De dagen van de rijke Russen in Londen lijken geteld. Lange tijd gold het VK als speeltuin voor oligarchen, met Roman Abramovitsj als lichtend voorbeeld. Maar nu lijkt de Britse regering het op deze lieveling van Poetin gemunt te hebben.
Afgelopen augustus, toen supporters van de Chelsea Football Club in het Stamford Bridge-stadion toekeken hoe hun team de Londense rivaal Arsenal versloeg, rolde een groep op de bovenste tribune een twaalf meter breed rood-met-wit spandoek uit. ‘The Roman Empire’, stond er in koeienletters op, naast een foto van de eigenaar van Chelsea, de Russische miljardair Roman Abramovitsj. Vlak daaronder verkondigde een ander spandoek: ‘15 Years. 15 Trophies’.
Abramovitsj was die dag niet bij de wedstrijd aanwezig. Hij is zelfs helemaal niet meer in Londen gezien sinds het Verenigd Koninkrijk afgelopen lente heeft nagelaten zijn visum te verlengen, kort nadat het Rusland had beschuldigd van het gebruik van een dodelijk zenuwgas op Britse bodem en de relatie tussen Londen en Moskou in een crisissfeer belandde.
Abramovitsj kocht het bijna failliete Chelsea in 2003 voor 140 miljoen pond en heeft de club sindsdien meer dan 1,1 miljard pond geleend. Chelsea had de landstitel al sinds 1955 niet meer gewonnen. Zijn grote investering bracht daarin verandering en leidde tot een soort wapenwedloop in het Engelse voetbal. In sommige opzichten leek het op het Amerikaanse model: koop talent, koop titels en verkoop merchandise en mediarechten. Maar anders dan eigenaars van Amerikaanse sportteams leek Abramovitsj niet beducht voor gigantische verliezen. (En hij had niet te kampen met investeringslimieten, tot er in 2010 nieuwe regels van kracht werden.) Tijdens de wedstrijd tegen Arsenal hoonden de Chelseasupporters hun tegenstanders met de slogan ‘Wij hebben alles gewonnen!’, waarop de Arsenalfans terug scandeerden: ‘Jullie hebben alles gekocht!’
De Britse wetgevers noemen de instroom van Russische contanten inmiddels een nationaal veiligheidsrisico
De Chelseafans zijn nog steeds dol op hun met geld smijtende eigenaar, ook al komt de Britse regering in opstand tegen het Kremlin. Nu overweegt Abramovitsj de verkoop van Chelsea, uit frustratie over zijn Britse visaproblemen en bezorgdheid over de mogelijke gevolgen als de VS de sancties tegen rijke Russen uitbreidt en ook hem op de korrel neemt. Volgens ingewijden heeft hij al een bod van ruim 2,3 miljard dollar (2 miljard euro) voor de club geweigerd, wat het hoogste bedrag zou zijn dat ooit voor een sportteam is neergeteld. Eerder dit jaar huurde Abramovitsj de New Yorkse zakenbank Raine Group LLC in om te adviseren over volledige of gedeeltelijke verkoop van de club. Volgens iemand die deze gesprekken heeft gevolgd zou Abramovitsj 3 miljard pond (3,4 miljard euro) willen. Zijn vertegenwoordigers weigerden ondanks talrijke verzoeken commentaar te geven op dit verhaal en verwezen voor alle communicatie naar zijn advocaten, die ook geen commentaar wilden leveren.
Met een vermogen van 14,7 miljard dollar (12,7 miljard euro), verdiend met olie en metalen, weet Abramovitsj zich verzekerd van de zegen van de Russische president Vladimir Poetin. Media schrijven over nauwe banden tussen de twee, dankzij welke Abramovitsj enerzijds zijn rijkdommen kon vergaren, en Poetin anderzijds ervan kan meeprofiteren. De Russische president schijnt Abramovitsj zelfs te zien als een soort lievelingszoon. Deze status heeft hem nu in het kruisvuur van de dreigende Koude Oorlog 2.0 doen belanden. Maar hij is niet de enige Rus voor wiens visumverlenging is geweigerd; volgens Londense immigratieadvocaten schijnen Britse ambtenaren de meeste Russische visumaanvragen uiterst traag te behandelen om Poetin te straffen. Tegelijkertijd doet de Britse regering nauwkeurig onderzoek naar de rijkdom van Russen die Londen als basis gebruiken en noemen wetgevers de instroom van Russische contanten inmiddels een nationaal veiligheidsrisico.
‘We hadden lastigere vragen moeten stellen, en daar zijn we de afgelopen twaalf maanden mee begonnen’, zegt Ben Wallace, de Britse minister van Veiligheid. ‘We behouden ons te allen tijde het recht voor om welk visum dan ook in te trekken. We hebben de macht om gewoonweg te zeggen: “Nee, dank u. U bent niet welkom.”’
De aantoonbaar geheimzinnigste Russische miljardair Abramovitsj heeft al meer dan tien jaar lang geen interview gegeven. Met huizen in Aspen, Cap d’Antibes, Moskou, New York, Saint Barth en Tel Aviv zit hij bijna voortdurend in een van zijn jets. Desondanks is hij de avatar van Londongrad, de bijnaam die de Britse hoofdstad ontleent aan het grote aantal rijke Russen dat er woont. Hij heeft naar verluidt 90 miljoen pond (ruim 10,2 miljoen euro) betaald voor een herenhuis op enkele deuren van de Russische ambassade in Kensington. Als in een karikatuur van de Russische geldsmijterij kreeg hij in 2016 toestemming zijn huis uit te breiden tot 1850 vierkante meter om er een in zijn woorden ‘armzalig’ zwembad te dempen en een nieuw ondergronds zwembad en ‘personeelsverblijven’ toe te voegen. Vijf van zijn zeven kinderen hebben hun onderwijs grotendeels in het VK genoten.
De huidige problemen van Abramovitsj hebben de rijke Russen in Londen de stuipen op het lijf gejaagd. ‘Het is alsof er een granaat in de regering is gegooid, en niemand weet hoe het zal aflopen,’ zegt Dmitri Gololobov, een in Londen woonachtige advocaat die voor Yukos Oil Co. heeft gewerkt. ‘Iedereen is nu bezig zijn risico’s in het VK te minimaliseren. Niemand weet hoe grondig hij zal worden onderzocht.’
Als reactie op de vertraging trok Abramovitsj zijn visumaanvraag in. Op 28 mei landde zijn Gulfstream G650 in Tel Aviv, waar hij een huis bezit in de exclusieve wijk Neve Tzedek. Als groot donateur aan Joodse goede doelen in Rusland en investeerder in meer dan een dozijn Israëlische tech-start-ups en durfkapitaalbedrijven kon Abramovitsj twee dagen later vertrekken met een Israëlisch paspoort op zak. Daarmee kan hij zes maanden lang in het VK verblijven zonder visum. Wanneer hij het staatsburgerschap heeft aangevraagd, is onduidelijk. Maar zeker is dat hij door deze zet in een klap de rijkste man van Israël werd. De dag nadat Abramovitsj Israël had verlaten maakte Chelsea bekend dat het voorlopig afziet van uitbreidingsplannen voor het stadium ter waarde van een miljard pond, als gevolg van het ‘huidige ongunstige investeringsklimaat’.
‘Abramovitsj heeft geld uitgegeven om een zeker aanzien in de Britse maatschappij te verwerven’, zegt de Britse Ruslandkenner Mark Galeotti. ‘Maar zijn verwachtingen ten aanzien van zijn belangrijke rol in het Britse voetbal zijn niet allemaal uitgekomen. Hij staat genoeg in de publiciteit en heeft genoeg banden met het Kremlin om nu als zondebok voor deze nieuwe campagne tegen Poetin te fungeren. Wellicht zal hij besluiten dat hij maar beter kan vertrekken.’
Rich, Russian and Living in London
Als financiële hoofdstad van Europa – met coulante regelgeving – heeft Londen altijd veel internationale investeerders aangetrokken die er een veilige haven vonden voor hun geld. Vooral voor Russen heeft de stad van oudsher een speciale aantrekkingskracht. Het is maar vier uur vliegen van Moskou en Londen biedt lagere belastingen dan Parijs. Er is ook een keur aan wereldberoemde privéscholen waar de statusgevoelige Russen graag hun kinderen naartoe sturen. Volgens officiële cijfers beliepen de Russische tegoeden in het VK eind 2017 22 miljard pond (bijna 25 miljard euro), maar daar zijn de offshore-activiteiten niet bij gerekend.
Volgens een Brits parlementair rapport van afgelopen mei getiteld Moscow’s Gold is er de afgelopen twintig jaar 100 miljard pond (ruim 113 miljard euro) aan Russisch geld het VK binnengestroomd. Volgens de officiële telling wonen er 66 duizend Russen in het VK, maar volgens andere schattingen zijn het er wel 150 duizend. Er worden Russische debutantenbals gehouden in het vijfsterrenhotel Grosvenor House (al is de editie van 2018 net afgelast; te veel genodigden hebben visaproblemen), er zijn chique restaurants geopend met borsjtsj op de kaart en er is al een niet gering aantal tv-series en documentaires aan de Russen in Londen gewijd, waaronder in 2015 het BBC-programma Rich, Russian and Living in London. Eaton Square heeft zo veel Russen getrokken dat de Londenaren het inmiddels Red Square noemen.
Tot voor kort was Londen ook de favoriete bestemming voor de verkoop van Russische obligaties en aandelen. Eind vorig jaar hadden meer dan honderd bedrijven uit Rusland en de voormalige Sovjet-Unie een beursnotering in Londen, met een totale waarde van zo’n 550 miljard dollar (bijna 475 miljoen euro). Een daarvan is Evraz Plc, de Russische staalgigant waarin Abramovitsj een aandeel van 30 procent heeft. De Britse regering heeft tussen 2008 en 2014 bijna zevenhonderd investeerdersvisa verleend aan Russen die bereid waren minstens een miljoen pond (ruim 1,1 miljoen euro) naar het VK te brengen. Om in aanmerking te komen voor een investeerdersvisum hoefden ze alleen maar aan te tonen dat de tegoeden de voorgaande drie maanden op hun naam hadden gestaan. Als ze het geld via een gift of lening van een door het VK erkende financiële instelling hadden verkregen, konden ze zich al kwalificeren. Het programma bleek zo populair dat de Britse regering de drempel eind 2014 verdubbelde en leningen uitsloot.
Abramovitsj heeft zich tijdens de voor Rusland tumultueuze jaren negentig opgewerkt tot miljardair. Zoals te lezen in de biografie Abramovich: The Billionaire From Nowhere (2004) werd hij wees op zijn tweede en is hij grootgebracht door zijn oom in de Noord-Russische stad Oechta, voordat hij naar Moskou verhuisde om bij zijn grootmoeder te gaan wonen. Hij verliet de universiteit voor het ineenstorten van de Sovjet-Unie en verdiende zijn eerste geld met de verkoop van poppen in een marktkraampje.
Toen Jeltsin afwoog wie hij als zijn opvolger moest kiezen, stuurde Berezovski Abramovitsj naar Sint Petersburg voor het verjaardagsfeest van Poetin
Tegen 1990 was hij een ambitieuze jonge oliehandelaar, en in 1995 kocht hij samen met Boris Berezovski het oliebedrijf Sibneft toen Rusland de staatseigendommen privatiseerde. Berezovski was destijds een prominente oligarch die een enorme invloed uitoefende op president Boris Jeltsin. Berezovski was namelijk lid van Jeltsins kring van politieke intimi, die bekendstond als ‘de Familie’. Tot die kring behoorden ook Jeltsins dochter Tatjana, economisch adviseur Aleksandr Volosjin en uiteindelijk Abramovitsj. In oktober 1999, toen Jeltsin afwoog wie hij als zijn opvolger moest kiezen, stuurde Berezovski Abramovitsj naar Sint Petersburg voor het verjaardagsfeest van Poetin, die net premier was geworden. Volgens Alex Goldfarb, een Russische Amerikaan die een vertrouweling was van Berezovski, was het hun bedoeling om te zien met wat voor mensen Poetin zich omringde.
Abramovitsj stond achter Poetin, aldus Goldfarb. ‘Abramovitsj heeft een belangrijke rol gespeeld bij de machtsgreep van Poetin’, zegt hij. ‘Hij heeft veel nauwere banden met hem dan andere oligarchen die alleen maar loyaal zijn terwijl ze zichzelf verrijken.’
Berezovski viel later in ongenade bij het Kremlin en week uit naar het VK. In 2011 spande hij een proces aan en eiste hij 5 miljard pond (4,3 miljard euro) van Abramovitsj omdat hij hem van zijn aandelen in Sibneft en aluminiumgigant Rusal zou hebben beroofd. Tijdens de rechtszaak schilderde Berezovski Abramovitsj af als een heimelijke handlanger van het Kremlin. Hij beweerde dat Abramovitsj Poetin in 2000, vlak voordat deze president werd, heeft beloofd een jacht van 50 miljoen dollar (43 miljoen euro) voor hem te kopen. Ook zou hij Poetin hebben geholpen bij de samenstelling van zijn kabinet. Berezovski verloor het geding, maar de rechter oordeelde wel dat Abramovitsj ‘geprivilegieerde toegang’ tot Poetin had.
‘Ik heb alleen maar vrienden die in het Kremlin zitten of hebben gezeten’, zei Abramovitsj in 2003 tijdens een zeldzaam interview met Bloomberg, dat plaatsvond in een helikopter boven Tsjoekotka, de afgelegen Russische regio waar hij van 2000 tot 2008 gouverneur was. In 2005 gaf het Kremlin Abramovitsj toestemming te cashen door Sibneft aan het staatsbedrijf Gazprom te verkopen voor 13 miljard dollar (11,2 miljard euro). Tegen die tijd had Abramovitsj Chelsea al gekocht. Veel Ruslandwatchers zagen die aankoop als een verzekeringspolis voor het geval Poetin zich ooit tegen Abramovitsj zou keren, zoals de president zich ook tegen andere Russische oligarchen heeft gekeerd.
De Britse stemming jegens Rusland verslechterde dramatisch na 4 maart jongstleden, toen de 67-jarige Sergej Skripal en zijn dochter Joelia met schuim op de mond waren aangetroffen op een bankje in Salisbury, een stadje ten zuidwesten van Londen. Skripal is een voormalige Russische militaire inlichtingenofficier die als dubbelagent heeft gewerkt voor de Britse geheime dienst. Sinds 2010 leidt hij een teruggetrokken leven in het VK. [In Reader # 14 publiceerden we het dossier ‘De spion is terug’, over onder andere de zaak-Skripal.] ‘Gifterreur tegen rode spion in VK’ kopte de krant The Sun toen de antiterreurpolitie het onderzoek overnam. De Skripals overleefden het en wonen nu op een schuiladres. Later overleed een Britse vrouw nadat ze was blootgesteld aan hetzelfde gif, een militair zenuwgas met de naam Novitsjok. De autoriteiten concludeerden dat duizenden mensen risico op blootstelling hadden gelopen.
Acht dagen nadat de Skripals ziek werden, werd de Russische zakenman Nikolaj Gloesjkov dood aangetroffen in zijn huis in Londen met wurgsporen op zijn nek. De antiterreurpolitie onderzoekt de dood als moord. De regering onderzoekt intussen veertien eerdere sterfgevallen in het VK op links met Rusland. Een van de namen op die lijst is Berezovski, die in 2013 schijnbaar door zelfmoord om het leven kwam in zijn huis buiten Londen.
De Britse premier Theresa May aarzelde niet om Rusland te straffen voor de aanslag op de Skripals en kondigde verhoogde veiligheidscontroles op vluchten aan, evenals een boycot van het WK in Rusland door Britse ministers en de koninklijke familie en de uitzetting van 23 Russische diplomaten. In september klaagde het Britse Openbaar Ministerie Aleksandr Petrov en Roeslan Bosjirov aan wegens het plegen van de aanslag op de Skripals. Toen May in het parlement verklaarde dat de twee mannen Russische militaire inlichtingenofficieren waren, hapte het Lagerhuis hoorbaar naar adem. Het Kremlin heeft iedere betrokkenheid ontkend. In september verschenen de twee mannen, die waren teruggekeerd naar Rusland, op de door het Kremlin gesteunde zender RT met de verklaring dat ze Salisbury alleen maar als toeristen hadden bezocht.
In dezelfde weken na de vergiftiging waarin May onder druk kwam te staan om vergeldingsmaatregelen te treffen, verklaarde de regering dat ze het beleid voor investeerdersvisa ging herzien. Op hetzelfde moment kwam de visumverstrekking aan Russen vrijwel tot stilstand.
Minister van Veiligheid Wallace zegt dat ‘legitieme’ Russische investeerders welkom zijn in het VK, maar hij dringt er bij westerse bondgenoten op aan meer actie te ondernemen tegen de malversaties waaraan het Kremlin zich wereldwijd schuldig maakt. ‘De vraag voor de internationale gemeenschap is: hoe vaak nog?’, aldus Wallace. Hij somt een lijst vijandige acties van de Russen op, waaronder de Novitsjok-aanslag, de invasie op de Krim en het neerhalen van vlucht MH17. ‘Ik heb me tot het corps diplomatique gericht, en ik heb gezegd: “Weet u, hier valt een les uit te trekken, namelijk dat als ze dit ons kunnen aandoen, ze het ook u kunnen aandoen.”’
McMafia
De VS heeft Rusland nog zwaarder aangepakt dan het VK, en naar het schijnt op een strategische manier. In april kondigde de VS sancties aan tegen zeven oligarchen, waarbij het Amerikanen verboden werd zaken met hen te doen. Namen werden weggelaten ‘zodat er ruimte bleef om er later meer aan toe te voegen’, zegt David Kramer, die onder president George W. Bush bij het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken werkte en Rusland in zijn portefeuille had. Verdere sancties tegen Russische doelen worden vermoedelijk nog overwogen, zegt John Smith, die in mei aftrad als hoofd van het Office of Foreign Assets Control, het Amerikaanse bureau dat het sanctiebeleid uitstippelt.
Mensen in de naaste omgeving van Abramovitsj zeggen dat hij is begonnen met de herstructurering van zijn holdings om zijn bezit te beschermen voor het geval de VS sancties tegen hem uitvaardigt. Twaalf jaar lang had hij een gezamenlijk belang in Evraz met twee partners, Aleksandr Abramov en Aleksandr Frolov, maar in september heeft hij zijn aandeel ondergebracht in een afzonderlijk bedrijf. Tegelijkertijd verkocht hij 0,05 procent van zijn aandeel in Crispian Investments Lt., dat een deel van het Russische mijnbedrijf Nornickel bezit, aan zijn partner David Davidovitsj, waarmee zijn eigendom tot 49,95 procent werd gereduceerd. Als hij door sancties zal worden getroffen, zullen bedrijven waarvan hij minder dan vijftig procent van de aandelen bezit buiten de wind blijven. Bovendien verkleint een vereenvoudiging van de aandeelhoudersstructuur het risico van repercussies tegen zijn partners.
Als het Chelsea-avontuur van Abramovitsj het begin betekende van Londongrad, dan zal McMafia op een dag misschien als begin van het einde worden gezien. De tv-serie McMafia, gebaseerd op het gelijknamige non-fictieboek van Misha Glenny, gaat over een Russische investeerder in Engeland die verzeild raakt in de vanuit Londen opererende georganiseerde Russische misdaad. De serie is in januari en februari uitgezonden op de BBC (seizoen 2 staat voor later dit jaar op het programma) en werd het gesprek van de dag. De serie droeg ertoe bij dat de Britse regering werd opgeroepen het zwarte geld in de hoofdstad aan te pakken.
Op papier lijkt het VK dat te doen. In januari gaf nieuwe wetgeving het National Crime Agency een wapen in handen genaamd de Unexplained Wealth Order (UWO). Hiermee kan de NCA eigendommen in beslag nemen waarvan wordt vermoed dat ze met illegale middelen zijn verkregen. De eigenaren zullen zo nodig moeten uitleggen hoe ze zich de aankoop ervan hebben kunnen permitteren. Tot dusver is het wapen nog maar één keer gebruikt, maar het agentschap zegt meer dan honderd personen en eigendommen te onderzoeken en verwacht later dit jaar nog twee keer een UWO in te zetten. Waarschijnlijk staan er Russen op de lijst.
‘De twee grootste illegale geldstromen die vanuit het buitenland dit land en deze stad binnenkomen, zijn afkomstig uit Rusland en China’, zegt minister Wallace. ‘We moeten deze mensen alle speelruimte ontnemen.’
In mei heeft het Britse parlement sanctiewetgeving aangenomen die is vernoemd naar de Russische advocaat Sergej Magnitski. Magnitski werkte in Rusland voor de Britse fondsbeheerder Bill Browder en stierf in 2009 in een cel in Moskou nadat hij grootscheepse belastingfraude had ontdekt waarbij regeringsambtenaren waren betrokken. Net als de Amerikaanse Magnitsky Act geeft deze wetgeving het VK de mogelijkheid tegoeden te bevriezen en een visaverbod op te leggen aan personen die van mensenrechtenschending worden beschuldigd. Browder zegt dat Britse politici onder enorme druk staan om actie te ondernemen na het incident met de Skripals. ‘Als je als politicus toezicht houdt op het werk van de regering, accepteer je niet dat ze geen enkele actie onderneemt.’
In spijkerbroek
Mensen die Abramovitsj kennen zeggen dat als hij onder druk van al deze factoren afstand zal moeten doen van Chelsea, dat niet van harte zal gaan. Het team is een obsessie geworden. Als hij in New York is, kijkt hij samen met andere fans (en met zijn lijfwachten, die zich discreet op de achtergrond houden) naar wedstrijden van Chelsea in Legends, een sportcafé in het centrum. ‘Als je in zijn huizen of op zijn jacht komt, is er praktisch in ieder vertrek een scherm, bijna altijd met voetbal erop’, zegt een compagnon.
De enorme uitgaven van Abramovitsj gaan gepaard met een onconventionele stijl. De meeste eigenaren van voetbalclubs bekijken wedstrijden keurig in het pak vanuit een directiebox, maar de eigenaar van Chelsea zit gewoonlijk in een spijkerbroek in een privébox, samen met vrienden. Hij heeft het stadion de afgelopen vier jaar minder vaak bezocht dan toen hij de club pas had gekocht, maar wel duikt hij sporadisch op tijdens trainingen, wat ongebruikelijk is voor een eigenaar.
Abramovitsj heeft de club op een agressieve manier geleid. Hij bemoeit zich met transfers en houdt sollicitatiegesprekken met beoogde trainers, die hij soms zelfs zijn huis in Kensington schijnt binnen te smokkelen via een ondergrondse ingang om ze te beschermen tegen de pers. Hij verslijt managers op een legendarisch tempo. Toen hij in juli Antonio Conte verving door Maurizio Sarri, werd Sarri de elfde manager van Chelsea in vijftien jaar.
Het enige wat Abramovitsj niet is gelukt met Chelsea is geld verdienen – de club heeft maar één keer winst gemaakt, in 2014. Maar winst maken was waarschijnlijk nooit het doel, al kan hij misschien een lieve duit in zijn zak steken als hij verkoopt. Compagnons zeggen dat Abramovitsj de club zag als een mogelijkheid om een nalatenschap op te bouwen. Maar die kans schijnt nu wel verkeken.
Auteurs: Stephanie Baker, David Hellier en Irina Reznik
Met medewerking van Scott Soshnick en Yuliya Fedorinova
Vertaler: Peter Bergsma
Openingsbeeld: Abramovitsj bij een wedstrijd van Chelsea. Hij duikt ook sporadisch op tijdens trainingen, wat ongebruikelijk is voor een eigenaar. – © AP Photo/Matt Dunham
Bloomberg
Verenigde Staten | bloomberg.com
Opgericht door Michael Bloomberg, de burgemeester van New York. Richt zich op de zakelijke en financiële markt.
