De regio werd aangevallen door onbekende groeperingen
Rusland claimt weer de controle te hebben over de regio Belgorod, waar maandag gevechten uitbraken tussen nog onbekende strijders en Russische militairen, meldt het Russische staatspersbureau TASS. Ondertussen blijft nog veel onduidelijk over die aanval, waar meerdere gewonden bij vielen en die werd uitgevoerd door groeperingen die vanuit Oekraïne de grens waren overgestoken.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Zowel Oekraïne als Rusland hebben toegegeven dat de gevechten hebben plaatsgevonden, maar de landen geven tegengestelde verklaringen. Zo zegt Oekraïne dat er twee Russische rebellenbewegingen, te weten Het Legioen voor de Vrijheid van Rusland en het Russische Vrijwilligerskorps, bij de aanvallen betrokken waren. Het Legioen voor de Vrijheid van Rusland gaf de betrokkenheid zelf toe. Beide groeperingen bestaan uit Russische vrijwilligers die het naar eigen zeggen opnemen tegen het Kremlin.
Rusland kwam met een andere lezing. Zij spraken van Oekraïense militaire groeperingen die Rusland waren binnengetrokken. Onder meer Dmitri Peskov, woordvoerder van het Kremlin, gaf aan dat er veiligheidstroepen richting Belgorod waren gestuurd om de verzetsstrijders te neutraliseren. Welke van de twee lezingen ook waar is: volgens internationale experts gaat het om de grootste aanval op Russisch grondgebied sinds het begin van de oorlog.
Vorige week meldden het Verenigd Koninkrijk en Nederland dat ze F-16-gevechtsvliegtuigen gaan leveren aan Oekraïne. Ook de Verenigde Staten gaven groen licht. Maar verandert dat ook daadwerkelijk de uitkomst van de oorlog?
Vorige week kondigden het Verenigd Koninkrijk en Nederland aan dat zij een ‘F-16-coalitie’ zouden opzetten om Oekraïne te voorzien van de gevechtsvliegtuigen die het nodig heeft, schrijft The Guardian. De Verenigde Staten zeiden aanvankelijk dat zij niet bereid waren om de levering van vliegtuigen van Amerikaanse makelij toe te staan. Maar vrijdag gaf het Witte Huis toch groen licht en zei het bereid te zijn om Oekraïense piloten op te leiden.
Deze ommezwaai is ‘een stap die de Oekraïense militaire capaciteit aanzienlijk zal verbeteren zonder het risico op een onaanvaardbare escalatie met Rusland’, aldus David French in The New York Times. Volgens Christoph von Marschall van Der Tagesspiegel maken de gevechtsvliegtuigen weinig verschil voor de militaire situatie. Rusland zet zelf nauwelijks nauwelijks bemande gevechtsvliegtuigen in.
Nee: ‘Het duurt heel lang voordat Oekraïense piloten getraind zijn’
‘Er zijn te veel argumenten tegen het leveren van westerse gevechtsvliegtuigen’, schrijft correspondent diplomatie Christoph von Marschall in Der Tagesspiegel. ‘Ten eerste duurt het heel lang voordat Oekraïense piloten getraind zijn. Minstens een jaar.’ Volgens een hoge ambtenaar van de Amerikaanse regering zal de training enkele maanden in beslag nemen en in de komende weken van start gaan, bericht The Guardian.
‘Ten tweede blijft de vraag welk verschil straaljagers zouden maken voor de militaire situatie onbeantwoord. Ook de bemande Russische luchtmacht blijft grotendeels aan de grond – uit angst voor de Oekraïense luchtverdediging. Het risico te worden neergeschoten staat in geen redelijke verhouding tot de kosten van een straaljager en de opleiding van de piloten’, stelt Von Marschall.
‘Het meeste van wat straaljagers kunnen, kan ook worden bereikt met onbemande wapens’
‘Ten derde kan het meeste van wat straaljagers kunnen, ook worden bereikt met onbemande wapens: drones, raketten, langeafstandsgeschut. Deze wapens kosten veel minder’, aldus Von Marschall. ‘Geconfronteerd met de keuze waar de beperkte middelen met het grootste voordeel moeten worden ingezet, antwoordt vrijwel geen enkele militair deskundige dat Oekraïne, van alle landen, nu het meest dringend gevechtsvliegtuigen nodig heeft.’
Von Marschall vreest ten slotte dat ‘het besluit om straaljagers te leveren Vladimir Poetin voorwendselen geeft om het Westen van escalatie te beschuldigen. En op zijn beurt een militaire escalatie te rechtvaardigen.’ In reactie op de aankondiging van de ‘straaljagercoalitie’, zei de Russische onderminister van Buitenlandse Zaken Aleksandr Groesjko dat westerse landen ‘kolossale risico’s lopen, schrijft Al Jazeera.
Ja: ‘F-16’s zijn precies wat Oekraïne nodig heeft’
Columnist David French van The New York Times is minder bezorgd dat de levering van moderne gevechtsvliegtuigen aan Oekraïne zal leiden tot verdere escalatie. ‘De F-16 vormt – vooral in de bescheiden aantallen die ter discussie staan – geen wezenlijke bedreiging voor Rusland zelf. Hij vormt alleen een wezenlijke bedreiging voor de Russische invasie.’
Alexandre Vautravers, hoofdredacteur van Swiss Military Review, zei tegen Al Jazeera dat het ondanks de waarschuwing van Rusland onwaarschijnlijk is dat Moskou de situatie zal laten escaleren. ‘Telkens wanneer Oekraïne een nieuw wapensysteem heeft ontvangen, hebben we veel retoriek gehoord – maar heel weinig actie van Russische zijde.’
Volgens French kunnen moderne F-16’s de doorslag voor Oekraïne geven in de oorlog: ‘Het is een wapen dat Oekraïne defensief kan inzetten en dat relatief dicht achter de frontlinie kan toeslaan. Dat is precies wat Oekraïne nodig heeft.‘
‘F-16’s kunnen Russische troepen direct aan het front aanvallen’
Ondanks westerse luchtafweer blijft Oekraïne kwetsbaar voor Russische luchtaanvallen, aldus French, die een veteraan is van de Irakoorlog. Gevechtsvliegtuigen kunnen daar verandering in brengen: ‘Niet alleen kunnen F-16’s over de hele lengte en breedte van Oekraïne vliegen om een betere luchtverdediging te bieden; ze hebben ook een veel grotere capaciteit om Russische troepen direct aan het front en kilometers daarbuiten aan te vallen.’
French vervolgt: ‘Deze capaciteit blijkt zelfs nog belangrijker te zijn omdat meerdere Oekraïense functionarissen mij erop hebben gewezen dat het Russische stoorzendersysteem de raketten die door het beroemde Amerikaanse HIMARS-systeem worden afgevuurd veel minder effectief heeft gemaakt. (…) Meer geavanceerde gevechtsvliegtuigen kunnen ook Russische vliegtuigen aanvallen die een succesvolle tactiek toepassen, glide bombing genaamd, waarbij zij Oekraïne bombarderen vanaf posities buiten het bereik van de meeste Oekraïense luchtdoelraketten.’
Met moderne gevechtsvliegtuigen is Oekraïne niet alleen in staat een nederlaag uit te stellen, aldus French, maar heeft het ook een kans om als overwinnaar uit de bus te komen. Met de levering van F-16’s krijgt Oekraïne een mogelijkheid om ‘Rusland uit bezet Oekraïne te verdrijven en – dit is van cruciaal belang – om hernieuwde Russische agressie na deze oorlog af te schrikken.’
Zelensky deed de afgelopen tijd meerdere Europese landen aan
Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Denemarken en meerdere andere westerse landen werken samen om op den duur mogelijk F-16’s of andere gevechtsvliegtuigen te gaan leveren aan Oekraïne. Dat schrijft The Guardian.De samenwerking volgt op een charmeoffensief van de Oekraïense president Volodymyr Zelensky, die onlangs Nederland, Frankrijk, Duitsland en het VK aandeed.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De Britse premier Rishi Sunak sprak onder meer met de Nederlandse premier Mark Rutte over een internationale coalitie die er niet alleen voor moet zorgen dat Oekraïne F-16’s krijgt, maar die zich ook moet gaan buigen over de logistiek en de opleiding van piloten. Oekraïne zou tot vijftig van de geavanceerde gevechtsvliegtuigen willen hebben om beter het hoofd te kunnen bieden aan Russische luchtaanvallen.
Het VK heeft onlangs al een grote stap gezet richting nieuwe wapenleveringen door langeafstandsraketten te leveren aan Oekraïne, als eerste westerse bondgenoot. Zo leveren de VS momenteel alleen HIMARS-raketten, die maximaal tachtig kilometer ver kunnen komen, om te voorkomen dat Oekraïne de raketten inzet om Russisch grondgebied te raken. Het VK kan overigens zelf geen F-16’s leveren, omdat de Britse luchtmacht andere gevechtsvliegtuigen gebruikt.
Bloggers melden dat Oekraïne vooruitgang boekt in de stad
Pro-Russische militaire bloggers melden deze week dat het Oekraïense leger aanzienlijke vooruitgang heeft geboekt in de strijd om de stad Bachmoet, bericht de BBC. De baas van huurlingenleger Wagner Jevgeni Prigozjin meldt ook dat Russische militairen hun posities in de stad hebben verlaten. Het Russische ministerie van Defensie ontkent alle geruchten.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Door de berichten over terreinwinst vragen experts zich af of het langverwachte tegenoffensief van Oekraïne is begonnen, maar dat ontkent de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. ‘We moeten wachten. We hebben nog wat meer tijd nodig,’ zei hij in een interview. Volgens Russische bloggers zijn Oekraïense strijdkrachten echter al begonnen met een offensief, onder meer bij de stad Charkiv.
Al enkele maanden wordt er vanuit het Westen uitgekeken naar het tegenoffensief van Oekraïne. Het land zou onder meer de Krim en de oblasten Donetsk en Loehansk willen heroveren op de Russen. Oekraïne zegt nog niet genoeg wapens te hebben voor een overtuigende tegenaanval en vraagt bondgenoten al langere tijd om straaljagers
De helft van de doden zouden huurlingen van Wagner zijn
De zware gevechten in en rond de Oekraïense stad Bachmoet hebben aan zeker twintigduizend Russische militairen het leven gekost. Dat meldt het Witte Huis, schrijft persbureau Reuters. Nog eens tachtigduizend Russische militairen zouden gewond zijn geraakt bij de gevechten. Een helft van de doden zouden onderdeel hebben uitgemaakt van de Russische Wagner-groep.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Om de stad Bachmoet wordt al enkele maanden hard gevochten en beide strijdende partijen lijden zware verliezen. Oekraïne weigert zich terug te trekken en probeert tijd te winnen voor het lente-offensief, dat op het punt van beginnen staat. Rusland hoopt met een inname van Bachmoet een symbolische overwinning te boeken.
Intussen gaan Russische aanvallen op andere doelen in Oekraïne onverminderd door. Zo werden op maandag diverse aanvallen uitgevoerd op de Oekraïense hoofdstad Kyiv. Meerdere raketten werden afgevuurd, grotendeels op militaire doelwitten. Het is voor het eerst in maanden dat Kyiv weer doelwit is van een grootscheepse aanval, wat kan duiden op een verandering in de strategie van Rusland.
Voor het eerst sinds de oorlog spraken de leiders elkaar
Voor het eerst sinds de oorlog in Oekraïne is begonnen, heeft de Chinese president Xi Jinping een telefoongesprek met de Oekraïense leider Volodymyr Zelensky gehad. Dat schrijft The Kyiv Post. Xi probeert al langere tijd een neutrale positie ten opzichte van de oorlog in te nemen, iets wat hem op kritiek vanuit het Westen komt te staan. Westerse landen willen dat de Chinese leider, die goede banden met Vladimir Poetin onderhoudt, zijn invloed gebruikt om een einde te maken aan de oorlog.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Zo sprak Xi sinds het begin van de oorlog diverse keren met Poetin. Tijdens zijn gesprek met Zelensky drong hij aan op een wapenstilstand en vredesonderhandelingen. China wil daarvoor ook gezanten naar Oekraïne sturen. Zelensky noemde het een ‘lang en veelbetekenend telefoongesprek’.
Woensdag kwam ook naar buiten dat de Oekraïense geheime dienst heeft geprobeerd een moordaanslag op de Russische president Vladimir Poetin te plegen. Een Oekraïense middellangeafstandsdrone met een bereik tot 800 kilometer moest ontploffen in de buurt van een nieuw industriepark in de omgeving van Moskou waar Poetin werd verwacht, maar viel in de buurt te pletter. Russische media meldden deze week wel een dronecrash in de regio, maar zouden informatie over de aanslag stilhouden.
Steeds meer landen halen hun burgers weg uit het Afrikaanse land
Na dagen van onzekerheid zijn dit weekend de eerste buitenlanders geëvacueerd uit Soedan. Het gaat om diplomaten en staatsburgers uit de VS, Europa en de Golfstaten, schrijft Al Jazeera. Ook Nederland heeft tientallen mensen weten te evacueren.
Sinds ruim een week geleden gevechten uitbraken tussen de paramilitaire RSF en het reguliere leger zijn honderden mensen omgekomen in Soedan. Duizenden mensen zijn gewond geraakt en ziekenhuizen kunnen de toestroom aan nieuwe patiënten amper aan. Omdat het vliegveld van Khartoem midden in de stad ligt, is het zeer gevaarlijk om daar vliegtuigen te laten landen en ook rond andere militaire vliegvelden wordt gevochten.
Voor mensen die nu nog in Soedan zijn wordt het steeds moeilijker om het land te verlaten, zeker omdat het internet op veel plekken in de hoofdstad van het Afrikaanse land platligt. Sommige landen kiezen ervoor om hun burgers per boot te evacueren vanuit Port Soedan, maar omdat de stad op 800 kilometer van Khartoem ligt, is die mogelijkheid niet voor iedereen weggelegd.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De systemen komen uit Nederland, Duitsland en de VS
Voor het eerst sinds het begin van de oorlog heeft Oekraïne de beschikking gekregen over de befaamde Patriot-luchtafweersystemen, schrijft The Kyiv Independent. De mobiele raketsystemen worden beschouwd als essentieel in de strijd tegen Russische luchtaanvallen. Omdat de installaties snel verplaatst kunnen worden en de raketten zeer doeltreffend zijn, worden Patriots beschouwd als een van de beste systemen om bombardementen af te slaan.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Oleksi Reznikov bedankte in een uitgebreid bericht op Twitter de Verenigde Staten, Duitsland en Nederland voor de levering. Nederland levert twee installaties plus raketten. Duitsland gaat minstens één systeem leveren. Naast de systemen hebben de betrokken landen ook Oekraïense militairen getraind.
De VS hebben verder aangekondigd de komende tijd een nieuw militair steunpakket naar Oekraïne te sturen. Het gaat om munitie en militair materieel ter waarde van 325 miljoen dollar. Het is het zesendertigste pakket dat vanuit de VS naar Oekraïne gaat en wordt waarschijnlijk gebruikt in het tegenoffensief dat naar verluidt op het punt van beginnen staat.
Na vijf dagen van zware gevechten is de situatie in Soedan nog verre van onder controle. Op woensdag werd voor de tweede dag op rij een staakt-het-vuren afgekondigd, dat binnen minuten werd geschonden, meldt Al Jazeera. Onder meer bij het presidentieel paleis in de hoofdstad Khartoem worden zware gevechten gemeld. Inmiddels nadert het dodental de driehonderd, plus duizenden gewonden die niet terecht kunnen in de ziekenhuizen in de stad.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Diplomaten en ambassadeurs hebben opgeroepen de wapens neer te leggen, maar zijn tegelijkertijd bezig hun landgenoten te evacueren uit het Afrikaanse land. Japan heeft als eerste land een militair vliegtuig gestuurd en Duitsland zou een poging hebben gewaagd burgers weg te halen, wat niet is gelukt. Ook Nederland heeft twee vliegtuigen klaarstaan in buurland Jordanië.
Soedanezen zelf proberen intussen in allerijl de hoofdstad te ontvluchten, al bemoeilijken de schendingen van de wapenstilstanden die vluchtpogingen. Andere inwoners van de stad blijven binnen, terwijl zeer hoge temperaturen, slinkende voorraden en het einde van de ramadan het steeds moeilijker maken voor burgers om niet naar buiten te gaan.
Volgens historicus en schrijver Yuval Noah Harari wordt in Oekraïne bepaald welke richting de geschiedenis van de mensheid uit zal gaan. De grootste politieke prestatie van de mensheid was het terugdringen van oorlog. Die ontwikkeling staat nu op het spel.
Aan de crisis in Oekraïne ligt een fundamentele vraag ten grondslag over de aard van de geschiedenis en de aard van de mensheid: is verandering mogelijk? Kunnen mensen hun gedrag veranderen, of blijft de geschiedenis zich eindeloos herhalen en zijn mensen ten eeuwigen dage gedoemd tragedies uit het verleden telkens opnieuw op te voeren zonder dat er iets verandert behalve het decor?
Eén stroming ontkent ten stelligste dat verandering mogelijk is. Ze betoogt dat de wereld een jungle is, dat de sterke aast op de zwakke en dat militaire kracht de enige manier is om te voorkomen dat het ene land het andere opslokt. Zo is het altijd geweest, en zo zal het altijd blijven. Mensen die niet in de wet van de jungle geloven houden zichzelf niet alleen voor de gek, ze zetten ook hun bestaan op het spel. Ze zullen niet lang overleven.
Een andere stroming betoogt dat de zogenaamde wet van de jungle helemaal geen natuurwet is. Ze is door mensenhanden gemaakt, en mensen kunnen haar veranderen. Archeologische annalen wijzen uit dat, in tegenstelling tot wat vaak wordt geloofd, het eerste duidelijke bewijs voor georganiseerde oorlogvoering pas van dertienduizend jaar geleden stamt. Ook daarna zijn er veel periodes geweest waarin ieder archeologisch bewijs voor een oorlog ontbreekt. Anders dan de zwaartekracht is oorlog geen fundamentele natuurkracht. De intensiteit en het bestaan ervan zijn afhankelijk van onderliggende technologische, economische en culturele factoren. Als deze factoren veranderen, verandert de oorlog mee.
Het bewijs van zo’n verandering zien we overal om ons heen. De afgelopen generaties hebben kernwapens de oorlog tussen supermachten in een krankzinnige vorm van collectieve zelfmoord doen ontaarden die de machtigste landen op aarde ertoe dwingt conflicten op een minder gewelddadige manier op te lossen. Hoewel oorlogen tussen grote mogendheden, zoals de Tweede Punische Oorlog of de Tweede Wereldoorlog, een vooraanstaande plaats innemen in de geschiedenisboeken, is er de afgelopen zeven decennia geen rechtstreekse oorlog tussen supermachten geweest.
Kenniseconomie
In diezelfde periode is de wereldeconomie veranderd van een materiële economie in een kenniseconomie. Waar materiële bezittingen als goudmijnen, graanvelden en oliebronnen ooit de belangrijkste bronnen van rijkdom waren, is tegenwoordig kennis de belangrijkste bron. En waar je olievelden met geweld kunt veroveren, zal dat met kennis niet lukken. Gevolg is dat de gewapende strijd aan winstgevendheid heeft ingeboet.
Ten slotte heeft er wereldwijd een culturele aardverschuiving plaatsgevonden. Veel elites in de geschiedenis, zoals Hunnenhoofdmannen, Vikingjarls en Romeinse patriciërs, hadden een positieve kijk op oorlog. Heersers van Sargon de Grote tot Benito Mussolini probeerden zichzelf onsterfelijk te maken door middel van veroveringen (en kunstenaars als Homerus en Shakespeare gingen daar maar al te graag in mee). Andere elites, zoals de christelijke kerk, zagen oorlog als een noodzakelijk kwaad.
Maar de afgelopen generaties werd de wereld voor het eerst in de geschiedenis gedomineerd door elites die oorlog niet als een noodzakelijk kwaad beschouwden. Zelfs types als George W. Bush en Donald Trump, laat staan de Merkels en Arderns van deze wereld, zijn heel andere politici dan Attila de Hun of Alarik de Goot. Zij dromen als ze aan de macht komen gewoonlijk eerder over binnenlandse hervormingen dan over oorlog in het buitenland. In kringen van kunstenaars en denkers staan de meest toonaangevende vertegenwoordigers – van Pablo Picasso tot Stanley Kubrick – eerder bekend om het uitbeelden van de zinloze gruwelen van de oorlog dan om het verheerlijken van de architecten daarvan.
Gevolg van al deze veranderingen is dat de meeste regeringen aanvalsoorlogen niet langer als een acceptabele manier beschouwen om hun belangen te behartigen en dat de meeste landen niet langer fantaseren over het veroveren en annexeren van hun buren. Het is gewoon niet waar dat alleen militaire macht kan voorkomen dat Brazilië Uruguay verovert of dat Spanje Marokko binnenvalt.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Parameters van de vrede
Dat oorlog op zijn retour is blijkt uit talloze statistieken. Sinds 1945 gebeurt het relatief zelden dat internationale grenzen opnieuw worden getrokken door een buitenlandse invasie, en geen enkel internationaal erkend land is volledig van de kaart geveegd door een buitenlandse verovering. Aan andere soorten conflicten, zoals burgeroorlogen en opstanden, is geen gebrek geweest. Maar zelfs wanneer je alle soorten conflicten in beschouwing neemt, zijn er in de eerste twee decennia van de eenentwintigste eeuw minder slachtoffers gevallen door menselijk geweld dan door zelfmoord, auto-ongelukken en obesitas-gerelateerde aandoeningen. Buskruit is minder dodelijk geworden dan suiker.
Geleerden kibbelen over de exacte cijfers, maar het is belangrijk om verder te kijken dan rekenmodellen. De afname van oorlog is zowel een psychologisch als een statistisch verschijnsel. Het belangrijkste kenmerk ervan is een grote verandering in de betekenis van het woord ‘vrede’. Gedurende het grootste deel van de geschiedenis betekende vrede alleen maar ‘de tijdelijke afwezigheid van oorlog’. Toen mensen in 1913 zeiden dat er vrede was tussen Frankrijk en Duitsland, bedoelden ze dat er op dat moment geen rechtstreekse confrontatie was tussen het Franse en het Duitse leger, maar iedereen wist dat een oorlog elk moment zou kunnen uitbreken.
De afgelopen decennia is de betekenis van het woord ‘vrede’ veranderd in ‘de onwaarschijnlijkheid van oorlog’. Voor veel landen is het bijna ondenkbaar geworden dat ze zouden worden binnengevallen en veroverd door buurlanden. Ik woon in het Midden-Oosten, dus ik weet heel goed dat er uitzonderingen zijn op deze regel. Maar het erkennen van de regel is minstens even belangrijk als het kunnen benoemen van de uitzonderingen.
De ‘nieuwe vrede’ is geen statistische meevaller of hippieverzinsel. Ze komt het duidelijkst tot uiting in kille begrotingscijfers. De afgelopen decennia voelden veel regeringen op de wereld zich veilig genoeg om maar zo’n 6,5 procent van hun begroting aan defensie te besteden, terwijl er veel meer naar onderwijs, gezondheidszorg en maatschappelijk werk ging.
Wij zijn geneigd dat als vanzelfsprekend te beschouwen, maar het is een verbazingwekkende noviteit in de geschiedenis van de mensheid. Duizenden jaren lang was het leger veruit de grootste post op de begroting van iedere vorst, khan, sultan en keizer. Aan onderwijs of medische zorg voor de massa werd nauwelijks een cent uitgegeven.
Dat er minder oorlog werd gevoerd kwam doordat mensen betere keuzes maakten
Dat er minder oorlog werd gevoerd kwam niet door een goddelijk wonder of een verandering in de natuurwetten. Het kwam doordat mensen betere keuzes maakten. Je kunt het met recht een van de grootste politieke en morele prestaties van de moderne beschaving noemen. Maar dat het een gevolg is van een menselijke keuze betekent helaas ook dat het omkeerbaar is.
Technologie, economie en cultuur blijven veranderen. De opkomst van cyberwapens, AI-gestuurde economieën en nieuwe militaristische culturen zou een nieuw oorlogstijdperk kunnen inluiden, erger dan alles wat we tot dusver hebben meegemaakt. Om in vrede te leven moet bijna iedereen de juiste keuzes maken. Een slechte keuze door maar één partij kan daarentegen tot oorlog leiden.
Daarom zou de Russische inval in Oekraïne iedereen op aarde zorgen moeten baren. Als het opnieuw doodnormaal wordt dat machtige landen hun zwakkere buren opslokken, dan zou dat van invloed zijn op het denken en doen van alle mensen op de wereld. Het eerste en duidelijkste gevolg van een terugkeer naar de wet van de jungle zou een sterke toename van de defensiebegrotingen zijn ten koste van alle andere begrotingen. Het geld dat naar leraren, verpleegkundigen en sociaal werkers zou moeten gaan zou in plaats daarvan aan tanks, raketten en cyberwapens worden besteed.
Ook zou een terugkeer naar de jungle de wereldwijde samenwerking ondermijnen bij het tegengaan van bijvoorbeeld catastrofale klimaatverandering of het reguleren van ontwrichtende technologieën zoals kunstmatige intelligentie en genetische manipulatie. Het is niet eenvoudig om met landen samen te werken die van plan zijn je te elimineren. En naarmate klimaatverandering en de AI-wapenwedloop versnellen, zal de dreiging van een gewapend conflict alleen maar toenemen en zou een vicieuze cirkel die fataal kan zijn voor onze soort zich kunnen sluiten.
De richting van de geschiedenis
Wie gelooft dat historische verandering onmogelijk is, en dat de mensheid de jungle nooit heeft verlaten en dat ook nooit zal doen, rest alleen nog maar de rol van roofdier of prooi. Als ze voor die keus zouden komen te staan, zouden de meeste leiders liever de geschiedenis ingaan als alfaroofdieren en hun naam willen toevoegen aan de lugubere lijst van veroveraars die die arme leerlingen uit hun hoofd moeten leren voor hun geschiedenisexamens.
Maar zou een verandering misschien mogelijk zijn? Zou de wet van de jungle een keus kunnen zijn in plaats van iets onontkoombaars? Zo ja, dan zou elke leider die ervoor koos een buurland te veroveren een speciale plek in de geschiedenis van de mensheid krijgen waarbij die van Timoer Lenk verbleekt. Hij zou de geschiedenis ingaan als iemand die onze grootste prestatie teniet heeft gedaan. Net toen we dachten dat we uit de jungle waren, sleurde hij ons er weer in.
Ik weet niet wat er in Oekraïne zal gebeuren. Maar als historicus geloof ik dat verandering mogelijk is. Dat beschouw ik niet als naïviteit, maar als realisme. De enige constante in de menselijke geschiedenis is verandering. En dat kunnen we misschien leren van de Oekraïners. Vele generaties lang kende Oekraïne weinig anders dan tirannie en geweld. Ze kregen twee eeuwen tsaristische autocratie te verduren (die uiteindelijk bezweek tijdens de grote ommekeer van de Eerste Wereldoorlog). Een korte poging tot onafhankelijkheid werd in de kiem gesmoord door het Rode Leger dat de Russische heerschappij weer invoerde. Daarna werden de Oekraïners geteisterd door de gruwelijke door mensen veroorzaakte Holomodor (letterlijk vertaald de hongerpest), de stalinistische terreur, de nazibezetting en decennia ondraaglijke communistische dictatuur. Toen de Sovjet-Unie instortte, leek de geschiedenis te garanderen dat de Oekraïners opnieuw de weg van wrede tirannie zouden inslaan – ze waren immers niet anders gewend?
Maar ze maakten een andere keus. Ondanks de geschiedenis, ondanks de schrijnende armoede en ondanks schijnbaar onoverkomelijke obstakels stichtten de Oekraïners een democratie. Anders dan in Rusland en Belarus werden in Oekraïne functionarissen herhaaldelijk vervangen door oppositiekandidaten. Toen ze in 2004 en 2014 opnieuw door autocratie werden bedreigd, kwamen de Oekraïners tot tweemaal toe in opstand om hun vrijheid te verdedigen. Hun democratie is iets nieuws. Net als de ‘nieuwe vrede’. Beide zijn kwetsbaar, en wellicht is ze geen lang leven beschoren. Toch zijn beide mogelijk, en kunnen ze diepgeworteld raken. Alles wat oud is, is ooit nieuw geweest. Het ligt er alleen maar aan waar mensen voor kiezen.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week gaan we dieper in op de nieuwe geopolitieke rol van China. Het land profileert zich internationaal steeds meer als diplomatiek alternatief voor de Verenigde Staten.
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Hoe stelt China zich op in het Oekraïneconflict?
China heeft zich de laatste tijd veelvuldig geprofileerd als vredestichter en gepleit voor een vreedzame oplossing voor het Oekraïneconflict. Maar het vriendschappelijke bezoek van de Chinese president aan Moskou vorige maand en de presentatie van een vredesplan voor Oekraïne dat volgens velen op de hand van Rusland is, hebben ervoor gezorgd dat westerse landen zich zorgen maken over China’s houding.
Om de Chinese president ‘ervan te weerhouden de inval van Rusland in Oekraïne te steunen’ is Emmanuel Macron vandaag in China gearriveerd voor een driedaags staatsbezoek, schrijft The Guardian. ‘Parijs ziet China als een mogelijke “gamechanger” in de oorlog’, vervolgt de Britse krant. Het land zou een dialoog tussen de strijdende partijen tot stand kunnen brengen die tot vrede leidt. Anderzijds wordt gevreesd dat Beijing overweegt de steun aan Rusland op te voeren en wapens te leveren.
Op zijn beurt bracht Xi Jinping op 20 maart een bezoek aan de Russische president. Toen verzekerde hij Vladimir Poetin dat de ‘vriendschap tussen hun landen geen grenzen kent’, zoals The Wall Street Journalopmerkt. Al eerder, op 24 februari, presenteerde China een vredesplan van twaalf punten, waarin het zich uitspreekt voor onderhandelingen tussen Rusland en Oekraïne.
Maar ‘Xi Jinping [was] niet in Moskou om vrede te sluiten’, schrijft The Sunday Times. Het bezoek was volgens de Britse zondagskrant alleen bedoeld om ‘de indruk te wekken’ dat de Chinese president ‘een einde probeert te maken aan de oorlog in Oekraïne’. ‘Xi weet heel goed dat een einde aan de gevechten niet in zicht is, maar op die manier kan hij zich voordoen als een groot staatsman die geobsedeerd is door wereldvrede.’
The Observer, een andere grote zondagskrant uit de Britse hoofdstad, is het daarmee eens: ‘Beijing probeert zich het imago van een onpartijdige bemiddelaar aan te meten.’ Gideon Rachman schrijft hierover in Financial Times: ‘Voor Xi is het belangrijk om China te presenteren als een land dat zich vooral bezighoudt met commerciële overwegingen en het streven naar gedeelde welvaart benadrukt, in tegenstelling tot de Verenigde Staten, die door China worden afgeschilderd als een ideologische oorlogsstoker die de wereld verdeelt in vrienden en vijanden.’
Maar in het geval van het Oekraïense conflict heeft Xi Jinping ‘duidelijk partij gekozen’, aldus The Observer. Dat blijkt onder meer uit China’s weigering om de Russische invasie te veroordelen en uit het ‘zeer onevenwichtige’ vredesplan voor Oekraïne. Daarin spreekt China zich onder andere uit tegen de westerse sancties.
In zijn hart hoopt Xi Jinping ‘vooral de nederlaag van Poetin te voorkomen’, analyseert The Sunday Times. ‘Ondanks de ups en downs in hun relatie is de bromance tussen de twee leiders oprecht, bestendigd door hun grieven met de door de VS gedomineerde wereldorde.’ Voor hun gemeenschappelijk doel, het opbouwen van een ‘alternatief model van internationale betrekkingen’, is het beter dat het Russische regime overleeft. ‘Vooral omdat een vernedering [van Rusland], gekoppeld aan een bekrachtigde eenheid van het Westen, de positie van de VS zou versterken, die vervolgens hun volledige aandacht op China zouden richten.’
Tekenend voor die houding is dat Xi Jinping zich bij monde van een woordvoerder tijdens zijn bezoek aan Moskou uitsprak tegen het arrestatiebevel voor Vladimir Poetin van het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag wegens oorlogsmisdaden. Volgens China moet het ICC de immuniteit respecteren die het internationaal recht aan staatshoofden toekent, bericht de Singaporese krant Lianhe Zaobao.
Wat wil China bereiken op het diplomatieke toneel?
Ook buiten de oorlog in Oekraïne probeert China zich te profileren als vredestichter. Zo bemiddelde het land met succes om tot een akkoord te komen tussen Iran en Saudi-Arabië, die lange tijd met elkaar in conflict waren. Op 10 maart kondigden de landen aan dat zij hun diplomatieke betrekkingen hervatten. ‘Soms kan geopolitieke rivaliteit [in dit geval tussen de VS en China] grootmachten ertoe aanzetten iets goeds te doen’, oordeelt Michael Schuman in The Atlantic.
‘De wereld mag meer van dergelijke initiatieven verwachten’, vervolgt de Amerikaanse journalist. ‘Het Iraans-Saoedische pact zou het begin kunnen zijn van een trend in het Chinese buitenlandse beleid, waarbij Beijing actievere diplomatie nastreeft in regio’s waar het beperkte macht heeft.’ Door een dergelijke rol aan te nemen probeert China voor landen buiten het Westen een alternatieve bondgenoot te zijn, in plaats van de VS. ‘De overeenkomst maakt deel uit van een intensievere campagne van Beijing om de Amerikaanse macht te ondermijnen en de wereldorde opnieuw vorm te geven.’
In die campagne worden de VS afgeschilderd als een door oorlog geobsedeerde natie en wordt de trans-Atlantische wereldorde weggezet als onrechtvaardig, instabiel en niet in staat om de urgente problemen van de wereld op te lossen, schrijft Schuman. In een in februari door de Chinese regering uitgebracht rapport worden de VS afgeschilderd als een dominante oorlogsstoker en wordt gewezen op ‘de gevaren van het Amerikaanse handelen voor de internationale vrede en stabiliteit en het welzijn van alle volkeren’.
China daarentegen is volgens zijn eigen propaganda een land van vrede dat betere oplossingen heeft voor onrecht in de wereld, ‘oplossingen die geworteld zijn in de Chinese wijsheid en geformuleerd zijn door Xi, de meesterfilosoof’, schetst Schuman. Die ideeën zijn vastgelegd in het Global Security Initiative dat Xi vorig jaar lanceerde, waarin het grote belang van staatssoevereiniteit wordt benadrukt en wordt opgeroepen tot niet-inmenging in binnenlandse aangelegenheden van landen en het beëindigen van ‘blokconflicten’, waarin landen gedwongen worden partij te kiezen.
Wat zijn de gevolgen van het actieve Chinese diplomatieke beleid?
China lijkt de rol als alternatief voor de VS voor landen buiten het Westen te willen voortzetten. The Wall Street Journalbericht bijvoorbeeld dat China later dit jaar een topontmoeting wil organiseren met leiders van een aantal Arabische landen en Iran. ‘Er lijkt een strategische leegte in [het Midden-Oosten] te zijn, en de Chinezen lijken te hebben bedacht hoe ze daar munt uit kunnen slaan,’ zei Mohammed Alyahya, een Saoedische fellow bij het Belfer Center for Science and International Affairs van Harvard, tegen The New York Times. ‘China wordt de spil van de machtspolitiek in het Midden-Oosten,’ aldus een andere analist in het New Yorkse dagblad.
Ook in Afrika speelt China niet alleen economisch maar ook politiek een steeds grotere rol. Zo heeft Beijing zijn invloed op defensie en veiligheid in heel Afrika uitgebreid, aldus South China Morning Post. Naast het leveren van diverse wapens heeft China een netwerk ontwikkeld van particuliere militaire beveiligingsbedrijven die Chinese investeringen in de bouw, infrastructuur en mijnbouw beschermen.
Diezelfde krant schreef vorig jaar nog dat China zich ook steeds meer laat gelden als vredestichter in de Hoorn van Afrika. Deze regio is al lange tijd het toneel van burgeroorlogen, islamistische opstanden en militaire staatsgrepen die Chinese investeringen bedreigen. Dit gebeurde het meest recent in Ethiopië, Eritrea en Somalië.
De rol van China roept ‘ernstige vragen op over het soort “vreedzame” nieuwe wereldorde dat Beijing nastreeft’, aldus Schuman in The Atlantic. ‘Met zijn nauwe banden met Rusland en Iran en zijn langdurige steun aan Noord-Korea is China een belangrijke beschermheer van de drie meest destabiliserende staten ter wereld. Afgezien van het akkoord tussen Iran en Saoedi-Arabië zijn er weinig aanwijzingen dat Beijing van plan is zijn invloed aan te wenden om de gevaarlijkste plannen van deze landen te beteugelen. Zolang dat niet het geval is, zal China’s nieuwe orde allesbehalve vreedzaam zijn.’
Rusland gaat tactische nucleaire wapens in Belarus plaatsen. Dat heeft de Russische president Vladimir Poetin gezegd, meldt The Moscow Times. Volgens Poetin is de stap van Rusland niet ongebruikelijk en doen de Verenigde Staten en andere NAVO-landen al decennialang hetzelfde.
Desondanks is het besluit van Rusland opmerkelijk, omdat sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 geen kernwapens meer in buurlanden waren gestationeerd. De beslissing wordt dan ook gezien als een manier om de dreiging richting Oekraïne op te voeren. Eerder gebruikten Russische strijdkrachten Belarus al om een offensief tegen Oekraïne te lanceren. Ook zijn er al Russische bommenwerpers in het land die tactische nucleaire wapens kunnen afvuren.
De NAVO ziet echter geen verandering in het Russische kernwapenbeleid. De EU heeft bij monde van EU-buitenlandchef Josep Borrell aangegeven wel te zullen reageren als Rusland de plannen doorzet. Zowel Belarus als Rusland kan dan nieuwe sancties verwachten, zei Borrell.
Veel mensen zijn bezorgd over de slechte toestand van de wereldeconomie. Om die te verbeteren, moet de politiek een nieuw systeem bedenken dat de nationale en mondiale belangen beter in evenwicht brengt, betoogt columnist Rana Foroohar.
Er heerst veel algemene verwarring, zo niet regelrechte angst, over de toestand van de wereldeconomie. De oorlog in Oekraïne, de schommelende gasprijzen, de torenhoge hypotheekrente, de aanhoudende gevolgen van de pandemie en het dreigende vooruitzicht van een recessie: al deze factoren lijken samen te smelten tot één grote chaos.
Die angst is reëel. Maar de chaos is van voorbijgaande aard – deze wordt grotendeels veroorzaakt door het tumult dat gepaard gaat met elke overgang van een oude naar een nieuwe economische orde. Elke economie maakt cycli door van groei en krimp, maar de belangrijkste indicator binnen die cycli heeft niet zozeer te maken met marktprijzen of werkloosheidscijfers als wel met de onderliggende politieke filosofie.
Ongeveer een halve eeuw lang was onze politieke economie gebaseerd op het heersende concept van het neoliberalisme – het idee dat kapitaal, goederen en mensen grenzen moeten kunnen overschrijden op zoek naar het productiefste en meest winstgevende rendement. Veel mensen associëren dit principe met de trickledowneconomie van Ronald Reagan en Margaret Thatcher, of zelfs met de ondernemersvriendelijke economische ideeën over financiële markten en handel die Bill Clinton en Barack Obama omarmden. Maar de wortels van de filosofie gaan verder terug.
Ongelijkheid
De term ‘neoliberalisme’ werd in 1938 bedacht op een bijeenkomst in Parijs van economen, sociologen, journalisten en zakenlieden die zich zorgen maakten over de – in hun ogen buitensporige – staatscontrole op de markten na de Great Depression. Ze dachten dat de belangen van de natiestaat en de democratie wel eens problemen zouden kunnen gaan opleveren voor de economische en politieke stabiliteit. Het stemgerechtigde publiek kon niet worden vertrouwd, en dus moesten nationale belangen (of, meer in het bijzonder, nationalisme) worden in-geperkt door internationale wetten en instellingen, zodat markten en de samenleving als geheel goed konden functioneren.
Mondiale instellingen als het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank en latere organisaties als de Wereldhandelsorganisatie – instellingen die in wezen gaan over grensoverschrijdende mondiale financiën, handel en ondernemingen – werden beïnvloed door deze neoliberale filo-sofieën. Zij pleitten krachtig voor de Washington-consensus, een reeks economische beginselen die waren afgeleid van de hoofdingrediënten marktliberalisering en onbelemmerde globalisering. Dit recept zorgde voor meer groei dan ooit tevoren; de vier jaar voorafgaand aan de financiële crisis van 2008 behoorden wereldwijd tot de sterkste groeiperioden in de afgelopen halve eeuw. Maar ze leidden ook tot grote ongelijkheid binnen de afzonderlijke landen.
Geld beweegt zich veel sneller over grenzen dan goederen of mensen
Hoe kon dat? Voor een deel doordat geld zich veel sneller over grenzen beweegt dan goederen of mensen. De ‘goedkoop kapitaal voor goedkope arbeid’-afspraak tussen de Verenigde Staten en Azië, vanaf de jaren tachtig, kwam voornamelijk ten goede aan multinationals en de Chinese staat, zo blijkt uit academisch onderzoek. De Reagan-Thatcher-revolutie bevrijdde het wereldkapitaal door de financiële sector te dereguleren, en de wereldhandel werd vervolgens volledig vrij-gelaten in het Clinton-tijdperk, met overeenkomsten als NAFTA en de uiteindelijke toetreding van China tot de Wereldhandelsorganisatie. Qua beleidsbelangen sloeg de balans tussen het scheppen van binnenlandse banen en de integratie van de wereldmarkt door naar het laatste. Het idee was dat goedkopere consumentenprijzen van importgoederen de afgevlakte of zelfs dalende lonen zouden compenseren.
Maar dat gebeurde niet. Al vóór de pandemie en de oorlog in Oekraïne stegen de prijzen van goederen en diensten die essentieel zijn voor de middenklasse – van huisvesting tot onderwijs en gezondheidszorg – veel sneller dan de lonen. Dat is nog steeds het geval, zelfs met de recente looninflatie. Het gevoel dat de wereldeconomie te ver af is komen te staan van nationale belangen speelde een rol bij de opkomst van het populisme, nationalisme en zelfs fascisme (in de vorm van Donald Trump en de Make America Great Again-beweging) waar we nu mee worstelen. Het is van een bittere ironie dat juist de filosofieën die bedoeld waren om politiek extremisme in te dammen, het tegenovergestelde hebben bewerkstelligd, omdat ze te ver zijn gegaan.
Neoliberale filosofie
De neoliberale filosofie is failliet, niet alleen in de Verenigde Staten maar ook elders, getuige het verzet in Groot-Brittannië tegen het mislukte experiment van oud-premier Liz Truss met belastingverlagingen met een beoogd trickledowneffect. Door arbeid uit te besteden aan meerdere landen zou de maakindustrie productiever en het bedrijfsleven efficiënter worden. Maar die vermeende efficiëntie bleek bij elke vorm van wereldwijde stress grotendeels in te storten, of het nou ging om pandemieën, tsunami’s, storingen in havens of andere onvoorziene gebeurtenissen.
Complexe toeleveringsketens leidden al ver voor de mondiale crises van de afgelopen jaren tot verschillende rampen. Denk bijvoorbeeld aan Rana Plaza in Bangladesh, de fabriek die kleding maakte voor diverse mondiale merken (die geen idee hadden van risico’s in hun toeleveringsketen) en die in 2013 instortte, waarbij ruim elfhonderd mensen om het leven kwamen. Ondertussen werd de vrijhandel, die geacht werd de vrede tussen landen te bevorderen, zelf een systeem dat door commercieel ingestelde landen en door de staat geleide autocratieën kon worden misbruikt, met diepe politieke tegenstellingen in binnen- en buitenland als gevolg.
Aardverschuivingen in de sociaaleconomische agenda zijn zeldzaam en leiden tot hervormingen
Gelukkig zwaait de slinger van de politieke economie uiteindelijk weer terug en maken uitgespeelde filosofieën plaats voor nieuwe. Aardverschuivingen in de sociaaleconomische agenda zijn zeldzaam en leiden tot hervormingen. Zo’n verschuiving maken we nu door. De wereld is zich aan het herschikken – niet terug naar het ‘normaal’ van conventionele neo-liberale economische modellen, maar naar een nieuw normaal. Zowel in beleidskringen als in het bedrijfsleven en de academische wereld wordt nagedacht over het juiste evenwicht tussen mondiaal en lokaal.
Het handelsbeleid houdt steeds meer rekening met arbeids- en milieunormen, vanuit de gedachte dat goedkoop niet altijd goedkoop is, bijvoorbeeld als producten het milieu aantasten of door kinderhanden worden gemaakt. Om rekening te houden met privacy en liberale waarden wordt er opnieuw nagedacht over de handel in digitale diensten. (Willen we echt dat onze persoonlijke gegevens worden overgedragen aan big tech of grote controlestaten zoals China?) Leveringsketens worden niet alleen korter vanwege de geopolitiek, maar ook door nieuwe technologieën (zoals gedecentraliseerde landbouw en 3D-printers) die het mogelijk maken om productie en consumptie dichter bij huis onder te brengen.
En nu?
En nu? Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de economische globalisering niet opnieuw te ver vooruitloopt op de nationale politiek? En hoe kunnen we problemen oplossen zonder te verzanden in het protectionisme van de jaren dertig of in valse nostalgie naar een voorbije tijd?
Er bestaat nog geen nieuwe ‘theorie van alles’ voor de post-neoliberale wereld. Maar dat betekent niet dat we de oude filosofie niet ter discussie moeten blijven stellen. Een van de hardnekkigste neoliberale mythen was dat de wereld plat was en dat nationale belangen ondergeschikt zouden zijn aan de wereldmarkten. De afgelopen jaren hebben dat idee onderuitgehaald. Het is aan degenen die de liberale democratie een warm hart toedragen om een nieuw systeem te bedenken dat lokale en globale belangen beter in evenwicht brengt.
Kim Jong-un heeft gezegd dat Noord-Koreanen klaar moeten zijn om een nucleaire aanval uit te voeren, schrijft KCNA Watch. Dit weekend werden in het Aziatische land grootschalige militaire oefeningen uitgevoerd. Daarnaast hebben in de afgelopen tijd meerdere rakettesten plaatsgevonden.
Zo werd zondag een ballistische raket afgeschoten, die in de Japanse Zee terechtkwam, en werden op dinsdag en donderdag onder meer intercontinentale raketten gelanceerd. Vorige week werden er twee kruisraketten afgeschoten. De lanceringen zouden als afschrikking bedoeld zijn tegen de militaire oefeningen die Zuid-Korea en de Verenigde Staten houden.
Die twee landen zijn bezig met een elf dagen durende gezamenlijke oefening. Volgens Kim Jong-un wil Zuid-Korea zijn regime destabiliseren. Hij waarschuwde dat bijna een miljoen Noord-Koreanen klaarstaan om zich vrijwillig aan te sluiten bij het leger om hun land te verdedigen.
Sluimerende etnische spanningen op de Balkan worden door Poetin aangewakkerd en gebruikt om de aandacht af te leiden van de oorlog in Oekraïne. Hoe beperkt de rol van Rusland als Servische bondgenoot ook mag zijn.
Terwijl de wereld haar ogen gericht houdt op de Russische invasie in Oekraïne, gaan Vladimir Poetins propagandaoperaties in de hele wereld door. Van Zuid-Amerika tot Afrika, overal zijn Russische onruststokers bezig met het destabiliseren en ondermijnen van regeringen die in hun ogen de doelstellingen van Moskou in de weg zitten. De invloed hiervan was bijvoorbeeld merkbaar op de Australian Open, waar de vader van de Servische toptennisser Novak Djokovic gefilmd werd terwijl hij poseerde met pro-Russische demonstranten en naar verluidt ‘lang leve de Russen’ riep.
Voor mensen die de regio al lang in de gaten houden, is dit geen verrassing. Poetin heeft Servië en Kosovo tegen elkaar opgehitst door Belgrado dieper in de invloedssfeer van Moskou te trekken. Nu, drie decennia nadat Joegoslavië op bloedige wijze uiteenviel, hebben de recente aanvaringen tussen Servië en Kosovo de sluimerende etnische spanningen doen oplaaien en onrust veroorzaakt in het Westen.
Eind december heeft Servië zijn troepen in de hoogste staat van paraatheid gebracht, toen de Servische premier stelde dat de twee landen ‘op de rand van een gewapend conflict’ stonden. Sir Stuart Peach, de speciaal gezant van het Verenigd Koninkrijk, bracht een bezoek aan Servië om de gemoederen tot bedaren te brengen. Maar het risico dat het in de toekomst opnieuw tot een aanvaring komt, blijft reëel. Temeer omdat Rusland achter de schermen bezig is het Westen van de oorlog in Oekraïne af te leiden.
Wagner Group
De campagnes waarmee Rusland invloed uitoefent in Servië kennen een lange geschiedenis. Via instituten als de orthodoxe kerk behoudt Moskou vergaande culturele en politieke invloed in Servië. Sputnik, een Russisch nieuwsbureau dat eigendom is van de staat, is duidelijk aanwezig in Belgrado en het internationale televisienetwerk Russia Today heeft er kortgeleden nog zijn deuren geopend. Misschien is het meest alarmerend nog wel dat de Wagner Group in december zijn aanwezigheid in Servië heeft aangekondigd in de vorm van een ‘Russisch-Servisch Cultureel en Informatiecentrum voor Vriendschap en Samenwerking’. Deze beruchte Russische paramilitaire organisatie, die onder leiding staat van Poetin-vertrouweling Jevgeni Prigozjin, is gespecialiseerd in informatieoperaties die tot doel hebben spanningen aan te wakkeren.
De activiteiten van het Kremlin in Servië zijn extra zorgwekkend omdat Servië onlangs als directeur van de inlichtingendienst een pro-Russisch politicus heeft aangesteld die ertoe oproept een ‘Servische wereld’ te creëren – de tegenhanger van Poetins ‘Russische wereld’ op de Balkan. Het doel is alle Serviërs te verenigen in eenzelfde cultureel referentiekader.
Servië heeft nooit de onafhankelijkheid van Kosovo erkend. De regering heeft de Serviërs die in Kosovo wonen, en daar in het noorden de meerderheid vormen, aangemoedigd om zich tegen de richtlijnen van [de Kosovaarse hoofdstad] Pristina te verzetten. De spanningen namen toe in augustus, toen Kosovo de Serviërs aldaar verplichtte kentekenplaten en documenten in het Kosovaars te laten registreren. Veel Serviërs weigerden dit en legden uit protest hun werk neer. Door de arrestatie van een voormalig Servisch politieambtenaar verslechterde de situatie verder; Serviërs blokkeerden de wegen net zolang tot hij werd vrijgelaten.
‘Rusland is helemaal vastgelopen op het grondgebied van Oekraïne. Hoe kunnen wij Servië dan helpen?’
Zowel Servië als Rusland profiteert van de chaos die zulke spanningen veroorzaken. De Servische president Aleksandar Vucic omdat de escalatie de Serviërs afleidt van binnenlandse gebeurtenissen. Eind december zette Vucic bijvoorbeeld het Servische leger op scherp op de dag dat meer dan vijftien mensen in het ziekenhuis belandden door een ammoniaklek in een vrachttrein. Deze was ontspoord als gevolg van de slechte staat van de spoorlijn. Vucic probeert zich met deze strategie in de regio te profileren als een baken van stabiliteit.
Poetin op zijn beurt kan door zijn stellingname in het conflict verschillende doelstellingen van zijn buitenlands beleid verwezenlijken: het Westen afleiden van de oorlog in Oekraïne, de NAVO verzwakken en Rusland positioneren als de enige regionale bemiddelaar. Dit geeft hem een zekere macht ten opzichte van westerse mogendheden, die niet willen dat het geweld in de regio verder escaleert.
De Russische ambassadeur in Servië maakt duidelijk dat Belgrado kan rekenen op de steun van Moskou en benadrukt dat Kosovo zich ‘op de rand van een groter conflict’ bevindt. Tot op zekere hoogte is dit goedkope retoriek, aangezien Moskou niet in staat is Servië militair bij te staan in geval van een openlijk conflict. Zoals Igor Strelkov, een Russische oorlogsveteraan en voormalig minister van Defensie van de marionettenstaat Donetsk, uitlegt: ‘Rusland is helemaal vastgelopen op het grondgebied van Oekraïne. Hoe kunnen wij Servië dan helpen? Dat lukt enkel als we een totale oorlog met de NAVO aangaan, en daar zijn we totaal niet op voorbereid.’
Weigering
Hoe beperkt de rol van Rusland als Servische bondgenoot ook mag zijn, het zal het Servisch-Kosovaarse conflict ongetwijfeld blijven aanwakkeren. Ondertussen kondigde Vucic op 23 januari in een toespraak tot de natie aan dat Servië onder westerse druk staat. Zijn weigering om in te gaan op het Frans-Duitse voorstel om de betrekkingen tussen Servië en Kosovo te normaliseren, zou de onderhandelingen over toetreding tot de EU en westerse investeringen in Servië namelijk tot stilstand brengen. Maar zoals we in Oekraïne hebben gezien, pakken Moskous plannen niet altijd uit zoals ze bedoeld zijn.
Het Kremlin is niet in staat Belgrado militair of economisch bij te staan, en het Westen heeft de middelen om het conflict te bezweren. Dit vereist de juiste inzet van invloed, een tegenbeweging om Russische informatieoperaties te ontmantelen en NAVO-vredesmissies om nieuwe wegblokkades op te heffen, waarmee de boodschap wordt afgegeven dat het Westen in een geval van escalatie zal ingrijpen.
Voor Vucic is het in sommige opzichten makkelijker om in te binden. Met name vanwege zijn controle over de media kan de Servische president bepaalde informatie zo brengen dat hij de betrekkingen met Pristina normaliseert zonder bang te hoeven zijn voor represailles van ultrarechtse groeperingen.
Als het Westen snel handelt, wordt het plan van het Kremlin om een nieuwe brandhaard te creëren en zo de aandacht van Oekraïne af te leiden, ondermijnd.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
