In Trumps visie van een post-liberale chaotische wereld moeten de zwakken ruim baan maken voor de sterken en gaat elk voordeel ten koste van een ander, schrijft historicus, filosoof en auteur Yuval Noah Harari.
Het verbazingwekkende van Trumps beleid is dat het mensen nog steeds verbaast. Telkens spreekt er nog ontzetting en ongeloof uit de krantenkoppen als Trump weer eens een pijler van de liberale wereldorde aanvalt, door bijvoorbeeld begrip te tonen voor de Russische aanspraken op Oekraïens grondgebied, te filosoferen over de annexatie van Groenland of financiële chaos te zaaien met de aankondiging van invoerheffingen. Toch is zijn beleid zo consequent en zijn wereldbeeld zo helder omlijnd dat zulke dingen alleen nog verbazing kunnen wekken bij wie zichzelf danig voor de gek houdt.
Voor aanhangers van de liberale orde is de wereld in potentie één groot netwerk van samenwerking waar iedereen alleen maar bij kan winnen. Ze zijn ervan overtuigd dat conflict niet onvermijdelijk is omdat samenwerking in ieders voordeel kan zijn. Die gedachte heeft een diepere filosofische ondergrond. Volgens liberalen hebben alle mensen bepaalde ervaringen en belangen gemeen die de grondslag kunnen vormen voor universele waarden, mondiale instellingen en internationale wetgeving. Zo hebben mensen een hekel aan ziek zijn en hebben ze een gezamenlijk belang bij het voorkomen van de verspreiding van besmettelijke ziektes. Alle landen hebben derhalve baat bij het delen van medische kennis, bij de mondiale inspanningen om epidemieën te bestrijden en de oprichting van instellingen zoals de Wereldgezondheidsorganisatie die zulke inspanningen coördineren. Ook bij het verkeer van ideeën, goederen en mensen tussen landen ziet de liberaal eerder wederzijds voordeel dan onvermijdelijke wedijver en uitbuiting.
In de trumpiaanse visie daarentegen is de wereld simpelweg een koek die moet worden verdeeld, een plek waar elke transactie winnaars en verliezers kent. Alle verkeer van ideeën, mensen en goederen is daarom bij voorbaat verdacht. In Trumps wereld kunnen internationale afspraken, organisaties en wetten niets anders zijn dan een plan om sommige landen zwakker en andere sterker te maken – of misschien een complot om alle landen te verzwakken ten gunste van een sinistere kosmopolitische elite. Wat zou Trump dan liever zien? Als hij de wereld helemaal naar zijn hand kon zetten, hoe zou die er dan uitzien?
In de trumpiaanse visie […] is de wereld simpelweg een koek die moet worden verdeeld
Trumps ideale wereld is een mozaïek van vestingen, landen die door hoge financiële, militaire, culturele en fysieke muren van elkaar gescheiden worden. Die wereld van vestinglanden ontbeert de wederzijdse voordelen van samenwerking, maar biedt volgens Trump en andere gelijkgezinde populisten wel meer stabiliteit en vrede.
Dit wereldbeeld gaat natuurlijk voorbij aan één belangrijke factor. Duizenden jaren geschiedenis hebben ons geleerd dat iedere vesting waarschijnlijk iets meer veiligheid, welvaart en grondgebied voor zichzelf zal willen ten koste van zijn buren. Hoe moeten die rivaliserende vestingen hun geschillen beslechten zonder universeel gedeelde waarden, mondiale instellingen en internationale wetgeving?
Trumps oplossing is simpel: conflicten worden vermeden als de zwaksten doen wat de sterksten willen. In die visie doen zich alleen conflicten voor als zwakkere partijen de werkelijkheid niet onder ogen willen zien. Oorlog is dus altijd de schuld van de zwakkeren.
Trumps oplossing is simpel: conflicten worden vermeden als de zwaksten doen wat de sterksten willen
Toen Trump Oekraïne de schuld gaf van de Russische invasie, vonden veel mensen het verbijsterend dat hij zo’n bespottelijk standpunt huldigde. Sommigen dachten dat hij door de Russische propaganda was ingepalmd. Maar er is een eenvoudiger verklaring. In het trumpiaanse wereldbeeld zijn rechtvaardigheid, ethiek en internationaal recht niet van belang en is macht het enige wat er in de internationale verhoudingen toe doet. Aangezien Oekraïne zwakker is dan Rusland, had het zich moeten overgeven. In de visie van Trump komt vrede neer op overgave, en omdat Oekraïne zich niet wilde overgeven heeft het de oorlog aan zichzelf te danken.
Dezelfde logica ligt ten grondslag aan Trumps plan om Groenland te annexeren. Als het zwakke Denemarken weigert Groenland af te staan aan de veel sterkere VS, en de Amerikanen vervolgens Groenland binnenvallen en met geweld veroveren, dan is alle geweld en bloedvergieten volgens de trumpiaanse logica louter aan de Denen te wijten.
Conflicten tussen de vestingen
Er kleven drie evidente bezwaren aan de gedachte dat rivaliserende vestingen conflicten kunnen voorkomen door de werkelijkheid te accepteren en deals te sluiten.
Ten eerste is daarmee meteen duidelijk hoe hol de belofte is dat in zo’n wereld iedereen zich veiliger zal voelen en elk vestingland zich helemaal op de vreedzame ontwikkeling van zijn eigen tradities en economie kan richten. In werkelijkheid zullen zwakkere landen al snel worden opgeslokt door sterkere buurlanden, die dan van een nationale vesting veranderen in een uitgestrekt multinationaal wereldrijk.
Trump windt geen doekjes om zijn eigen imperialistische plannen. Hij wil een muur optrekken om het grondgebied en de hulpbronnen van de Verenigde Staten te beschermen, maar loert wel verlekkerd naar het grondgebied en de hulpbronnen van andere landen, waaronder voormalige bondgenoten. Denemarken is weer een sprekend voorbeeld. Al decennialang is dat een van Amerika’s trouwste bondgenoten. Na de aanslagen van 11 september heeft Denemarken enthousiast aan zijn NAVO-verplichtingen voldaan. In Afghanistan zijn vierenveertig Deense militairen gesneuveld: een groter aantal per hoofd van de bevolking dan de VS er zelf verloren heeft. Maar geen bedankje van Trump daarvoor. Nee, hij wil dat Denemarken zich aan zijn imperialistische ambities onderwerpt. Hij wil duidelijk alleen vazallen, geen bondgenoten.
Een tweede probleem is dat in zo’n wereld geen enkele vesting het zich kan permitteren om zwak te zijn, en ze dus allemaal onder grote druk staan om zich te bewapenen. Veel geld vloeit dan eerder naar defensie dan naar sociale voorzieningen en economische ontwikkeling. Dat leidt tot een wapenwedloop waarvan iedereen armer wordt zonder dat ook maar iemand zich veiliger zal voelen.
[Trump] wil duidelijk alleen vazallen, geen bondgenoten
Ten derde gaat het trumpiaanse wereldbeeld er wel vanuit dat de zwakken zich overgeven aan de sterken, maar is er geen duidelijke methode om de onderlinge kracht te meten. Wat gebeurt er als landen zich misrekenen, zoals in de geschiedenis al vaak is gebeurd? De VS was er in 1965 van overtuigd dat het veel sterker was dan Noord-Vietnam en dat het genoeg druk kon zetten om de regering in Hanoi tot een akkoord te dwingen. Maar de Noord-Vietnamezen vertikten het om de Amerikaanse overmacht te erkennen, bleven tegen de klippen op doorvechten – en wonnen de oorlog. Hoe had Amerika vooraf kunnen weten dat het eigenlijk de zwakste partij was?
Ook Duitsland en Rusland waren er in 1914 allebei van overtuigd dat ze met kerst de oorlog gewonnen zouden hebben. Een misrekening. De oorlog duurde veel langer dan wie dan ook had verwacht en kende tal van onvoorziene wendingen. Hoewel het tsaristische Rusland in 1917 ten prooi viel aan een revolutie, zag Duitsland zich toch van de overwinning beroofd door de onvoorziene tussenkomst van de VS. Had Duitsland er dan beter aan gedaan om in 1914 een deal te sluiten? Of had de Russische tsaar de werkelijkheid onder ogen moeten zien en aan de Duitse eisen moeten toegeven?
Wie moet in de huidige handelsoorlog tussen China en de VS de verstandigste zijn en zich overgeven aan de ander? Je kunt zeggen dat het niet zo zwart-wit ligt, dat het beter is als alle landen samenwerken en zo elkaars welvaart vergroten. Maar dan ga je voorbij aan de grondbeginselen van het trumpiaanse denken.
De oorlogscyclus
Die trumpiaanse visie is niets nieuws. Duizenden jaren lang, tot de opkomst van de liberale wereldorde, was het de dominante wereldvisie. Het trumpiaanse denken is al zo vaak in de praktijk uitgeprobeerd dat we onderhand wel weten waar het meestal op uitdraait: op een eindeloze cyclus van oorlog en imperialisme. En tot overmaat van ramp zullen de rivaliserende vestingen in deze eeuw niet alleen kampen met het aloude gevaar van oorlog, maar ook met de nieuwe dreigingen van de klimaatverandering en de opkomst van superintelligente AI. Alleen met stevige internationale samenwerking kunnen we deze mondiale problemen het hoofd bieden. Aangezien Trump geen werkbare oplossing voor klimaatverandering of losgeslagen AI te bieden heeft, bestaat zijn strategie simpelweg uit ontkenning van het probleem.
De eerste keer dat Trump in 2016 tot president gekozen werd, begonnen de zorgen over de stabiliteit van de liberale wereldorde te groeien. Na tien jaar verwarring en onzekerheid hebben we nu een helder beeld van hoe de postliberale wereldorde eruitziet. De liberale visie van de wereld als een coöperatief netwerk maakt plaats voor een visie van de wereld als mozaïek van vestingen. We zien dit overal ter wereld gebeuren: muren verrijzen en slotbruggen worden opgehaald. Als dit zo doorgaat, resulteert het op korte termijn in handelsoorlogen, een wapenwedloop en imperialistische expansie. Uiteindelijk zal het uitlopen op wereldwijde oorlog, de verwoesting van het milieu en een volkomen onbeheersbare AI.
We kunnen van die ontwikkelingen verdrietig worden, we kunnen ons er boos over maken en we kunnen proberen er iets tegen te doen, maar we hebben geen excuus meer om ons erover te verbazen. En zij die het wereldbeeld van Trump willen verdedigen, moeten antwoord geven op één vraag: hoe kunnen rivaliserende nationale vestingen zonder universele waarden en bindende internationale wetgeving hun economische en territoriale geschillen vreedzaam beslechten?
