Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Niger, waar president Bazoum vorige week werd afgezet door militairen. Niger gold als een bondgenoot van het Westen, maar is het zoveelste land in de Sahel waar een coup plaatsvindt. Wat betekent de staatsgreep voor de Sahel en de relatie met het Westen?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Wat is er precies gebeurd in Niger?
Op woensdag werd bekend dat een groep militairen, onder wie leden van de presidentiële garde, de macht had overgenomen in Niger. De zittende president Mohamed Bazoum was afgezet en werd opgesloten in het presidentieel paleis in de hoofdstad Niamey. Daarnaast werd een avondklok afgekondigd.
De Nigerese generaal Abdourahamane Tiani verscheen op de staatstelevisie en las een verklaring voor, waarin hij volgens CNN zei dat Bazoum, die sinds 2021 aan het hoofd stond van Niger, verantwoordelijk zou zijn geweest voor de ‘verslechterende veiligheidssituatie’ in het land.
Bazoum was de eerste democratisch gekozen president van Niger, en is voor westerse bondgenoten en West-Afrikaanse landen die samenwerken in ECOWAS nog steeds ‘de legitieme leider van Niger’, zo schrijft Al Jazeera. Het was de vijfde coup sinds Niger in 1960 onafhankelijk werd van Frankrijk en de zoveelste poging om Bazoum aan de kant te zetten.
De leden van ECOWAS kwamen samen op een top in Nigeria en veroordeelden de staatsgreep. Volgens de West-Afrikaanse landen moeten de coupplegers binnen een week plaatsmaken en Bazoum herinstalleren, en anders kan er een militaire interventie volgen, meldt Vox. Daarnaast zijn er verregaande sancties ingevoerd, is een vliegverbod ingesteld en zijn de landsgrenzen door buurlanden gesloten.
Al voor zijn inauguratie werd geprobeerd Bazoum uit de weg te ruimen en afgelopen maart, toen de president in Turkije was, werd eveneens geprobeerd zijn regering omver te werpen. Voor het straatarme Niger, dat al jaren wordt geteisterd door jihadistisch geweld, betekent de coup een nieuwe periode van politieke instabiliteit.
Wat betekent de coup voor de veiligheidssituatie in de Sahel?
De Sahel beslaat een regio in Afrika waar veel stammen leven, waar jihadistische groeperingen de afgelopen decennia een stevige voet aan de grond hebben gekregen, waar veel armoede is en droogte heerst. Kortom, een regio met veel problemen. Naast Niger maken Mali, Burkina Faso, Tsjaad en Mauritanië officieel deel uit van de regio, net als bepaalde delen van Senegal, Nigeria en Soedan.
De regio is instabiel. ‘Niger is het volgende land in de Sahel waar een coup wordt gepleegd’, zo schrijft Sky News. Mali kende in 2020 en 2021 couppogingen en in Burkina Faso zijn in 2022 binnen acht maanden tijd twee couppogingen gepleegd. Maar de coup in Niger is om nog een reden zorgwekkend: het land was de laatste betrouwbare partner van het Westen in de strijd tegen het jihadisme.
Eerder wezen Burkina Faso en Mali VN-soldaten de deur na een coup, waarop onder meer Frankrijk, de Verenigde Staten en Nederland hun partnerschap met Niger versterkten. Als na deze coup VN-soldaten ook Niger moeten verlaten ‘zal dat een enorme klap zijn in de strijd tegen jihadistisch geweld’, zo schrijft de BBC.
Westerse landen zijn al begonnen met het evacueren van staatsburgers, en als ze hun troepen ook uit Niger halen, kunnen jihadisten in het vacuüm springen dat zij achterlaten, zo zegt veiligheidsanalist David Otto tegen VOA News. Voor de Sahel kan de val van het laatste enigszins democratische land, het laatste ‘bastion van stabiliteit’ in de regio, zoals Deutsche Welle het land omschrijft, dramatisch uitpakken.
Daarnaast is er nog een ander gevaar: dat van een oorlog tussen Afrikaanse landen. Burkina Faso en Mali waarschuwden de ECOWAS-landen deze week dat zij de coupplegers in Niger zullen steunen als er een militaire interventie komt. Meer jihadisme, meer aanslagen, burgeroorlogen of een intercontinentale oorlog: de vooruitzichten voor de Sahel zijn met de coup in Niger ten zeerste verslechterd.
Wat zijn de gevolgen op geopolitiek gebied?
Dat juist Mali en Burkina Faso hun steun uitspreken voor de coupplegers, is niet geheel verrassend. Sinds de coups de afgelopen jaren is de aanwezigheid van het Russische huurlingenleger Wagner in de landen aanzienlijk toegenomen, en daarmee de invloed van Rusland zelf. Atalayar wijst erop dat de coupplegers in hun eerste dagen al signalen hebben afgegeven dat ze openstaan voor samenwerking met Rusland, en nadat ECOWAS zich uitsprak tegen de coup gingen betogers de straat op met Russische vlaggen en werden er pro-Poetin-leuzen geroepen.
‘Poetin zal tevreden zijn met de coup in Niger’, zo schrijft The Spectator in een analyse. Instabiliteit in Niger biedt een opening voor de Wagner-groep om hun macht in het land – en daarmee de regio – te doen toenemen. Daarnaast is Niger wereldwijd een van de belangrijkste landen op het gebied van uraniumproductie, waarvan een kwart wordt geëxporteerd naar Europa. Zeker nu Frankrijk inzet op kernenergie, kan de situatie in Niger gevolgen hebben voor de energiesituatie in Frankrijk.
Een andere reden dat Europa bezorgd naar de situatie kijkt is migratie. Niger is (of was) niet alleen een belangrijke partner in de strijd tegen jihadistisch geweld, ook speelde het land een belangrijke rol in het tegenhouden van migranten uit Afrikaanse landen ten zuiden van Niger, die op weg waren naar Europa, zo schrijft USIP in een analyse.
Ook China is niet blij met de coup, schrijft South China Morning Post. De coup is een ‘nieuwe tegenslag voor de Chinese investeringen in de Sahel’. Het Aziatische land heeft voor bijna vijf miljard dollar geïnvesteerd in Niger, met name in de olie- en uraniumindustrie. Mohammed Soliman, directeur van het Middle East Institute in Washington, benadrukt tegen de krant dat de investeringen en andere projecten van China door de instabiliteit gevaar lopen.
Maar de coup biedt ook kansen voor China: als westerse landen wegtrekken uit Niger en de Sahel, ontstaat er een gat waarin Beijing, dat al langer bezig is zijn invloed in Afrika uit te breiden, kan springen. Want ook voor de Verenigde Staten betekent de coup een fikse tegenvaller, zo benadrukt The Wall Street Journal. ‘Niger is de laatste dominosteen waarvan we hopen dat hij niet valt’, zegt een hooggeplaatste medewerker van de Amerikaanse inlichtingendienst tegen de krant.
De VS staken honderden miljoenen aan humanitaire hulp en militaire steun in het land, mede vanwege de verkiezing van Bazoum als president. ‘We hebben ons als geen ander in de regio sterk gemaakt voor deze leider’, zegt Cameron Hudson, voormalig stafchef van de speciale gezant van de VS voor Soedan, tegen WSJ.
Voor veel landen is de coup een probleem en een nieuw hoofdstuk in de aanhoudende instabiliteit en onveiligheid in de Sahel. Maar, zoals The Conversation treffend schrijft, ‘het is bovenal een verschrikkelijke klap voor de inspanningen van Niger om stabiele democratische instellingen op te bouwen en de vrede en stabiliteit te bevorderen die het leven van de mensen in een van de armste landen ter wereld zouden kunnen verbeteren’.
Lees ook:
