opsporingsambtenaren dat ze geen bewijs hebben dat Sljoesarjev persoonlijk weet heeft van de smokkel, ook al zijn er bedrijven van hem bij betrokken. Hij is in 2017-2018 mede-eigenaar geworden van beide bedrijven, en hun betrokkenheid bij sigarettensmokkel dateert van voor die tijd. De andere mede-eigenaar, Ksenia Jabloekovska, verwierf al aandelen in beide bedrijven in 2015 of 2016, toen ze Chinese sigaretten in Oekraïne importeerden. Sljoesarjevs bedrijven hebben niet op vragen gereageerd. Ook pogingen om contact met hem te krijgen via de regeringspartij Dienaar van het Volk zijn op niets uitgelopen.
De enige fabriek van China Tobacco in Europa bevindt zich op enkele uren rijden van de Roemeense hoofdstad Boekarest.
Sljoesarjev werd officieel pas mede-eigenaar van de bedrijven nadat ze zich met smokkel hadden ingelaten, maar hun opkomst in de sigarettensmokkel valt wel samen met zijn loopbaan bij de Oekraïense grenswacht. Travel Retail Ukraine opende in 2012 een taxfreewinkel bij de douanepost in Hoptivka, aan de grens met Rusland. Sljoesarjev was destijds hoofd van de afdeling binnenlandse veiligheid van de regio oost in het grenswachtagentschap, dat meer dan veertig van zulke grensovergangen naar Rusland beheert. In 2017, na zijn ontslag bij de grenswacht, werd hij mede-eigenaar van Travel Retail Ukraine. Datzelfde jaar kocht hij ook het bedrijf Frontera, eigenaar van het gebouw bij de grensovergang dat door de grenswacht van Charkiv wordt geleased, zo bleek uit onderzoek van het radioprogramma Schemes van de radiozender Radio Free Europe/Radio Liberty. Volgens de verslaggevers bezit dit bedrijf van Sljoesarjev ook panden bij de grensovergang van Hoptivka, waarin nu supermarkten en verzekeringsloketten zijn gevestigd.
‘Het is veel interessanter om deze sigaretten, die veel goedkoper zijn, tegen contanten aan smokkelaars te verkopen’
Het OCCRP en de Kyiv Post hebben geen bewijs gevonden dat Sljoesarjev deze winkels voor smokkelpraktijken gebruikt, maar de sigaretten die bij de inval in Odessa in beslag zijn genomen, waren wel aangemerkt als bestemd voor taxfreeverkoop. Dat is een veelgebruikte list om verboden sigaretten het land in te smokkelen, volgens een rapport uit 2020 van consultancybureau Kantar. Volgens een rechercheur die de lading heeft onderzocht, waren die sigaretten duidelijk niet voor de verkoop in taxfreewinkels bedoeld. Hij sprak met de Kyiv Post en het OCCRP op voorwaarde van anonimiteit, omdat hij de media eigenlijk niet te woord mag staan. ‘Taxfreewinkels verkopen zulke sigaretten niet,’ legt hij uit, want de klanten van zulke winkels willen duurdere merken. ‘Waarom taxfree? Omdat je dan geen invoerheffing betaalt. Zo van: we slaan dit in voor onszelf. Maar ze verkopen die sigaretten niet zelf.’
Kostjantyn Krasovsky, hoofd van de afdeling tabakscontrole van het Instituut voor Strategische Studies van het Oekraïense ministerie van Volksgezondheid, zegt dat het officiële toezicht op taxfreewinkels in Oekraïne ‘heel, heel zwak is’. Ze zijn daarom een ideaal kanaal voor de tabakssmokkel. ‘Op papier worden die sigaretten wel verkocht, zo komen ze in de boeken,’ legt hij uit. ‘Maar in werkelijkheid is het veel interessanter om deze sigaretten, die veel goedkoper zijn, tegen contanten aan smokkelaars te verkopen. Die rijden er dan mee naar Polen, Hongarije, Roemenië enzovoort.’
Rivera Grand en Motor Sich
Een van de aandeelhouders van Rivera Grand, Oleh Polisjtsjoek, is betrokken bij een bedrijf dat verwikkeld is in een van de grootste Oekraïense controverses rond de invloed van China in het land.
Hij is mede-eigenaar van Motor Sich Trade, een dochter van Motor Sich, een van de grootste strategischedefensiebedrijven van Oekraïne. In 2015 sloot een Chinees luchtvaartbedrijf met Motor Sich een samenwerkingsovereenkomst die onder meer de overdracht van Oekraïense technologie aan China behelsde. Dat werd een hele rel. Pogingen om een meerderheidsbelang in het bedrijf aan de Chinezen te verkopen zijn uiteindelijk verhinderd door de Oekraïense staatsveiligheidsdienst. In maart is de leiding van Motor Sich overgenomen door de regering, die zegt het bedrijf te willen nationaliseren. Motor Sich heeft niet gereageerd op vragen naar eventuele banden met Polisjtsjoek.
Zwarte markt
Of ze worden in Oekraïne op de zwarte markt verkocht. Verslaggevers hebben online en bij tabakshandelaren in Oekraïne tal van pakjes Regina-sigaretten kunnen kopen waarop stond dat ze ‘For Duty Free Sale Only’ waren. Ze leken allemaal te zijn geïmporteerd door een man die al in mei 2017 samenwerkte met Duty Free Odessa, de in Odessa woonachtige Georgische zakenman Turki Khalaf.
Khalafs bedrijf Global Tobac Co was de leverancier van de in 2017 in Odessa onderschepte lading. Ene Maksym Khalaf, die hetzelfde adres gebruikt als Turki, is eigenaar van weer een ander bedrijf dat tabak importeert, Empire Tobacco, dat in 2019 en 2020 meer dan 66 ton ruwe tabak kocht van China Tobacco’s Roemeense dochter. Op sommige illegale sigaretten troffen verslaggevers het logo van Empire Tobacco aan, met op de zijkant van het pakje een klein etiket met de tekst: ‘Made under authority of Global Tobac Co., Ltd Hong Kong.’ Khalaf wilde geen vragen beantwoorden.
Het is niet duidelijk wat Duty Free Odessa met de in 2017 onderschepte Regina’s van plan was, maar het bedrijf lijkt over de douane-inval te zijn getipt. Toen de agenten van de fiscale opsporingsdienst in mei met hun huiszoekingsbevel bij de grenspost aankwamen, had de directeur van het bedrijf, Joelja Tymosjenko, op het nippertje een manier gevonden om zelf de dans te ontspringen. Ze had per mail een brief verstuurd waarin ze de sigaretten weigerde aan te nemen en de lading doorverwees naar een Canadees bedrijf. Dat bedrijf zou de sigaretten naar de Georgische havenstad Batoemi hebben willen importeren, zo blijkt uit gerechtelijke stukken. Zo stuurde ze de opsporingsdiensten met een kluitje in het riet. Het Canadese bedrijf zei van niets te weten. En zonder duidelijke ontvanger kon er niemand voor deze contrabande worden vervolgd. ‘We hadden geen verdachten,’ zegt de betrokken rechercheur Jan Streljoek.
De fiscale rechercheurs werden ook gehinderd door collega’s van de staatsveiligheidsdienst. Op het moment dat ze de vrachtwagen wilden openmaken, kwamen zij vragen waar ze mee bezig waren, aldus een rechercheur die niet wil worden genoemd. Vervolgens weigerde de douane in Odessa de voor het onderzoek benodigde documenten af te staan, zodat de rechercheurs daarvoor eerst een gerechtelijk bevel moesten aanvragen. (De rechter stelde ze in het gelijk en beval de douane de documenten te overhandigen.) De staatsveiligheidsdienst ontkent deze aantijgingen.
Toen de rechercheurs de documenten dan eindelijk in handen hadden, bleek Tymosjenko’s handtekening op de brief waarin ze de lading afwijst te zijn vervalst. Tymosjenko ‘zou een overeenkomst hebben gesloten met een directeur van China Tobacco, hun contract met de Chinezen. Maar de handtekening op de afwijzingsbrief verschilde van die op dat contract,’ zegt de rechercheur die anoniem wil blijven.
Verslaggevers zijn afgereisd naar Dnipro, de Oekraïense stad op de centrale steppen waar zowel Duty Free Odessa als Travel Retail Ukraine geregistreerd staat. Bij het flatgebouw waar ze officieel staan ingeschreven, was van enige bedrijfsactiviteiten niets te bespeuren – nog geen naambordje. De man die de deur opendeed, wilde de journalisten niet te woord te staan. Joelja Tymosjenko en mede-eigenaar Ksenia Jabloekovska waren allebei niet thuis toen journalisten van de Kyiv Post bij hen langsgingen. Op herhaalde vragen hebben ze niet gereageerd. Ook de staatsveiligheidsdienst wilde geen commentaar geven.
Geneeskunde is androcentrisch
‘In Spanje zijn hart- en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen, vóór borstkanker. Vrouwen hebben twee keer zoveel kans om aan een hartaanval te overlijden: het sterftecijfer aan hartinfarcten is 9% bij mannen en 18% bij vrouwen. Daar zijn verschillende redenen voor. Vrouwen wachten langer voordat ze naar het ziekenhuis gaan en hun symptomen worden vaak verward met angsten.’
Dit schrijven Lara Bonilla, Ricard Marfà en Idoia Longan in Woman’s body, man’s medicine, het opmerkelijke artikel waarmee ze dit jaar The Special Award van The European Press Prize wonnen.
Geneeskunde is androcentrisch, ofwel: de man staat centraal. Dat betekent dat de resultaten van onderzoek naar verschijnselen bij mannen, worden geëxtrapoleerd naar vrouwen. Gaandeweg wordt echter steeds meer duidelijk dat dat op z’n zachtst gezegd een rare gang van zaken is, want symptomen, behandelingen en genezing voor eenzelfde ziekte zijn voor mannen en vrouwen misschien niet hetzelfde. Niet alleen hart- en vaatziekten en voortplantingsorganen verschillen, maar bijvoorbeeld ook mentale gezondheid, luchtwegaandoeningen, gewrichten en auto-immuunziekten.
Het is een artikel dat je met stijgende verbazing leest: Huh? Was dit niet al veel langer bekend? Of, zoals een vroedvrouw stelt: ‘De mate van onwetendheid over het lichaam van de vrouw is ontstellend, zelfs bij sommige praktiserend artsen.’
Honderden miljoenen sigaretten
De onderschepte lading Regina’s is uiteindelijk vernietigd. Maar dat was maar een druppel in de zee aan Chinese sigaretten die Oekraïne voortdurend overspoelt. Van 2014 tot 2020 zijn honderden miljoenen sigaretten van de merken Regina, D&B en Dubao, afkomstig uit de Europese fabriek van China Tobacco, verscheept naar twee Oekraïense bedrijven die geen vergunning voor de import of distributie van tabak hebben. Naar beide bedrijven werd onderzoek gedaan in het kader van dezelfde grote smokkelzaak waarvoor Duty Free Odessa werd onderzocht. De onderzoekers verdenken ze ervan te worden ‘gebruikt als kopers of vervoerders’ van Chinese sigaretten voor andere landen.
Oekraïne was al een broeinest van de sigarettensmokkel voordat in 2014 de vijandelijkheden met Rusland uitbraken
Het is moeilijk na te gaan wat er met deze sigaretten na de invoer in Oekraïne is gebeurd, omdat ze niet via legale kanalen zijn verkocht. Maar sinds 2016 is het aantal inbeslagnames van sigaretten van merken van China Tobacco in Italië explosief gestegen – en veel van die sigaretten waren afkomstig uit Oekraïne. Volgens aan het OCCRP verstrekte gegevens van de Italiaanse opsporingsdiensten werd in Italië tussen 2017 en 2019 zo’n 41 ton aan gesmokkelde sigaretten van de merken Regina, D&B en Dubao in beslag genomen, waarvan 17 procent afkomstig uit Oekraïne. Oekraïne was al een broeinest van de sigarettensmokkel voordat in 2014 de vijandelijkheden met Rusland uitbraken, maar daarna is de situatie verder verslechterd, met name in de bezette gebieden, waar beide verdachte afnemers van China Tobacco gevestigd waren.
De grootste afnemer, het bedrijf Rivera Grand Ltd., is gevestigd op de Krim. Het overgrote deel van de door Rivera Grand geïmporteerde sigaretten is gekocht in de chaotische eerste maanden na de Russische annexatie van de Krim: alleen al in 2014 tweehonderd miljoen. Sommige waren voorzien van het etiket ‘For Duty Free Sale Only’. De andere afnemer, Doninvest-99, is gevestigd in Donetsk, de grootste stad in de opstandige Donbas, waar al sinds maart 2014 een gewapend conflict woedt tussen door Rusland gesteunde separatisten en Kyiv-gezinde loyalisten. Bedrijven die op de Krim of in de Donbas waren geregistreerd werden het jaar daarna door Oekraïne verplicht te verhuizen naar gebied dat in handen was van de regering, om hun activiteiten daar wettelijk voort te zetten en belasting te betalen. Dat hebben Rivera Grand en Doninvest-99 niet gedaan. Beide bedrijven waren niet bereikbaar voor commentaar.
Canada heeft eind juni bekendgemaakt dat er een definitief verbod komt op plastic zakjes, rietjes, verpakkingen voor afhaalmaaltijden en ander wegwerpplastic, meldt The Guardian. ‘Slechts 8 procent van het plastic afval wordt gerecycled,’ aldus de Canadese minister van Volksgezondheid Jean-Yves Duclos. Hij voegde eraan toe dat jaarlijks 43.000 ton plastic voor eenmalig gebruik in het milieu terechtkomt, voornamelijk in waterwegen. Het verbod op de productie en invoer van plastic wegwerpzakjes, bestek, rietjes, roerstaafjes, bekertrays en meeneemverpakkingen gaat december dit jaar in en het verbod op de verkoop daarvan een jaar later. Eind 2025 gaat Canada ook de uitvoer verbieden; het is daarmee het eerste land dat dit internationaal doet, volgens een persbericht van de regering.
In de nieuwe regelgeving ontbreekt een verbod op plastic verpakkingen voor consumptiegoederen – de belangrijkste bron van plastic afval wereldwijd – maar Canada belooft ervoor te zorgen dat alle plastic verpakkingen in 2030 voor zeker de helft uit gerecycleerd materiaal zullen bestaan.
Ondanks het aanhoudende bloed-vergieten in het oosten van hun land, keren veel Oekraïners terug naar huis, aldus de vluchtelingenorganisatie van de VN, die bijhoudt hoeveel vluchtelingen de grenzen zijn overgestoken. Op 16 juni bedroeg het aantal migraties vanuit Oekraïne naar de buurlanden 7,7 miljoen. Maar het aantal teruggekeerden bedraagt 2,6 miljoen, wat suggereert dat een derde van degenen die waren vertrokken, weer is teruggekeerd, aldus The Economist.
De VN denkt dat mensen terugkeren naar delen van het land waar de gevechten zijn afgenomen
De cijfers vertellen niet het hele verhaal, want soms gaat het om snelle bezoekjes om de situatie ter plaatse te beoordelen, familieleden te bezoeken of andere mensen te helpen om te vertrekken. Hulporganisatie International Rescue Committee meldt dat sommige werknemers pendelen tussen Moldavië en Odessa. Toch denkt de VN dat mensen terugkeren naar delen van het land waar de gevechten zijn afgenomen, omdat deze veilig genoeg worden geacht om in ieder geval tijdelijk te verblijven.
Hittegolf in de Middellandse Zee
Het Middellandse Zeegebied wordt geteisterd door een mariene hittegolf (MHW): de temperatuur was op 10 mei vier graden hoger dan het gemiddelde in de periode 1985-2005, meldt ANSA. De temperatuur van het oppervlaktewater bereikte pieken van meer dan 23° Celsius. Dit blijkt uit de eerste resultaten van het CAREHeat-project dat wordt gefinancierd door het Europees Ruimteagentschap. Het project heeft tot doel MHW’s te identificeren en het effect ervan te onderzoeken op mariene ecosystemen en op economische activiteiten zoals de visserij.
De resultaten bevestigen de bevindingen van het rapport Mare Caldo (Hete zee) van Greenpeace, waarin staat dat de gevolgen van de klimaatcrisis sterk voelbaar zullen zijn in de zeeën rond Italië, onder meer omdat stijgende watertemperaturen drastische veranderingen in de mariene biodiversiteit zullen veroorzaken.
Amazon werkt aan een techniek waarbij gebruikers via spraakassistent Alexa met familieleden kunnen spreken, zelfs nadat deze zijn overleden. Op een conferentie van Amazon in Las Vegas presenteerde Rohit Prasad, senior vicepresident en hoofd wetenschap van het Alexa-team, een functie die de spraakassistent in staat stelt om een specifieke menselijke stem na te bootsen, meldt CNBC.
Alexa kan op basis van geluidsopnames van ‘minder dan een minuut’ een stem van hoge kwaliteit produceren
In een demonstratievideo zegt een kind: ‘Alexa, can Grandma finish reading me the Wizard of Oz?’ Dat verzoek wordt door Alexa eerst beantwoord met de standaard robotachtige stem en daarna met een zachtere, menselijkere stem, die het familielid van het kind lijkt te imiteren. Volgens Prasad heeft zijn team een model ontwikkeld waarmee Alexa op basis van geluidsopnames van ‘minder dan een minuut’ een stem van hoge kwaliteit produceren. Het is niet bekend wanneer die functie beschikbaar zal zijn voor het publiek.
Hoewel de techniek gebruikt kan worden om elke stem te imiteren, suggereerde Prasad dat deze zou kunnen worden toegepast als hulpmiddel om een overleden familielid te herdenken. Kunstmatige intelligentie natuurlijker en gezelliger maken, is een belangrijk aandachtspunt geworden, vooral gezien het feit dat ‘zo velen van ons een geliefde hebben verloren’ tijdens de pandemie, aldus Prasad.
Het bedrijf wil conversaties met Alexa in het algemeen natuurlijker maken, en heeft al een reeks functies uitgerold die de spraakassistent in staat stellen om menselijkere gesprekken te voeren, waarbij Alexa zelfs vragen zal kunnen stellen aan gebruikers.
Achterstallig onderhoud dreigt voor westerse vliegtuigen in Rusland
Internationale luchtvaartexperts zullen steeds sneller aarzelen om in Rusland aan boord van een vliegtuig te gaan omdat ze weten wat er mis kan gaan, aldus Wired. Dat zit zo. Eind mei telde de Russische commerciële luchtvaart 876 vliegtuigen, eind februari waren dat er nog 968. De meeste zijn van Airbus of Boeing, en beide bedrijven hebben vanwege sancties de levering van reserveonderdelen aan Russische luchtvaartmaatschappijen stopgezet. ‘Ze kunnen geen enkel onderdeel van Boeing of Airbus krijgen,’ aldus Bijan Vasigh, van de Embry-Riddle Aeronautical University in Florida. ‘En ook het leveren van technische expertise is verboden.’
En dat terwijl vliegtuigen voortdurend onderhoud en reparaties nodig hebben, sommige onderdelen moeten zelfs zeer regelmatig worden vervangen. Banden bijvoorbeeld moeten om de 120 tot 400 landingen worden vervangen. Voor binnenlandse vluchten betekent dat om de een, twee of drie maanden. Boeing stopte de levering aan de Russische markt op 1 maart, Airbus volgde een dag later. ‘Die banden gaan slijten,’ zegt Max Kingsley-Jones, van Ascend by Cirium, een adviesbureau voor de luchtvaart, ‘en ze kunnen niet aan vervanging komen; dat is een potentieel risico.’
‘Sommige van die onderdelen hebben een beperkte levensduur’
Ook computersystemen vereisen regelmatig onderhoud, evenals vliegtuigmotoren en hulpaggregaten. ‘Sommige van die onderdelen hebben een beperkte levensduur,’ zegt Kingsley-Jones. ‘Ze moeten letterlijk uit het vliegtuig worden gehaald en worden vervangen, na een bepaalde tijd of een bepaald aantal vluchten.’
De Russische capaciteit op het gebied van luchtvaarttechniek moet niet worden onderschat, voegt hij eraan toe. ‘Ze zijn zeer capabel, hebben een eigen luchtvaartindustrie en zijn goed in staat om hun vliegtuigen te onderhouden.’ Maar naarmate de voorraad officiële reserveonderdelen van de Russische luchtvaartmaatschappijen slinkt, zullen zij gedwongen worden tot alternatieve maatregelen. Als de situatie de komende twee, drie maanden niet verandert, zouden vliegtuigen ofwel aan de grond moeten worden gehouden, ofwel de lucht in moeten met niet-goedgekeurde of niet-geautoriseerde onderdelen, voorspelt Vasigh.
Totale Britse hulp aan Kyiv nu op 2,3 miljard pond
De Britse regering heeft woensdag tijdens de NAVO-top in Madrid aangekondigd dat zij Oekraïne 1 miljard pond (1,16 miljard euro) aan extra hulp gaat verstrekken als reactie op de Russische invasie, aldus BBC. De nieuwe Britse hulp zal worden gebruikt voor de financiering van ‘geavanceerde luchtverdedigingssystemen’, drones, uitrusting voor elektronische oorlogvoering, en ‘duizenden stuks essentiële uitrusting’. De Britse militaire hulp aan Kyiv bedraagt nu in totaal 2,3 miljard pond, zei Downing Street in een verklaring.
De aanzienlijke verhoging werd omschreven als een ‘nieuwe fase’ in de westerse steun
De aanzienlijke verhoging werd omschreven als een ‘nieuwe fase’ van de westerse steun, waarin het Oekraïense leger in staat wordt gesteld om tegenoffensieven te lanceren. Volgens BBC zal het geld dat naar Kyiv wordt gestuurd grotendeels afkomstig zijn uit middelen die al in de Britse overheidsbegroting zijn gereserveerd, maar nog niet zijn uitgegeven.
Turkije heeft zijn veto tegen de aanvragen van NAVO-lidmaatschap van Finland en Zweden opgeheven. Politico noemt het ‘een doorbraak’ die ‘de weg vrijmaakt’ voor hun toetreding tot het militaire bondgenootschap en die ‘een slag toedient aan de Russische ambitie om de uitbreiding van de NAVO tegen te gaan met zijn oorlog in Oekraïne’.
Na weken van besprekingen hebben de drie landen dinsdagavond in Madrid een memorandum van overeenstemming ondertekend, voorafgaand aan een driedaagse topontmoeting van NAVO-leiders.
De inval van Rusland in Oekraïne leidde in Noord-Europa tot andere gedachten over de NAVO, met als gevolg dat Finland en Zweden medio mei formeel het lidmaatschap aanvroegen. Aanvankelijk was Turkije tegen, omdat het zich zorgen maakte over de vermeende steun van beide landen aan Koerdische groeperingen. Met deze overeenkomst verbinden Helsinki en Stockholm zich ertoe ‘Turkije volledig te steunen tegen bedreigingen van de nationale veiligheid’, aldus NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg.
We produceren meer voedsel dan ooit, tóch lijden miljoenen mensen honger. Grootschalige voedselproducenten hebben te veel macht en toezichthouders begrijpen nauwelijks wat er aan de hand is. Guardian-columnist George Monbiot klinkt dit akelig bekend in de oren.
Wetenschappers luiden al een paar jaar koortsachtig de noodklok terwijl regeringen weigeren te luisteren: het wereldwijde voedselsysteem begint te lijken op het wereldwijde financiële systeem in de aanloop naar 2008.
Een financiële ineenstorting was al verwoestend voor het menselijk welzijn. De ineenstorting van het voedselsysteem zal nog veel verwoestender zijn. Toch nemen de aanwijzingen in rap tempo toe dat er iets heel erg fout gaat. De huidige stijging van de voedselprijzen lijkt het meest recente teken van systemische instabiliteit te zijn.
Veel mensen gaan ervan uit dat de voedselcrisis wordt veroorzaakt door een combinatie van de pandemie en de invasie van Oekraïne. Dit zijn belangrijke factoren, maar ze zorgen eerder voor verergering van een onderliggend probleem. Jarenlang zag het ernaar uit dat honger zou verdwijnen. Het aantal ondervoede mensen daalde van 811 miljoen in 2005 tot 607 miljoen in 2014. Maar in 2015 begon die trend te keren. Sindsdien nam de honger toe: tot 650 miljoen in 2019, en weer tot 811 miljoen in 2020. Dit jaar zal het aantal waarschijnlijk nog veel hoger liggen.
Overvloed
Maar hier is het echt slechte nieuws: dit gebeurde allemaal in een periode van grote overvloed. De wereldvoedselproductie stijgt al meer dan een halve eeuw gestaag en heeft de bevolkingsgroei ruimschoots overtroffen. De tarweoogst was vorig jaar groter dan ooit. Verbazingwekkend genoeg nam het aantal ondervoede mensen toe, precies toen de wereldvoedselprijzen begonnen te dalen. In 2014, toen minder mensen honger leden dan ooit tevoren, stond de mondiale voedselprijsindex op 115 punten. In 2015 daalde deze tot 93 en hij bleef tot 2021 onder de 100.
Maar de afgelopen twee jaar is de index weer gestegen. De stijging van de voedselprijzen is nu een belangrijke aanjager van de inflatie, die vorige maand in het Verenigd Koninkrijk 9 procent bereikte. Voedsel wordt onbetaalbaar, zelfs voor veel mensen in rijke landen. De gevolgen in armere landen zijn nog veel erger.
Wat is er aan de hand? Welnu, mondiaal voedsel is, net als mondiale financiën, een complex systeem dat spontaan ontstaat uit miljarden interacties. Complexe systemen hebben contraintuïtieve eigenschappen. Ze zijn veerkrachtig onder bepaalde omstandigheden, omdat ze worden gestabiliseerd door hun zelforganiserende eigenschappen. Maar als de druk blijft toenemen, beginnen diezelfde eigenschappen het netwerk te verstoren. Boven een bepaald punt kan een kleine verstoring het hele systeem over een kritische drempel tillen, waardoor het plotseling en onvermijdelijk ineenstort.
Volgens een schatting controleren slechts vier bedrijven 90 procent van de wereldgraanhandel
We weten inmiddels genoeg over systemen om te voorspellen of ze veerkrachtig of kwetsbaar zijn. Wetenschappers stellen complexe systemen voor als een netwerk van knooppunten en verbindingen. De knooppunten zijn als de knopen in een ouderwets net; de verbindingen zijn de touwtjes ertussen. In het voedselsysteem behoren bedrijven die graan, zaaigoed en landbouwchemicaliën verhandelen tot de knooppunten, evenals de belangrijkste exporteurs en importeurs en de havens waarvandaan het voedsel wordt doorgevoerd. De verbindingen worden gevormd door commerciële en institutionele relaties.
Als de knooppunten zich op uiteenlopende manieren gedragen en hun onderlinge verbindingen zwak zijn, is het systeem waarschijnlijk veerkrachtig. Maar als bepaalde knooppunten gaan domineren, zich op gelijke wijze gaan gedragen en sterk met elkaar verbonden zijn, dan is het systeem waarschijnlijk kwetsbaar. Bij de aanpak van de crisis in 2008 ontwikkelden de grote banken overeenkomstige strategieën en manieren om risico’s te beheren, omdat zij aasden op dezelfde winstbronnen. Ze raakten sterk met elkaar verbonden op manieren die regelgevers nauwelijks begrepen. Met als gevolg dat toen Lehman Brothers failliet ging, iedereen ten onder dreigde te gaan.
Kwetsbaar
Dat is dus waarom het angstzweet uitbreekt bij ieder het mondiale voedselsysteem bestudeert. Net als in de financiële wereld in de jaren 2000, zijn de belangrijkste knooppunten in het voedselsysteem de afgelopen jaren opgezwollen, hun onderlinge banden zijn sterker geworden, bedrijfsstrategieën zijn naar elkaar toegegroeid en gesynchroniseerd, en de kenmerken die een systeeminstorting zouden kunnen verhinderen (‘redundantie’, ‘modulariteit’, ‘stroomonderbrekers’ en ‘reservesystemen’) zijn verdwenen. Zo wordt het systeem blootgesteld aan verstoringen die wereldwijd doorwerken.
Volgens een schatting controleren slechts vier bedrijven 90 procent van de wereldgraanhandel. Diezelfde bedrijven hebben zich ingekocht in zaaigoed, chemicaliën, verwerking, verpakking, distributie en detailhandel. In achttien jaar tijd is het aantal handelsverbindingen tussen exporteurs en importeurs van tarwe en rijst verdubbeld. Landen ontwikkelen zich nu verder tot superimporteurs en superexporteurs. Veel van de handel passeert kwetsbare knelpunten, zoals de Turkse Zeestraten (nu geblokkeerd door de Russische invasie in Oekraïne), het Suez- en het Panamakanaal en de Straat van Hormuz, van Bab el-Mandeb en van Malakka.
Slechts vier gewassenzijn goed voor bijna 60 procent van de calorieën die door boeren worden verbouwd
Een van de snelste culturele verschuivingen in de geschiedenis van de mensheid was die naar een ‘Global Standard Diet‘: ons voedsel is plaatselijk diverser geworden, maar wereldwijd is het juist minder divers. Slechts vier gewassen – tarwe, rijst, maïs en soja – zijn goed voor bijna 60 procent van de calorieën die door boeren worden verbouwd. De productie van deze gewassen is nu sterk geconcentreerd in een paar landen, waaronder Rusland en Oekraïne. Deze Global Standard Diet-producten worden verbouwd door Global Standard-boerderijen, die worden bevoorraad door dezelfde bedrijven met dezelfde pakketten zaden, chemicaliën en machines, en ze zijn onderhevig aan dezelfde milieuschokken.
De voedingsindustrie raakt nauw verweven met de financiële sector, en dat leidt tot een toename van wat wetenschappers de ‘netwerkdichtheid’ van het systeem noemen, waardoor het vatbaarder wordt voor cascading failure, ofwel opeenvolgende verstoringen door een domino-effect. Overal ter wereld zijn handelsbarrières geslecht en wegen en havens gemoderniseerd, waardoor het mondiale netwerk is gestroomlijnd. Je zou denken dat dit soepele systeem de voedselzekerheid ten goede zou komen. Integendeel: het heeft bedrijven in staat gesteld de kosten van opslag te ontlopen door in plaats van voorraden aan te leggen, te vertrouwen op een constante stroom van producten. Meestal werkt deze lastminutestrategie. Maar als de leveringen worden onderbroken of de vraag plotseling toeneemt, kunnen de schappen plotseling leeg raken.
Een artikel in Nature Sustainability meldt dat in het voedselsysteem ‘de hoeveelheid verstoringen in de loop der tijd op een wereldwijde schaal is toegenomen, zowel op land als op zee’. Tijdens onderzoek voor mijn boek Regenesis kwam ik tot de ontdekking dat deze escalerende reeks van ‘besmettelijke schokken’, die wordt verergerd door financiële speculatie, de wereldwijde honger heeft aangewakkerd.
Ecologische crises
Nu moet het wereldvoedselsysteem niet alleen zijn interne zwakheden zien te overleven, maar ook de ecologische en politieke crises die op elkaar in kunnen werken. Om een recent en actueel voorbeeld te geven: midden april suggereerde de regering van India dat zij het tekort in de wereldwijde voedselexport als gevolg van de Russische invasie in Oekraïne zou kunnen aanvullen. Maar amper een maand later werd de uitvoer van tarwe uit India verboden als gevolg van een verwoestende hittegolf waardoor de oogsten waren verschrompeld.
We moeten de mondiale voedselproductie dringend diversifiëren, niet alleen geografisch maar ook wat betreft gewassen en landbouwtechnieken. We moeten de greep van grote bedrijven en financiële speculanten doorbreken. We moeten reservesystemen in het leven roepen en op een heel andere manier voedsel gaan produceren. We moeten reservecapaciteit introduceren in een systeem dat bedreigd wordt door zijn eigen efficiëntie.
Als zovelen honger kunnen lijden in een tijd van ongekende overvloed, dan moeten we er niet aan denken wat grote mislukte oogsten als gevolg van klimaatverandering kunnen veroorzaken. Het systeem moet veranderen.
EU-sancties Rusland leiden tot DDoS-aanvallen op Litouwen
De Russische hackersgroep ≈ heeft maandag een dagenlange DDoS-aanval (Distributed Denial of Service-aanval) op de Litouwse overheidsdiensten opgeëist, meldt Politico. De aan het Kremlin gelinkte hackersgroep beweerde dat de aanslag een directe reactie was op de door Vilnius opgelegde goederenblokkade naar het Russische Kaliningrad.
In een videoboodschap die online circuleert, eiste de pro-Russische hacktivistengroep dat Litouwen de doorvoer van goederen naar Kaliningrad zou toestaan, anders zouden de aanvallen doorgaan.
De EU-landen legden Rusland eerder een vierde pakket sancties op voor de invasie in Oekraïne, waardoor de transportlijnen van en naar Kaliningrad – Russisch grondgebied dat ligt ingeklemd tussen Litouwen en Polen – werden getroffen. De verstoorde transportlijnen hebben de spanningen tussen de EU en Rusland aangewakkerd, meldde Politico vorige week in een ander artikel.
Igor Voloboejev sloot zich aan bij een legioen Russen die hun vaderland hopen te verslaan en Poetin ten val willen brengen. Niet alleen willen ze Oekraïne helpen, ook denken ze dat dit de enige manier is om van Rusland een beschaafde democratie te maken.
Nu hij in Kyiv rondloopt in zijn nieuwe Oekraïense militaire uniform, heeft Igor Voloboejev het gevoel dat hij eindelijk zijn doel heeft bereikt.
Na zijn vertrek uit Rusland naar Oekraïne probeerde deze voormalig vicepresident van Gazprombank wekenlang om ambtenaren ervan te overtuigen hem Oekraïense documenten te verstrekken. Daarmee zou hij zich kunnen aanmelden voor militaire dienst en meevechten tegen het land waar hij het grootste deel van zijn volwassen leven heeft doorgebracht.
‘Op het moment dat de oorlog uitbrak, wist ik meteen dat ik Oekraïne wilde gaan verdedigen’, zegt Voloboejev tijdens een interview in de Oekraïense hoofdstad.
‘Ik wilde me eerst aansluiten bij de territoriale verdedigingseenheden in de regio Soemy, waar ik ben opgegroeid. Ik heb veel ambtenaren benaderd, maar het was wettelijk niet mogelijk voor mij om mee te vechten als Rus.’
Legioen ‘Vrijheid voor Rusland’
Al snel werd Voloboejev de mogelijkheid geboden om zich aan te sluiten bij het legioen ‘Vrijheid voor Rusland’, een speciale militaire eenheid die deel uitmaakt van de Oekraïense strijdkrachten en die volledig bestaat uit Russische staatsburgers.
Hij zegde meteen toe en op zaterdag 11 juni liet Voloboejev, met een automatisch geweer in de hand, via een videotoespraak weten dat hij zich bij het legioen had aangesloten.
‘Ik ben erg blij dat ik mijn eerste doel heb bereikt. Maar ik moet snel een militaire opleiding volgen, zodat ik daadwerkelijk kan gaan vechten. Anders doe ik half werk.‘
Igor was vicepresident van Gazprombank, de op twee na grootse bank van Rusland
De vijftigjarige Voloboejev heeft Oekraïense wortels, maar een Russisch paspoort en hij woonde het grootste deel van zijn leven in Moskou. Daar werd hij vicepresident van Gazprombank, de op twee na grootste bank van Rusland, die eigendom is van energiebedrijf Gazprom. Hij is een van het handjevol prominente Russische ‘overlopers’ dat de oorlog veroordeelt.
Zijn besluit om de wapens op te nemen tegen Rusland is een nieuwe wending in een opmerkelijk verhaal. Zijn openlijke veroordeling van de inval zorgde al eerder voor de nodige ophef, gezien zijn hoge functie bij een bedrijf in het hart van het Russische establishment, voorgezeten door Alexej Miller, die als CEO van Gazprom dicht bij Vladimir Poetin staat.
‘Ik heb lange tijd compromissen gesloten met mezelf. Maar op 24 februari [de dag waarop Rusland de invasie begon] was geen enkel compromis meer mogelijk,’ zegt hij. ‘Ik wilde niet bijdragen aan deze misdaad.’
De meeste Russen in het legioen willen ook een wisseling van het regime in Moskou
Er is niet veel bekend over het ‘Vrijheid voor Rusland’-legioen waarbij Voloboejev zich heeft aangesloten. Nieuws over de oprichting van het legioen werd op 12 maart via Telegram bekendgemaakt en begin april hielden enkele leden met bivakmutsen op een persconferentie in Kyiv. Op zijn Telegram-kanaal publiceert het legioen regelmatig foto’s van leden die met militaire voorbereidingen bezig zijn.
‘Ik was al publiekelijk bekend, dus ik kon me uitspreken,’ zegt Voloboejev. ‘Maar voor andere leden en hun families is het erg gevaarlijk om hierover te praten. Daarom is de groep erg gesloten.’
Voloboejev weigert vanuit zijn militaire geheimhoudingsplicht te zeggen hoe groot het legioen is en waar het heeft gevochten, maar hij liet wel los dat de eenheid vaak bij actieve gevechten betrokken is.
Geen huurlingen
Hij benadrukt dat de eenheid ‘geen groep huurlingen’ is, maar officieel onderdeel uitmaakt van de Oekraïense strijdkrachten en dat de soldaten daarom, als zij gevangen worden genomen, volgens het internationaal humanitair recht moeten worden behandeld.
Het officiële insigne van de eenheid is op het uniform van Voloboejev gestikt: een wit-blauwe vlag die zowel binnen als buiten het land door Russische antioorlogsdemonstranten wordt gebruikt. Het ontwerp van de vlag komt overeen met dat van de Russische vlag, maar de rode band is wit gemaakt om associaties met ‘bloed en geweld’ uit de weg te gaan, aldus Voloboejev.
De verdediging van Oekraïne, dat hij beschrijft als zijn ‘enige moederland’, was voor Voloboejev de belangrijkste motivatie om de wapens op te nemen, maar hij vertelt dat de meeste Russen in het legioen ook een wisseling van het regime in Moskou willen.
‘Van wat ik nu al gezien heb, gaat het om een groep zeer gemotiveerde Russen volgens wie het verslaan van het Russische leger de enige kans is op een democratisch, beschaafd land,’ zegt hij.
Oppositie
Artyom (niet zijn echte naam), een ander lid van de eenheid, zegt dat hij lid werd ‘omdat het de enige mogelijkheid was om zich te ontdoen van dit regime’ en dat hij voordat hij Rusland in 2020 verliet betrokken was bij de oppositie.
Hij vertelt dat hij kort voor de oorlog naar Oekraïne verhuisde omdat hij aanvoelde dat een Russische aanval ophanden was. ‘Ik hou van mijn moederland,’ zegt hij, ‘en ik zou willen dat het niet zover had hoeven komen, maar we moeten een einde maken aan dit systeem. Ik hoop dat ik na de oorlog naar huis kan terugkeren.’
Sommige Russen hebben andere manieren gevonden om bij te dragen aan de militaire inspanningen van Oekraïne. Maxim Motin, een voormalig oppositieafgevaardigde in Moskou die sinds vier jaar in Kyiv woont, zette kort na het uitbreken van de oorlog snel verschillende productielijnen op om kogelvrije vesten en helmen te maken voor het Oekraïense leger.
Motin vertelt dat hij jarenlang Rusland van binnenuit probeerde te veranderen, via de politiek
‘Vooral in de eerste dagen van de oorlog was er veel vraag naar kogelvrije vesten. We hebben tot nu toe meer dan zevenhonderd vesten gemaakt en veel helmen,’ zegt Motin in een telefonisch interview vanuit Lviv in het westen van Oekraïne, waar hij de productie van de legerkleding coördineert.
Motin vertelt dat hij jarenlang Rusland van binnenuit probeerde te veranderen, via de politiek, maar dat hij in 2018, na bedreigingen door Russische veiligheidsdiensten, uiteindelijk werd gedwongen het land te ontvluchten.
Hij hoefde er geen moment over na te denken of hij militaire uitrusting wilde leveren om het Oekraïense leger te helpen in zijn strijd tegen zijn thuisland.
Onlangs zijn de autoriteiten in Moskou twee strafzaken tegen hem begonnen vanwege zijn steun aan Oekraïne, waaronder de zware aantijging dat hij terrorisme financiert.
‘Ik associeer me op geen enkele manier met het bloedige regime in Rusland of met wie de oorlog steunen,’ zegt Motin. ‘Mijn overtuiging is dat Rusland op het slagveld moet verliezen.’
Zo’n 120.000 Georgiërs verzamelden zich maandag voor het parlement in Tbilisi. Ze eisten dat de regering de hervormingen doorvoert die nodig zijn om de status van kandidaat-lidstaat van de Europese Unie te verkrijgen, meldt Euronews.
De vreedzame bijeenkomst, waar mensen met Europese en Georgische vlaggen vrolijk door elkaar liepen, vond plaats enkele dagen nadat de Europese Commissie (EC) had besloten Georgië na bestudering van zijn aanvraag slechts een ‘Europees perspectief’ te bieden.
De EC heeft Georgië alleen het ‘vage vooruitzicht’ geboden om ooit lid van de EU te worden
Georgië diende in maart een aanvraag in, samen met Moldavië en Oekraïne, enkele dagen na de inval van Rusland in laatstgenoemd land. De Commissie heeft aanbevolen Oekraïne en Moldavië de status van officiële kandidaat-lidstaat te verlenen, maar is met Georgië niet zo ver gegaan en heeft het land alleen het ‘vage vooruitzicht’ geboden om ooit lid van de EU te worden, aldus Agenda.
‘De Commissie heeft een lijst opgesteld van eisen waaraan voor het einde van het jaar moet zijn voldaan voordat een nieuw besluit over de aanvraag kan worden genomen’, aldus de Georgische nieuwssite. Europa vraagt Georgië op te treden tegen corruptie, de persvrijheid te versterken, een einde te maken aan de politieke verdeeldheid en de greep van de oligarchen op de economie en het bestuur van het land te bestrijden.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
