De VS willen dat Oekraïne geen lid wordt van de NAVO. Hoe erg is dit voor het land? Is NAVO-lidmaatschap noodzakelijk om de oorlog in Oekraïne te beëindigen? ‘Als Oekraïne nu lid wordt, zal de oorlog alleen maar langer duren.’ ‘Oekraïne opnemen in de NAVO is de enige manier om een einde te maken aan de imperialistische ambities van Rusland.’
‘Het is de enige manier om de oorlog te beëindigen’
Alyona Getmanchuk en Olena Halushka – Politico
Decennialang werd het NAVO-beleid ten aanzien van Oekraïne ingegeven door de wens om Vladimir Poetin koste wat het kost niet te ‘provoceren’. En helaas lijkt het erop dat de NAVO-lidstaten geen lering hebben getrokken uit de invasie van Georgië in 2008 en van Oekraïne in 2014. Bij die invasies bleek dat je Rusland niet provoceert door kracht, maar door concessies te doen.
In 2008 werd Oekraïne beloofd dat het op een dag lid zou worden van de NAVO, maar in de daaropvolgende vijftien jaar zijn er geen duidelijke stappen in de richting van integratie gezet. Het is de hoogste tijd om het land niet langer te behandelen als een lastpost voor de trans-Atlantische veiligheid en die belofte waar te maken.
Oekraïne zou een aanwinst voor de NAVO zijn. Meer dan vijftien maanden lang hebben de strijdkrachten van het land een invasie van het zogenaamde op een na grootste leger ter wereld afgeslagen en de NAVO beschermd tegen ‘de belangrijkste directe bedreiging’. Daarvoor droeg Oekraïne ook bij aan alle grote NAVO-missies en -operaties, zoals die in Irak en Afghanistan. Het land maakte indruk door Afghanen die naar Canada zouden gaan uit Kaboel te evacueren terwijl de troepen zich terugtrokken. En toen de wereld werd getroffen door covid-19 leverden Oekraïense vrachtvliegtuigen medische noodvoorraden aan bondgenoten via het strategisch luchtbrugprogramma van de NAVO.
Er is geen duidelijke lijst met criteria voor NAVO-lidmaatschap
Ondertussen stimuleert het argument dat de NAVO zich in oorlogstijd niet kan uitbreiden Poetin alleen maar om de moeizame gevechten te laten voortduren. Bovendien is het een mythe dat de NAVO maar beperkte mogelijkheden heeft om landen uit te nodigen die midden in een oorlog zitten. In werkelijkheid is er geen duidelijke lijst met criteria en zijn er geen formele beperkingen met betrekking tot oorlogstijd. Volgens een onderzoek naar NAVO-uitbreiding uit 1995 worden deze criteria om een bepaald land al dan niet uit te nodigen per geval bekeken. En hoewel alle vorige toetredingen inderdaad plaatsvonden in afwezigheid van een actieve oorlog, betekent het ontbreken van een precedent niet dat het verboden is.
Velen vrezen ook dat Oekraïne uitnodigen om lid te worden van het bondgenootschap zou betekenen dat NAVO-soldaten de volgende ochtend vroeg Oekraïne zouden binnenmarcheren om tegen het Russische leger te vechten. Eén blik op de officiële NAVO-toetredingsprocedure volstaat om te begrijpen dat hier geen sprake van is.
Oekraïne moet nog altijd een manier vinden om de grootschalige corruptie in het land uit te roeien
Artikel 5 is alleen van toepassing op volwaardige leden. Bovendien moet een land dat volwaardig lid wil worden eerst een complexe procedure doorlopen. Dus tegen de tijd dat Oekraïne daadwerkelijk lid zou worden van de NAVO, zou het al veel mogelijkheden hebben gehad om de controle over zijn grondgebied terug te krijgen. Bovendien heeft de NAVO ervaring met het toelaten van landen waarvan stukken grondgebied bezet zijn, zoals Duitsland. West-Duitsland bevond zich in de voorhoede van de Koude Oorlog in Europa toen het in 1955 toetrad tot het bondgenootschap, terwijl Oost-Duitsland onder Sovjetbezetting bleef en toetrad met de hereniging van Duitsland in 1990.
Ondanks de aanzienlijke vooruitgang die is geboekt op het gebied van interoperabiliteit, zijn er echter nog steeds problemen die moeten worden aangepakt. Zo moet Oekraïne nog altijd een manier vinden om de grootschalige corruptie in het land uit te roeien. Hoewel nog niet alle veranderingen volledig zijn doorgevoerd, blijft het land ook in oorlogstijd hervormingen doorvoeren – zij het in een trager tempo –, waarbij deze strijd tegen corruptie een krachtige impuls krijgt van de EU. Oekraïne uitnodigen voor de NAVO en beginnen met het onderhandelingsproces zou ook een enorme impuls geven aan de hervormingen op het gebied van defensie en veiligheid.
Oekraïne is een democratie met het grootste leger met gevechtservaring in Europa
Bovendien brengt het verschillende geopolitieke en praktische risico’s met zich mee als Oekraïne niet wordt uitgenodigd om lid te worden van de NAVO. Het zou betekenen dat Rusland zijn feitelijke vetorecht over de NAVO-uitbreiding behoudt; een bevestiging dat zijn beleid van oorlogen voeren en andere landen bezetten werkt. Ook zouden landen van het bondgenootschap daarmee het signaal geven dat ze het NAVO-lidmaatschap van Oekraïne zien als een troefkaart in mogelijke toekomstige onderhandelingen. Daarmee zouden ze de wil van het Oekraïense volk en van vele Europese burgers negeren en het bondgenootschap in diskrediet brengen.
Daarnaast is Oekraïne een democratie met het grootste leger met gevechtservaring in Europa.
Over het geheel genomen zou het Russische leger geen schijn van kans hebben in een militaire confrontatie met de NAVO; het is al nauwelijks opgewassen tegen de strijdkrachten van Oekraïne. Oekraïne opnemen in de NAVO is dus de enige manier om de oorlog te beëindigen – in plaats van uit te breiden –, duurzame vrede terug te brengen in Europa, een einde te maken aan de imperialistische ambities van Rusland en ervoor te zorgen dat dit conflict zich niet herhaalt zodra Rusland zijn nieuwe dienstplichtigen herbewapent en traint.
Dit is een tijd van historische uitdagingen die historisch leiderschap vereisen, en het Westen moet niet bang zijn. Dat zijn de Oekraïners ook niet.
‘NAVO-lidmaatschap is geen magisch schild’
Mijn overtuiging dat het onverstandig is om Oekraïne nu of in de nabije toekomst in de NAVO op te nemen, is gebaseerd op drie aannames. Mijn eerste aanname is dat Oekraïne de situatie op het slagveld niet kan ombuigen en zijn verloren gebied niet kan heroveren, tenzij het veel meer wapens krijgt en tijd om zijn troepen weer op te bouwen na de tegenslagen van het afgelopen jaar. Het land lijdt onder een ernstig (en waarschijnlijk onomkeerbaar) tekort aan mankracht en de combinatie van dronebewaking, artillerie en uitgebreide Russische versterkingen zal het voor Kyiv moeilijk tot onmogelijk maken om grote territoriale vooruitgang te boeken.
Mijn tweede aanname is dat de leiders van Rusland meer om het lot van Oekraïne geven dan het Westen. Poetin en zijn handlangers zijn bereid geweest om duizenden soldaten te sturen om te vechten en te sterven in Oekraïne; geen enkel NAVO-land is bereid om iets te doen wat daar ook maar een beetje op lijkt. Toen de Franse president Emmanuel Macron onverwacht de mogelijkheid opperde dat de NAVO troepen zou sturen, werd hij onmiddellijk berispt door de Duitse bondskanselier Olaf Scholz en NAVO-chef Jens Stoltenberg.
Een van Poetins belangrijkste redenen voor de invasie van Oekraïne was om te voorkomen dat het land lid van de NAVO zou worden
Mijn derde aanname is dat een van de belangrijkste redenen waarom Poetin zijn illegale invasie in februari 2022 lanceerde was om te voorkomen dat Oekraïne toenadering zou zoeken tot het Westen en uiteindelijk lid zou worden van het bondgenootschap. Onthullingen over de inspanningen van het Westen na 2014 om de verdediging van Oekraïne te versterken en de vaak herhaalde toezegging van de NAVO om Oekraïne bij het bondgenootschap te betrekken, hebben ongetwijfeld de zorgen van Moskou aangewakkerd. Poetins acties kunnen ook bepaalde persoonlijke overtuigingen weerspiegelen over de culturele eenheid van Oekraïners en Russen, maar dat zijn acties werden ingegeven door het vooruitzicht dat Oekraïne lid van de NAVO zou worden, is onmogelijk te ontkennen.
Waarom moet Oekraïne geen lid worden van de NAVO? Vijf redenen.
1. Het voldoet niet aan de lidmaatschapscriteria. Oekraïne is op zijn best nog steeds een fragiele democratie. Corruptie is nog steeds wijdverbreid, verkiezingen zijn opgeschort sinds het begin van de oorlog en er zijn nog steeds invloedrijke elementen in de Oekraïense samenleving waarvan je je kunt afvragen of ze stroken met de democratische normen. Bovendien voldoet Oekraïne nog niet aan de voorwaarden van het standaardactieplan voor NAVO-lidmaatschap. De NAVO erkende dit feit en heeft besloten dit criterium te laten vallen. Door de normen voor toetreding tot de alliantie af te zwakken, schept deze beslissing mogelijk een slecht precedent voor de toekomst.
Artikel 5 is geen trigger die NAVO-leden verplicht om te vechten als een ander lid wordt aangevallen
2. Het is niet duidelijk of de NAVO zou handelen in overeenstemming met artikel 5. Dit artikel is geen trigger die leden verplicht om te vechten als een ander lid wordt aangevallen. Artikel 5 verplicht een lidstaat alleen om een aanval op één lid als een aanval op alle leden te beschouwen en vervolgens ‘de acties te ondernemen die hij nodig acht’. Toch wordt deze clausule alom geïnterpreteerd als een verplichting om elk lid dat wordt aangevallen te verdedigen, alsof het hele bondgenootschap op losse schroeven komt te staan als een lidstaat niet te hulp schiet in het geval van een serieuze invasie. Voordat er een nieuw lid bijkomt, moet de rest van het bondgenootschap goed nadenken over zijn bereidheid om zijn troepen in gevaar te brengen. Heeft het zin om stilzwijgend te beloven om over vijf of tien of twintig jaar voor Oekraïne te vechten, als je nu niet bereid bent om dat te doen?
3. NAVO-lidmaatschap is geen magisch schild. De belangrijkste reden om Oekraïne snel toe te laten, is dat Rusland hierdoor zou worden ontmoedigd om de oorlog later te hervatten. Het is goed te begrijpen waarom Kyiv extra bescherming wil, maar dit argument gaat ervan uit dat een NAVO-lidmaatschap een magisch schild is dat Russische militaire acties onder bijna alle omstandigheden effectief zal afschrikken. Dat is niet het geval. Sterker nog, er wordt steeds vaker gewaarschuwd voor een mogelijke Russische confrontatie met de NAVO in de komende jaren. Als je echt gelooft dat Poetin de oorlog in Oekraïne zal beëindigen, een korte pauze zal inlassen om zijn gehavende strijdkrachten weer op te bouwen en dan een nieuwe aanval zal lanceren op Finland, Estland of een ander NAVO-lid, dan geloof je niet echt dat het magische schild zo betrouwbaar is.
Als Oekraïne nu lid wordt, laat het een oorlog voortduren die het land momenteel aan het verliezen is
4. Als Oekraïne nu lid wordt, zal de oorlog alleen maar langer duren. Als het waar is dat een belangrijke reden voor Moskou om Oekraïne binnen te vallen was om te voorkomen dat het lid zou worden van de NAVO, dan zal Oekraïne nu alleen maar een oorlog laten voortduren die het land op dit moment aan het verliezen is. Als dat de reden is waarom Poetin zijn ‘speciale militaire operatie’ lanceerde, zal hij die waarschijnlijk niet beëindigen als zijn troepen het redelijk goed doen en Oekraïense toetreding tot de NAVO nog steeds op tafel ligt. Het resultaat is dat Oekraïne nog meer schade zal oplopen en mogelijk zijn eigen toekomst op lange termijn op het spel zet. Oekraïne was een van de snelst ontvolkende landen in Europa voordat de oorlog begon. De oorlog zal dit probleem alleen maar verergeren.
5. Gezien de geschiedenis van de Russisch-Oekraïense betrekkingen, is het begrijpelijk dat veel Oekraïners geen neutrale positie willen innemen. Maar neutraliteit is niet altijd slecht, zelfs niet voor landen die dicht bij Rusland liggen. Finland voerde tussen 1939 en 1940 een kostbare en onsuccesvolle oorlog tegen de Sovjet-Unie en moest ongeveer 9 procent van zijn vooroorlogse grondgebied afstaan. Maar net als Oekraïne vandaag vochten de Finnen heldhaftig terug en betaalde de Sovjet-Unie een hoge prijs voor de overwinning. Het resultaat was dat Finland een neutraal land en een democratie bleef, met een markteconomie die handel dreef met zowel de USSR als het Westen. Als Finland in die periode ooit had geprobeerd lid te worden van de NAVO, zou dat vrijwel zeker een grote crisis of zelfs een preventieve oorlog hebben uitgelokt.
Dit laat zien dat formele neutraliteit niet hoeft uit te sluiten dat Oekraïne een robuuste democratie opbouwt en uitgebreide economische banden aanknoopt met westerse landen.
Overhaast toetreden tot de NAVO is niet de beste weg naar een veiliger Oekraïne
Om al deze redenen is een snelle toetreding van Oekraïne tot de NAVO geen goed idee. In plaats daarvan moeten de aanhangers van Oekraïne in het Westen creatief nadenken over alternatieve veiligheidsafspraken die Oekraïne gerust kunnen stellen met het oog op een naoorlogse wapenstilstand of vredesovereenkomst. Kyiv moet er zeker van kunnen zijn dat Moskou de oorlog niet hervat; het kan niet akkoord gaan met ontwapening of gedwongen acceptatie van de Russische overheersing. Overhaast toetreden tot de NAVO is hoe dan ook niet de beste weg naar een veiliger Oekraïne. Waarschijnlijker is dat de oorlog erdoor wordt verlengd en dat het land, dat al zo lang lijdt, er alleen nog maar slechter mee af zal zijn.
