Met een combinatie van uiterst autoritair optreden en drastisch moderniseren heeft kroonprins Mohammed bin Salman het ‘dewahabiseringsproces’ van Saoedi-Arabië in gang gezet. Te oordelen naar het succes van de hervormingen is de bevolking, die voor twee derde uit mensen van onder de vijfendertig bestaat, rijp voor deze revolutie.
Het nieuwste stedelijke megaproject van Mohammed bin Salman, bijgenaamd MBS, de kroonprins van Saoedi-Arabië: de Mukaab, een gigantisch bouwwerk in de vorm van een kubus met een hoogte, breedte en diepte van vierhonderd meter, moet het icoon van Riyad worden. Een soort Saoedische Eiffeltoren of Big Ben, maar dan in XXL-formaat, met een grondoppervlakte van twee miljoen vierkante meter, die plaats moet bieden aan een armada van hotels, winkelcentra en zelfs een immersief theater. Volgens berekeningen van de Amerikaanse pers belooft de mastodont twintig keer zo groot te worden als het Empire State Building.
Dit Babylonische project is afkomstig uit de koker van ‘MBS’, de zoon van koning Salman die samen met hem de scepter zwaait over Saoedi-Arabië. Hij wil een revolutie in het koninkrijk ontketenen door te breken met de sociaal-religieuze ouderwetsheid en de economie, die nu nog volledig afhankelijk is van olie-inkomsten, te diversifiëren.
Voordat hij zijn Mukaab-plan lanceerde heeft deze overactieve dertiger, die is opgegroeid met videogames, andere projecten geïnitieerd die al net zo opzienbarend zijn: Neom in het noordwesten van het land, een megalopolis met robotbedienden, vliegende taxi’s en een kunstmaan; The Line, een klimaatneutrale stad die zich in een rechte lijn van 170 kilometer lang uitstrekt door de woestijn; Qiddiya, een gigantisch entertainmentproject aan de rand van Riyad dat drie keer zo groot moet worden als Parijs; Trojena, een prestigieus skiresort in de bergen boven de stad Tabuk, waar naar verwachting de Aziatische winterspelen van 2029 zullen worden gehouden; het Rode Zee-project, een keten van ultraluxueuze hotels aan de oevers van de Rode Zee, et cetera.
Wie de promotiefilmpjes voor deze projecten bekijkt, die veel weghebben van trailers voor sf-blockbusters, zal misschien zijn schouders erover ophalen, of er de draak mee steken. Grillen van een megalomane postpuber? Pogingen om veel minder flatteuze acties in het vergeetboek te doen raken, zoals de rampzalige oorlog in Jemen of de moord op journalist Jamal Khashoggi, die in 2018 in het Saoedische consulaat in Istanboel met een botzaag van zijn ledematen werd ontdaan?
Autocratie
De werkelijkheid is complexer. Naar alle waarschijnlijkheid zal maar een deel van deze zeer grote bouwwerken het daglicht zien, geheel in lijn met andere half voltooide, nooit echt van de grond gekomen megaprojecten als de Economische Stad van koning Abdoellah, de voorganger van Salman, die daarmee een eiland van liberalisme wilde stichten aan de oevers van de Rode Zee. Het faraonische karakter van de projecten is bedoeld om het imago van de Saoedische kroonprins op te vijzelen. Ze zijn bedoeld om een ander verhaal te vertellen, ter meerdere glorie van de jonge prins die zich meer dan ooit als een ondernemer van de toekomst presenteert, naar voorbeeld van zijn grote idool Elon Musk, de baas van SpaceX, die Mars wil koloniseren.
Maar als deze overdreven grote projecten de aandacht blijven trekken, dan is dat omdat ze passen in de wezenlijke ambitie van Saoedi-Arabië om op ongekende schaal veranderingen door te voeren. Ze zijn een teken voor de rest van de planeet, en in het bijzonder voor investeerders, dat het koninkrijk wel degelijk bezig is zich aan zijn verstarring te ontworstelen. MBS wil een nieuw Saoedi-Arabië creëren en het lijdt geen twijfel dat hij daarin slaagt, aldus Bertrand Besancenot, voormalig Frans ambassadeur in Riyad, die er in 2015 getuige van was hoe het nieuwe fenomeen MBS zijn intrede deed op het Saoedische politieke toneel. MBS ziet zichzelf als de nieuwe Ibn Saoed, de eerste koning van het moderne Saoedi-Arabië, die het koninkrijk in 1932 tot een eenheid smeedde. Hij wil van zijn land een van de tien machtigste ter wereld maken.
Deze kentering begon in 2016, met de inperking van de bevoegdheden van de zedenpolitie. De Muttawa, die een sinistere reputatiegenoot, was belast met de handhaving van de geboden van het wahabisme, de ultrapuriteinse stroming binnen de islam die lange tijd de staatsgodsdienst van Saoedi-Arabië was. In de jaren daarna heeft MBS de weke en collegiale dictatuur waarvan lange tijd sprake was weliswaar vervangen door een ultra-autoritair bewind, maar is hij doorgegaan met het doorbreken van taboes: het toestaan van muziekuitvoeringen (2016), opheffing van het autorijverbod voor vrouwen (2017), heropening van de bioscopen (2018), beëindiging van het apart zetten van mannen en vrouwen in restaurants (2019), toestemming voor winkels om open te blijven gedurende gebedstijden (2021) et cetera.
De karikaturaalste symbolen waardoor het Saoedische koninkrijk in westerse ogen lange tijd het ultieme toonbeeld van conservatisme is geweest, leggen stuk voor stuk het loodje. Het dewahabiseringsproces is in gang gezet en te oordelen naar het succes van de hervormingen is de bevolking, die voor twee derde uit mensen van onder de 35 bestaat, rijp voor deze revolutie. Het proces is des te moeilijker te stoppen omdat MBS ervan verzekerd is dat hij na de dood van zijn vader, die 87 is, de troon zal bestijgen en dat hij, rekening houdend met zijn jonge leeftijd van 37 jaar en mits er geen ongelukken gebeuren, nog drie of vier decennia zou moeten kunnen regeren.
’MBS is de opperheerser die alle regels aan zijn laars lapt, goedschiks of kwaadschiks’
‘We zijn in feite getuige van de geboorte van de vierde Saoedische staat,’ zegt politicoloog Stéphane Lacroix, gespecialiseerd in de geschiedenis van het Arabische schiereiland. Eerst was er het emiraat Diraja, dat duurde van 1727 tot 1818, toen het emiraat Nadjd, van 1824 tot 1891, en daarna het koninkrijk dat in 1932 door Abdoel Aziz al-Saoed werd gesticht. ‘Dit idee van een vierde staat was een geliefd thema van de Saoedische oppositie, die lange tijd heeft gedroomd van de stichting van een constitutionele monarchie,’ aldus Lacroix. ‘Maar MBS is bezig met de verwezenlijking van een heel ander project, namelijk een door moderniseringsdrift en grootheidswaanzin bezielde autocratie. Hij is de opperheerser die alle regels aan zijn laars lapt, goedschiks of kwaadschiks.’
Met dit hervormingsproces is langzaam maar zeker een begin gemaakt in de tijd van koning Abdoellah. Behalve de Economische Stad is ook de toegang van vrouwen tot de Majlis al-Shura, het Saoedische surrogaatparlement, aan hem te danken, evenals het staatsmonopolie op fatwa’s en de eerste investeringen in toerisme en mijnbouw, de twee belangrijkste sectoren waarmee MBS de afhankelijkheid van olie wil verminderen. Maar de macht in Saoedi-Arabië was in die tijd nog sterk verdeeld en de pogingen van Abdoellah liepen al snel spaak.
Mohammed bin Salman heeft lering getrokken uit deze mislukkingen en besloten dat het systeem alleen kan worden veranderd door het ten val of op zijn minst aan het wankelen te brengen. Vandaar zijn grootschalige arrestatiecampagnes, zowel onder islamisten als liberalen, en zowel binnen de koninklijke familie als binnen de grote zakenfamilies en geestelijke kringen. Zo wil hij een verticale machtsstructuur creëren en het reële of denkbeeldige verzet tegen zijn grootse plannen breken.
Monddood
Vooral op religieus gebied heeft hij opvallend veel succes geboekt. De wahabitische geestelijkheid die, in ruil voor haar trouw aan koning Saoed, de hele maatschappij haar obscurantistische credo oplegde, is volledig monddood gemaakt. De islamitische toon wordt inmiddels door MBS zelf gezet, die zich heeft ontpopt als een voorvechter van de ‘iitidal’, de religieuze gematigdheid. Tijdens een interview met de zender Al-Arabiya in 2021 had de kroonprins de traditionalisten zelfs tot het uiterste getergd door op te roepen Mohammed ibn Abdul-Wahab, de imam die het wahabisme in de achttiende eeuw had gesticht, niet langer als een heilige te vereren.
Deze modernisering wordt niet alleen ingegeven door imago-overwegingen. In een recent boek, L’Arabie saoudite. De l’or noir à la mer Rouge, legt historicus en diplomaat Louis Blin, die de Franse consul in Djedda is geweest, uit hoe het ‘antimodernisme’ van de fundamentalisten, gevoegd bij de verslaving aan het zwarte goud, de industriële ontwikkeling van Saoedi-Arabië heeft gedwarsboomd. ‘Het welslagen van de post-wahabitische gok van de kroonprins staat of valt met zijn vermogen om het rentenierssysteem dat door de salafisten wordt gesteund te vervangen door een productie-economie,’ aldus Blin.
Maar de productiviteit van de Saoedische bevolking, die gewend is aan een uiterst genereuze staatsruif, is notoir zwak. De kroonprins weet dat. Het succes van zijn plannen is afhankelijk van een ontwikkeling van het arbeidsethos en een integrale hervorming van het plaatselijke onderwijssysteem. Het bekeren van de Saoediërs tot het mondiale materialisme, het onuitgesproken doel van Mukaab, Trojena en andere soortgelijke projecten, zal niet volstaan om het koninkrijk te hervormen.
Lees ook:
