De pausverkiezing neemt vrijwel altijd meerdere dagen in beslag
Woensdag rond 21.00 uur stegen donkere rookslierten op uit de schoorsteen op het dak van de Sixtijnse Kapel, waar 133 kardinalen bijeen zijn om in het diepste geheim de opvolger van Franciscus te kiezen. Dat betekent dat er nog geen nieuwe paus verkozen is. Deze zwarte rook is ‘geen verrassing’, merkt La Repubblica op: ‘Het is praktisch onmogelijk voor een conclaaf om de paus bij de eerste poging te kiezen.’
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De eerste ronde is vooral een gelegenheid om de krachten te peilen die aan het werk zijn. ‘Vanaf dan zullen de kardinalen, afgezonderd van de rest van de wereld, strategieën en allianties bepalen om overeenstemming te bereiken over wie de volgende paus wordt’, legt het Italiaanse dagblad uit.
De kardinalen komen daarom vandaag opnieuw bijeen voor een tweede conclaafdag achter gesloten deuren, met twee stemrondes in de ochtend en twee in de middag. Als de witte rook verschijnt ‘in de eerste helft van de dag, zal dat zeer waarschijnlijk betekenen dat de favoriet Pietro Parolin is gekozen’, verzekert de krant.
Wat schrijven internationale commentatoren en opiniemakers over de nalatenschap van paus Franciscus? ‘Atheïsten en agnosten rouwen voor het eerst massaal om de dood van een paus.’
‘Hij zette zich in voor de armen. Hij was eenvoudig, nederig en bracht gelovigen en niet-gelovigen dichter bij de kerk. Hij kwam op voor de gemarginaliseerden. Hij was de eerste progressieve paus, niet bang om de machtigen te bekritiseren. Hij was een politiek en religieus leider aan wie nu al een wonder kan worden toegeschreven: atheïsten en agnosten rouwen voor het eerst massaal om de dood van een paus vanwege zijn toespraken over humanisme, pacifisme, milieubewustzijn, sociale rechtvaardigheid en mensenrechten.’
‘Tijdens de twaalf jaar van zijn pontificaat heeft Franciscus de publieke opinie flink in beroering weten te brengen. Volgens conservatieven zou de paus zich hebben bezondigd aan ontoelaatbare progressieve uitspattingen, zoals in zijn beroemde “wie ben ik om te oordelen”- toespraak tot homoseksuelen. Zijn heftige uitspraken over abortus stelden juist progressieven enorm teleur. Hetzelfde geldt voor zijn terughoudende benadering van de plaats van vrouwen in de kerk en de strijd tegen seksueel misbruik binnen religieuze instellingen.’
‘In de praktijk gebruikte Franciscus zijn macht vaak net zoals zijn voorgangers: om afwijkingen van zijn autoriteit te controleren en te onderdrukken. Alleen waren de doelwitten deze keer andersdenkende conservatieven en traditionalisten, in plaats van progressieven en modernisten. Maar juist door die nieuwe vorm van conflict, waarbij katholieken die gewend waren aan dezelfde kant te staan als het Vaticaan, plotseling lijnrecht tegenover het pauselijk gezag kwamen te staan, hielp hij het gezag van zijn ambt te demystificeren.’
‘Franciscus was uniek wat betreft zijn talent om de wereldopinie te manipuleren (…) en zijn buitengewone sloopvaardigheid. Tijdens zijn regeerperiode is er weinig wezenlijks bereikt. De financiën van het Vaticaan blijven een puinhoop, de inkomsten daalden gestaag. De Heilige Stoel heeft nog steeds geen duidelijk leiderschap getoond rond seksueel misbruik, ook al is dit begonnen in de lagere rangen van de kerk. Gewone geestelijken zijn gedemoraliseerd en verbijsterd, en het aantal mensen dat zich meldt om gewijd te worden is drastisch gedaald.’
Om kwart voor tien op maandag, Tweede Paasdag, heeft het Vaticaan bekendgemaakt dat paus Franciscus is overleden. ‘Hij heeft ons geleerd hoe we de waarden van het evangelie met trouw, moed en liefde kunnen naleven, zeker als steun voor de armste en meest buitengesloten mensen,’ meldt kardinaal Kevin Farrell. De paus heeft een aantal weken met longontstekingen gekampt.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Franciscus, die in 1936 als Jorge Mario Bergoglio werd geboren, is in 2013 als eerste persoon uit de Amerika’s tot paus verkozen. ‘De paus heeft gevraagd om een sobere uitvaart die gericht is op het geloof’, schrijft Vatican News. Dit lijkt overeen te komen met de visie van Paus Franciscus, wiens progressieve kerkbeleid tekenend was voor zijn ambt. De 88-jarige kerkvorst stond bekend om zijn steun voor de armen en zwakken, zijn toenadering tot zowel gelovigen als ongelovigen en het feit dat hij niet schroomde om kritiek te leveren op wereldleiders.
De kerkvorst herstelt nog steeds van een longontsteking
‘Ik wens iedereen een fijne zondag, heel erg bedankt.’ Paus Franciscus hield zondagmorgen een korte toespraak tijdens een verrassingsoptreden op het Sint-Pietersplein na afloop van een mis voor zieken en gezondheidswerkers. ‘Voordat hij de pelgrims en gelovigen op het plein begroette, aan wie hij zijn dank uitsprak, ontving hij het sacrament van de verzoening in de Sint-Pietersbasiliek, bad hij en ging hij door de Heilige Deur weer weg,’ meldt de Italiaanse krant La Stampa.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De 88-jarige Argentijnse kerkvorst is nog steeds herstellende van een ernstige longontsteking die hem bijna het leven kostte. Zijn openbare verschijning van afgelopen zondag is de eerste in twee maanden in het Vaticaan. Sommigen menen dat dit erop duidt dat de paus zal deelnemen aan de vieringen van Pasen en de Goede Week, maar zijn entourage heeft daar nog niets over losgelaten. Artsen drongen er bij Francis op aan om na zijn ziekenhuisopname twee maanden lang strikte rust te nemen en geen openbare activiteiten of fysiek contact te hebben.
De Iraanse politie zet drones in om vrouwen te monitoren
Een uitgebreid technologisch netwerk in Iran rapporteert vrouwen die geen hoofddoek dragen, meldt een VN-rapport. ‘Twee jaar na de protesten van 2022 worden vrouwen en meisjes in Iran nog steeds geconfronteerd met systematische discriminatie (…), vooral met de verplichting tot het dragen van een hijab.‘ Sinds april 2024 heeft Iran een nieuw plan doorgevoerd, het Noor Plan, bedoeld om de verplichte kledingwetten te handhaven. Inmiddels zijn er al 618 vrouwen gearresteerd onder de wet.
Het VN-rapport laat zien hoe Iraanse autoriteiten technologie gebruiken om vrouwen zonder hijab op te sporen. Bij de Amirkabir universiteit in Teheran zijn camera’s met gezichtsherkenning geplaatst om vrouwen zonder hoofddoek te rapporteren. De Iraanse politie maakt ook gebruik van ‘dronetoezicht vanuit de lucht’, meldt het rapport. Het team van onderzoekers vermoedt dat bewakingscamera’s op de grote wegen van Iran ook actief zoeken naar vrouwen zonder hoofddoek, aldus The Independent.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De Iraanse politie heeft zelfs een nieuwe app ontwikkelt met de naam ‘Nazer’. De app stelt burgers in staat om een vrouw die geen hoofddoek draagt te rapporteren. Gebruikers van de app kunnen bijvoorbeeld ‘de locatie, datum, tijd en de nummerplaat van een voertuig’ toevoegen. ‘Dan wordt er per direct een sms gestuurd naar de eigenaar van het voertuig dat hen waarschuwt dat ze de wet van de verplichte hijab hebben overtreden en dat hun voertuig in beslag zal worden genomen als ze de waarschuwing negeren,’ aldus het VN-rapport.
In 2022 waren er grote protesten in Iran naar aanleiding van de dood van Mahsa Amini, een vrouw die werd gearresteerd en mishandeld door de zedenpolitie. Dit rapport van de VN stelt de Islamitische Republiek verantwoordelijk voor haar dood en beklaagt de onderdrukking van vrouwenrechten in Iran.
De kerk zou nog steeds onder Russische invloed staan
Dinsdag stemde het Oekraïense parlement over de laatste lezing van een wetsontwerp dat de Orthodoxe Kerk verbiedt die verbonden is aan het patriarchaat van Moskou, dat vaak wordt gezien als een kanaal van invloed voor het Kremlin. Deze Russische tak, die ooit de populairste was in Oekraïne, verbrak in 2022 de banden met de Russische patriarch Kirill omdat hij het Russische offensief op Oekraïens grondgebied steunde.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De Oekraïense autoriteiten zijn echter van mening dat de kerk nog steeds onder Russische invloed staat en hebben het aantal juridische maatregelen tegen de kerk verhoogd. Sommige van haar ‘priesters en financiële helpers zijn betrapt op het helpen van het Russische leger in Oekraïne’, meldt de Europese editie van het tijdschrift Politico. De toepassing van de nieuwe wet zal waarschijnlijk veel tijd in beslag nemen, omdat het verbod voor elke parochie of bisdom door een rechtbank moet worden bekrachtigd.
De aan Rusland gelieerde Orthodoxe Kerk heeft de afgelopen jaren veel van haar volgelingen in Oekraïne verloren naarmate het Oekraïense nationale sentiment groeide. Dit proces versnelde met de oprichting van een onafhankelijke Oekraïens-orthodoxe kerk in 2018.
De burgerrechtengroep Aclu kondigde meteen juridische stappen aan
Woensdag werd Louisiana de eerste Amerikaanse staat ‘die eist dat de Tien Geboden worden opgehangen in klaslokalen van openbare scholen’, meldt CBS News. De wet, ondertekend door de Republikeinse gouverneur Jeff Landry, gaat van kracht in 2025 en geldt voor alle openbare onderwijsinstellingen, van kleuterscholen tot universiteiten.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De burgerrechtengroep Aclu kondigde onmiddellijk aan de zaak voor de rechter te brengen, met de bewering dat de wet ‘duidelijk ongrondwettelijk’ is en ‘indruist tegen de scheiding van kerk en staat’.
‘Het eerste amendement belooft dat we allemaal zelf mogen beslissen welke religieuze overtuigingen we aanhangen en in praktijk brengen, zonder druk van de overheid. Politici hebben het recht niet om de religieuze doctrine van hun eigen voorkeur op te leggen aan leerlingen en gezinnen op openbare scholen’, liet de groep weten in een gezamenlijke verklaring.
Hoge temperaturen zorgen voor doden tijdens bedevaart
Minstens veertien Jordaniërs en vijf Iraniërs zijn gestorven tijdens de jaarlijkse bedevaart naar Mekka, die sinds vrijdag plaatsvindt in zinderende hitte, zo maakten de autoriteiten in hun landen zondag bekend. Het Jordaanse ministerie van Buitenlandse Zaken zei dat de veertien Jordaanse pelgrims waren overleden ‘na een hitteberoerte’, meldt The New York Times.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De Saoedische autoriteiten hebben geen details gegeven over het aantal gevallen van hyperthermie, maar vorig jaar werden meer dan tienduizend gevallen geregistreerd, waarvan 10 procent een hitteberoerte, de gevaarlijkste vorm. ‘In Mekka bereikten de temperaturen zondag bijna 37 graden Celsius en recente studies hebben aangetoond dat door klimaatverandering de gezondheidsrisico’s nog groter zullen worden’, aldus de Amerikaanse krant. ‘Wetenschappers hebben gewaarschuwd dat de weersomstandigheden ernstig zullen worden als de hadj, die de maankalender volgt, in de zomer valt, zoals dit jaar het geval is.’
De pelgrimstocht is een van de vijf pijlers van de islam en veel van de rituelen vinden in de buitenlucht plaats, in Mekka en de omliggende woestijn. Deze rituelen omvatten het bidden buiten de Grote Moskee van Mekka en een dag lang bidden op de berg Arafat, vaak onder de brandende zon.
Op het Egyptische platteland drukt de koptische geestelijkheid een steeds duidelijker stempel op het sociale leven. ‘De eerstejaars kregen te verstaan dat ze alleen maar met andere christelijke studenten mochten omgaan, “om geen problemen te krijgen”.’
Dat ze problemen in de parochie zou krijgen omdat de universiteit ook door moslimstudenten bezocht werd, was de koptische Mariam Albert wel duidelijk, maar niet dat ze daardoor zelfs de mis niet meer dreigde te mogen bijwonen.
Mariam is geboren in een bescheiden gezin in het gouvernement Qalyubiyah ten noorden van Caïro. Ze verheugde zich op haar toekomst als student aan de letterenfaculteit van de universiteit van Banha, een middelgrote stad in de Nijldelta, niet ver van haar geboortedorp. Maar voordat ze kon kennismaken met haar nieuwe omgeving werd er een bijeenkomst georganiseerd door het bisdom waartoe haar geboortedorp behoort. Alle aankomende studenten van de gemeenschap waren daar uitgenodigd om ouderejaars van dezelfde universiteit te ontmoeten. De eerstejaars kregen te verstaan dat ze alleen maar met andere christelijke studenten mochten omgaan, ‘om geen problemen te krijgen’. Dat deed Mariam dan ook, totdat ze ruzie kreeg met een medestudente. ‘Dat je beiden christen bent is niet voldoende om vrienden te worden,’ zegt ze daarover. ‘Bij het curriculum waarvoor ik me had ingeschreven was ik de enige christen en ik had geen zin om me af te sluiten voor de studiegenoten met wie ik mijn colleges volgde. Zoiets hoort een persoonlijke keuze te zijn, maar dat pakte heel anders uit.’
Blasfemie
Mariam werd ontboden door de bisschop, die haar verweet dat ze haar christelijke medestudenten links liet liggen en die haar van ‘andere religieuze voorkeuren’ verdacht. Ze ging te rade bij haar ouders, maar die kozen de kant van de bisschop en hadden ook kritiek op haar omgang met moslimstudenten. Haar moeder vertelde dat de bisschop had gedreigd dat ze niet meer welkom zou zijn bij de mis als ze haar gedrag niet veranderde.
Het geval-Mariam staat niet op zichzelf. Het privéleven van veel koptische Egyptenaren wordt door de geestelijkheid gedomineerd. Afgelopen januari werd Kirollos Nashed, docent aan de universiteit van Al Minufiyah 80 kilometer ten noorden van Caïro, beschuldigd van ‘protestantisme’ en uit zijn kerk gezet, om vervolgens te worden gedagvaard wegens ‘blasfemie’ en ‘laster’ jegens de plaatselijke bisschop Benjamin. Het geschil betrof het door de klerikale hiërarchie ingestelde verbod op het organiseren van buitenkerkelijke huwelijksfeesten en zogeheten hennanachten, een Egyptische plattelandstraditie waarbij de vrouwen van de twee toekomstige schoonfamilies elkaar aan de vooravond van het huwelijk ontmoeten. Daarnaast eist het bisdom dat beide families een borg storten die alleen wordt teruggegeven wanneer er bij de huwelijksplechtigheid geen regels zijn overtreden.
‘De geestelijkheid heeft privileges en bevoegdheden verworven waaraan ze hardnekkig vasthoudt’
Volgens Ishak Ibrahim, die zich bezighoudt met het thema religieuze vrijheid binnen het Egyptian Initiative for Personal Rights (EIPR), speelt de koptische geestelijkheid in Egypte de laatste jaren een steeds grotere rol in het maatschappelijk leven. ‘De geestelijkheid heeft privileges en bevoegdheden verworven waaraan ze hardnekkig vasthoudt.’ Maar zoiets kan alleen als de gelovigen het accepteren. Zij hebben er in feite aan meegewerkt doordat ze de geestelijkheid bijvoorbeeld raadplegen voordat ze gaan trouwen of zich inschrijven op een universiteit. ‘Deze ontwikkeling is in de huidige politieke situatie niet zo vreemd,’ voegt Ibrahim eraan toe. ‘Het zich terugtrekken van de staat en de opkomst van de politieke islam hebben ervoor gezorgd dat christenen zich steeds verder verschansen binnen hun eigen kerk. Temeer omdat die kerk bepaalde maatschappelijke voorzieningen biedt, zoals crèches, poliklinieken et cetera.’
Reprimande
In Gizeh, niet ver van de hoofdstad, heeft ook Girgis Abdel Malak druk van zijn kerk ervaren toen hij zijn zoontje om praktische redenen niet bij een crèche van de koptische gemeenschap inschreef maar bij een gemengde crèche in zijn buurt. Het kwam hem op een reprimande van de pastoor te staan. Maar Girgis ligt daar niet wakker van: ‘De pastoor moet zijn kudde nu eenmaal bijeenhouden,’ erkent hij.
Volgens onderzoeker Sarah Allam, gespecialiseerd in koptische kwesties, laat de dominante rol van de koptische geestelijken in het maatschappelijk leven zich ook verklaren door het feit dat de wet hun zeggenschap geeft over het persoonlijk leven van hun parochianen. ‘Een Egyptische christen kan niet trouwen zonder toestemming van de pastoor,’ benadrukt ze. De wet eist zelfs een officiële verklaring dat er geen bezwaar tegen een huwelijk bestaat, en alleen de religieuze gemeenschappen kunnen in zo’n verklaring voorzien.
Salomé Parent-Rachdi deed twee jaar lang onderzoek naar romantische relaties in Israël en Palestina. Naar aanleiding van haar stripboek Amour, sexe et Terre promise interviewde Le Monde haar over hoe liefde en politiek er met elkaar zijn verweven.
Journalist Salomé Parent-Rachdi deed twee jaar lang, van 2018 tot 2020, onderzoek in Israël en Palestina, met één vraag in haar achterhoofd: hoe houden mensen daar van elkaar? Het resultaat is een documentair stripboek, Amour, sexe et Terre promise, geïllustreerd door Zac Deloupy. Veertien intieme verhalen die zich afspelen in gebieden waar het gewicht van religie, het geweld van kolonisatie en obsessies met identiteit tot in de slaapkamer reiken.
Van een ultraorthodoxe jood in Jeruzalem tot een Arabische lesbienne in Tel Aviv en de vrouw van een Palestijnse gevangene in Nablus op de Westelijke Jordaanoever, illustreren deze verhalen hoe moeilijk de liefde in Israël en Palestina kan zijn.
De strip waar je sinds 2018 aan hebt gewerkt komt eindelijk uit, terwijl de oorlog tussen Israël en Hamas in volle gang is. Heb je getwijfeld of je hem zou publiceren?
‘Na 7 oktober en de represailles die daarop volgden in de Gazastrook, dacht ik aanvankelijk dat mijn onderwerp niet meer relevant was. Hoe kunnen we nog over liefde praten als de gebeurtenissen zo afschuwelijk zijn? Is het nog wel gepast? Uiteindelijk denk ik dat onze grote afschuw deels te maken heeft met het feit dat er een totale ontmenselijking van de ander plaatsvindt, vooral wanneer we berichten lezen over seksueel geweld gepleegd door Hamas of wanneer we Israëlische soldaten foto’s zien maken met de knuffels en het ondergoed van Palestijnse gezinnen in hun verwoeste huizen.
Door middel van deze verhalen hoop ik, op mijn eigen bescheiden manier, bij te dragen aan het terugbrengen van die menselijkheid. Het is belangrijk om juist de persoonlijke en intieme verhalen over te brengen.’
In het boek is de liefde niet los te zien van een obsessie met identiteit.
‘Er is een veelheid aan heterogene groepen in het gebied, wat zorgt voor een behoorlijk explosieve cocktail van identiteiten: Sefardim uit de Maghreb, islamitische of christelijke Palestijnen, seculiere Oekraïense Joden die profiteren van de wet van Terugkeer [aangenomen in 1950, die het Israëlische staatsburgerschap verleent aan iedereen met ten minste één Joodse grootouder], ultraorthodoxen van Poolse afkomst, et cetera. Deze identiteiten gaan gepaard met een heleboel hardnekkige stereotypen (“Russisch-Joodse vrouwen zijn prostituees”, “Ik ben een verrader als ik als Palestijn met een Israëlisch-Joodse vrouw uitga”) die bepaalde liefdesverhalen in de weg staan. In feite is er niets vreemds aan om iemand in de eerste paar seconden van een afspraakje naar zijn of haar afkomst te vragen. Integendeel, je moet je identiteit snel laten gelden, ook op datingapps.
‘Als je openlijk toegeeft aan je verlangens betekent dat vaak dat je je gemeenschap van je vervreemdt’
De strip opent met Lana, een blonde Israëlische Arabier met blauwe ogen die, voordat ze trouwde met een Palestijn, talloze afspraakjes had met Israëlische Joden en haar afkomst en religie verborgen hield. Lana groeide op in een vrij traditioneel moslimgezin, waar het verboden was om seks te hebben voor het huwelijk, al helemaal met Joden. Door toch seksuele relaties aan te gaan met de “aangewezen vijand” kon ze aspecten van haar seksualiteit ontdekken die ze met een man uit haar gemeenschap niet had kunnen verkennen. Voor veel jongeren bestaat er dissonantie tussen wat ze zouden willen ervaren en wat de groep waartoe ze behoren van hen verwacht.
Dit zijn dingen die we allemaal op onze eigen manier ervaren, maar in deze gebieden, waar de geografische grenzen en de grenzen van de gemeenschap zo duidelijk zijn, is er nog meer moed nodig om zo’n grens te overschrijden. Als je openlijk toegeeft aan je verlangens betekent dat vaak dat je je gemeenschap van je vervreemdt. Avi, een ultraorthodoxe Jood, nam afstand van zijn familie, spijbelde van de religieuze school en knipte zijn peot af [de lange haarlokken die religieuze Joodse mannen dragen] om een relatie aan te gaan met een voormalige non die eveneens met haar gemeenschap gebroken had. Toen jonge orthodoxe mannen hem vroegen waarom hij niet langer religieus was, vertelde hij hen onder andere dat hij zijn eerste liefdesverhalen wilde beleven zonder meteen te moeten trouwen, dat hij ook wilde experimenteren met vreemden, iets wat onmogelijk zou zijn geweest als hij in zijn gemeenschap was gebleven.’
Welk effect hebben religieuze taboes op de jongeren die je hebt ontmoet?
‘Op het moment dat het verlangen onderdrukt wordt, wordt het sterker. In de ultraorthodoxe Joodse gemeenschap is masturbatie bijvoorbeeld verboden om niet “tevergeefs zijn zaad te morsen”. Dit verbod wekte een sterk verlangen op bij Avi, die op internet de grenzen ging opzoeken. Toen hij een tiener was, waren vrouwen in pyjama’s voor hem het toppunt van opwinding.
Hetzelfde geldt voor Mohammed, een jonge homoseksueel die opgroeide in Gaza en nu in ballingschap leeft om zijn seksualiteit te kunnen beleven zonder de dood te riskeren. Seksuele voorlichting heeft hij als twintigjarige in Gaza nauwelijks gehad. Maar ondanks de verboden wordt seksualiteit nog steeds beleefd. Homo’s in Gaza maken valse Instagram-accounts aan om mensen te ontmoeten. Maar de frustratie is groot. In de meest conservatieve omgevingen hebben jongeren zelfs geen enkel referentiepunt in liefde hebben en soms zelfs geen woordenschat om de emoties die ze voelen te beschrijven. Avi besefte bijvoorbeeld pas laat dat zijn liefde niet alleen aan God was voorbehouden. En hoe interpreteer je bijvoorbeeld lichaamstaal?’
Je laat ook zien dat de kolonisatie van de Palestijnse gebieden van grote invloed is geweest op veel relaties.
‘Een wijk aan de rand van Ramallah [op de Westelijke Jordaanoever] was een paar jaar geleden omgeven door amper bebouwde heuvels met parken. Jonge stellen kwamen daar vaak samen om zich terug te trekken. Nu zijn deze heuvels omringd door nederzettingen en kunnen koppels er niet meer naartoe. Dit is een voorbeeld van de gevolgen van de Israëlische bezetting van de Palestijnse gebieden. Datingapps zijn misschien de enige manier om deze afkalving van de ruimte tegen te gaan. Maar dan moet je wel zin hebben om te gaan daten.’
‘Het wordt automatisch als een statement gezien als je een kind op de wereld zet dat zowel Joods als islamitisch is’
In deze gebieden zijn alle keuzes over liefde en intimiteit, inclusief het krijgen van een kind, politiek gemotiveerd.
‘Het conflict heeft ook een demografische dimensie. Arabieren en Joden stellen zichzelf dezelfde vraag: welke gemeenschap zal uiteindelijk het grootst zijn? Ultraorthodoxe joden hebben gemiddeld zes kinderen per vrouw om de verloren generatie van de Shoah in te halen. In Israëlische gevangenissen proberen de vrouwen van Palestijnse gevangenen op slinkse wijze zwanger te raken, zoals Fatiha in het stripverhaal. De Palestijnen noemen dit sumud, wat “onwankelbare volharding” betekent. Ook voor een gemengd stel is het krijgen van een kind een zeer politieke daad. Het wordt automatisch als een statement gezien als je een kind op de wereld zet dat zowel Joods als islamitisch is.’
In 2015 waren slechts 23 van de 58.000 geregistreerde huwelijken in Israël, dat geen burgerlijke verbintenissen erkent, gemengde verbintenissen tussen een Jood en een Arabier. Wat betekent het om een gemengd koppel te zijn in dit land?
‘In Israël weigert de staat gemengde huwelijken te erkennen. Om te trouwen moeten stellen naar Cyprus, waar een van de partners zich bekeert tot het geloof van de ander. Alexandra, een Française die een relatie heeft met Marwan, een Palestijn [die een verblijfsstatus heeft in Jeruzalem maar niet het Israëlische staatsburgerschap], bekeerde zich tot de islam zodat ze in de Heilige Stad kon trouwen. Sommige mensen verlaten het Israëlische grondgebied of overwegen zelfs om uit elkaar te gaan om maar niet de enorme administratieve rompslomp te hoeven doorstaan voor het verkrijgen van een visum. Sinds 2022 eist Israël zelfs van buitenlanders die naar de Westelijke Jordaanoever of Oost-Jeruzalem verhuizen dat ze officieel aangeven of ze een relatie hebben met een Palestijn.
Bovendien slagen steeds minder Palestijnen in Jeruzalem erin om hun status als inwoner van de Heilige Stad te behouden, waarmee het voor hun partner nog moeilijker wordt een visum te krijgen. Niet iedereen is bereid dat offer te maken.
Toen ik in Jeruzalem aankwam, werd ik alom gewaarschuwd: “Word niet verliefd op een Palestijn!” Gemengde koppels moeten overal over nadenken, alles is heel politiek: de wijk waar ze wonen, de school, de naam van het kind. De taal die de gemengde koppels spreken – meestal Hebreeuws – zegt ook veel over de gewelddadige machtsstrijd die het land beheerst.’
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Nicaragua, waar bisschoppen en priesters worden vervolgd en kerken worden gesloten. Waarom is de regering van Daniel Ortega zo woedend op het Vaticaan?
Wat doet de regering van Nicaragua tegen de Katholieke Kerk?
Een ‘crackdown’. Een ‘purge’. Een vervolging, heksenjacht of jacht. De bewoordingen die internationale media gebruiken voor de acties van de regering van Nicaragua tegen de Katholieke Kerk zijn talrijk, maar tonen alle één ding: het Vaticaan en zijn bisschoppen, priesters en ngo’s zijn persona non grata in het Centraal-Amerikaanse land.
‘Het Nicaraguaanse regime van president Daniel Ortega en zijn vrouw, ‘copresident’ Rosario Murillo, voert zijn aanvallen op de Katholieke Kerk op’, schreefEl Paíseind vorig jaar. ‘Op woensdag 20 december onderschepte de Nicaraguaanse politie bisschop Isidro del Carmen Mora Ortega, toen hij op weg was om een mis uit te voeren voor 230 parochianen in de Santa Cruz-parochie. (…) De bisschop werd gearresteerd en zijn verblijfplaats is nog onbekend. Dit is het laatste hoofdstuk in de vervolging tegen de Katholieke Kerk in Nicaragua, waar de aanvallen het afgelopen jaar zijn geëscaleerd. Sinds 2018 – toen massale protesten tegen de regering uitbraken – heeft de Katholieke Kerk in Nicaragua te maken gehad met 740 aanvallen door het regime.’
‘Sinds 2018 heeft de regering-Ortega katholieke priesters die kritiek hadden geuit op het regime gevangengezet en verbannen’, schrijftChristianity Today. ‘Een onlangs gepubliceerd rapport van Christian Solidarity Worldwide (CSW) registreerde tussen november 2022 en januari 2024 310 ernstige schendingen van de vrijheid van godsdienst of levensovertuiging, en volgens Nicaragua Nunca Más heeft de regering sinds 2018 in totaal 256 evangelische organisaties gesloten’.
‘Je kunt nog steeds kogelgaten zien buiten onze kerk’
De jacht op de Kerk en haar priesters zorgt voor een vlucht van gelovigen uit het land, meldtThe Conversation.‘Sommigen vluchtten in ballingschap of mochten Nicaragua niet meer in als ze terugkwamen van een buitenlandse reis. Degenen die bleven, werden onder toezicht gehouden. Priesters die hun steun betuigden aan politieke gevangenen of het regime bekritiseerden, zelfs als dat in vage bewoordingen was, konden worden aangevallen of gearresteerd.’
Achter de cijfers en statistieken gaan hartverscheurende verhalen schuil.National Catholic Reporter sprak met Miguel Flores, die door Nicaragua werd uitgezet vanwege zijn werk voor de Katholieke Kerk. ‘We hadden nog niet eens het luchtruim van de Verenigde Staten bereikt toen het nieuws zich in Nicaragua begon te verspreiden dat ze ons het staatsburgerschap ontnamen en dat we automatisch uit het openbare register verdwenen. Toen werden we staatloos, zonder land,’ vertelt hij.
Global Sisters Report spreekt met een anonieme priester in Nicaragua, die vertelt hoe de kerken er nu bij staan. ‘Je kunt nog steeds kogelgaten zien buiten onze kerk. (…) Ze zullen de gaten niet opvullen. Niet omdat ze het niet kunnen, maar omdat ze het niet willen. Ze willen dat mensen nadenken over wat daar is gebeurd.’
Om de constante aanvallen van de regering in Nicaragua tegen de Kerk te begrijpen, moeten we teruggaan in de tijd. Eerst naar 2018, het jaar dat er zeldzame protesten uitbraken tegen het regime van dictator Daniel Ortega. ‘Die protesten leidden tot een escalerende en systematische aanval op de Kerk’, schrijft persbureauAP. ‘Ortega en zijn vrouw, Rosario Murillo, tevens vicepresident, geven ‘terroristische’ geestelijken de schuld van het aanwakkeren van de protesten, wat volgens hen neerkomt op het beramen van een staatsgreep.’ De Kerk, die in dat jaar de regering aansprak op mensenrechtenschendingen tegen betogers en kerken ter beschikking stelde om gewonden te verzorgen, werd vervolgens doelwit van de regering.
‘Sinds 2018 is ruim 10 procent van de Nicaraguaanse geestelijken gedeporteerd of verbannen uit het land’, schrijftThe Pillar. ‘Met ongeveer vijftien andere priesters in de gevangenis (en vele anderen zouden het land hebben verlaten of mogelijk ook worden vastgehouden), blijft het aantal actieve priesters in Nicaragua dalen.’
‘De regering heeft nooit ingestemd met de principes van de Katholieke Kerk, omdat de priesters en bisschoppen altijd in het openbaar de waarheid hebben verteld en de gepleegde corruptie en misdaden aan de kaak hebben gesteld,’ zegt Martha Molina, een Nicaraguaanse advocaat en auteur van het rapport Nicaragua: A Persecuted Church tegenDialogo-Americas. ‘De dictatuur wil dat de Kerk slaafs is (…). Ze willen een kerk die een bondgenoot, een vriend, een partner is, en die een oogje dichtknijpt voor onrecht.’
In de jaren na 2018 verslechterde de relatie en nam het aantal arrestaties van priesters en aanvallen op kerken toe, evenals de intimidatie. ‘De volledige breuk met de Katholieke Kerk kwam nadat paus Franciscus Daniel Ortega “onstabiel” noemde en diens regering vergeleek met nazi-Duitsland’, schrijftEl País. Zo kwam het dat in 2023 het grootste Centraal-Amerikaanse land, met onder hun inwoners miljoenen christenen, de banden verbrak met het Vaticaan.
‘In haar poging om de Kerk het zwijgen op te leggen, begon de regering de financiële middelen van parochies, bisdommen en andere katholieke instellingen af te sluiten’, schrijftCatholic News Agency.‘Het regime rechtvaardigde zijn daden door de Kerk te beschuldigen van het witwassen van geld en van het uitvoeren van “criminele geldstromen” die zogenaamd “illegaal het land binnenkwamen”.’
Maar de woede van de regering, die sinds de jaren tachtig aan de macht is, gaat verder terug. In 1979, toen Daniel Ortega met zijn sandinistische beweging streed tegen dictator Anastasio Somoza, had hij de Kerk nog aan zijn zijde, schrijftThe Public Discourse.Sterker nog, een aantal priesters nam de rol van minister op zich in de eerste sandinistische regeringen. ‘Maar de Kerk als geheel behield een kritische afstand tot de regering en keerde zich na een korte periode tegen Ortega en de sandinisten. Aartsbisschop Obando y Bravo en collega-prelaten uitten al vroeg hun zorgen over de verspreiding van het ‘goddeloze communisme’. Ze hekelden linkse demonstranten die een mis verstoorden die paus Johannes Paulus II tijdens zijn bezoek aan Nicaragua in 1983 opdroeg. Ze veroordeelden de legalisering van abortus door de Sandinisten en de bevordering van anticonceptie.’
‘Bij de presidentsverkiezingen van 1990 leed Ortega een verrassende nederlaag, deels als gevolg van tegenstand van de Kerk’, vervolgt de publicatie. Ook latere pogingen van Ortega om de verkiezingen te winnen waren mede door een campagne van de Kerk weinig succesvol. Pas nog weer later deed Ortega toezeggingen om de Kerk aan zijn zijde te krijgen. Maar hij zou nooit vergeten hoe de Kerk hem tegenwerkte in zijn begintijd, en sinds hij in 2006 weer aan de macht kwam, is hij het instituut met toenemende mate gaan onderdrukken.
Wat kan de internationale gemeenschap doen om het tij te keren?
Interessant is om te zien hoe de paus omgaat met de situatie in Nicaragua. Hij is de leider van de Kerk, zijn mensen worden opgesloten en vervolgd. Na eerdere felle bewoordingen over het regime van Ortega lijkt hij zijn toon wat te hebben gematigd en uit hij zich in meer diplomatieke bewoordingen. In zijn nieuwjaartoespraak stond de paus uitgebreid stil bij de situatie in Nicaragua, schrijftThe New York Times.
‘In zijn toespraak tot de gelovigen die op het Sint-Pietersplein bijeen waren gekomenvoor het traditionele nieuwjaarsgebed, zei Franciscus dat hij “met bezorgdheid volgde wat er gebeurt in Nicaragua, waar bisschoppen en priesters van hun vrijheid zijn beroofd”. Hij riep daarnaast op te bidden voor de christelijke bevolking van het Centraal-Amerikaanse land.’
Volgens deCouncil on Foreign Relations doet de paus te weinig. ‘Een totalitaire beweging probeert de Kerk in elk aspect van haar activiteiten te domineren en te beschadigen. Het zou niet te veel gevraagd moeten zijn voor de Latijns-Amerikaanse paus om meer te doen om de Kerk in Nicaragua te helpen’, schrijft de Amerikaanse denktank. ‘Je kunt je een echte campagne voorstellen, niet in de laatste plaats in andere Latijns-Amerikaanse landen, om het Ortega-regime aan de kaak te stellen en de Nicaraguaanse Kerk te verdedigen.’
‘Ze roepen op tot uitbreiding van de sancties tegen individuen en instellingen die betrokken zijn bij mensenrechtenschendingen’
Mensenrechtenexperts van de Verenigde Naties vinden ook dat er meer moet gebeuren om Nicaragua verantwoordelijk te houden voor de vervolging van de oppositie van regering, waartoe de Kerk gerekend wordt. ‘[De experts] dringen er bij de regering op aan om alle personen die willekeurig worden vastgehouden onmiddellijk vrij te laten, en roepen ook op tot uitbreiding van de sancties tegen individuen en instellingen die betrokken zijn bij mensenrechtenschendingen’, schrijftMirage News. ‘Sancties zijn een minimale manier om verantwoordelijkheid te nemen in een land waar straffeloosheid en het criminaliseren van de democratie de regel zijn.’
Mensenrechtenactivist Bianca Jagger schrijft inThe Independent dat de wereld tekortschiet als het gaat om de aanhoudende en steeds verslechterende situatie in Nicaragua. ‘Het onvermogen van de internationale gemeenschap om beslissende en effectieve sancties op te leggen heeft Ortega en Murillo in staat gesteld misdaden tegen de menselijkheid te begaan. Het is niet voldoende om elke keer dat Ortega en Murillo Nicaraguanen uit hun eigen land verdrijven, verklaringen af te leggen waarin zij het regime veroordelen. Het is tijd dat de wereld wakker wordt.’
In de VS werden de eerste stappen richting verscherping van die sancties in januari genomen, meldtCatholic Vote.‘Twee Amerikaanse wetgevers hebben dinsdag een wetsvoorstel ingediend om de voortdurende vervolging van de Katholieke Kerk door de Nicaraguaanse dictator Daniel Ortega te bestrijden door economische sancties op te leggen’, aldus de website. ‘Volgens de wet moeten verschillende gerichte sancties worden opgelegd aan delen van de Nicaraguaanse economie die inkomsten genereren voor de familie Ortega. Het wetsvoorstel zal ook nieuwe Amerikaanse investeringen in Nicaragua verbieden, en de deelname van Nicaragua aan een eerlijke handelsovereenkomst tussen de VS en verschillende andere landen herzien.’
America Magazineschrijft dat er naast het opleggen van economische sancties ook nog andere acties kunnen worden ondernomen, zeker vanuit de VS – vanwege de geschiedenis en ligging een belangrijk buurland van Nicaragua. ‘Als het grootste en rijkste land op het westelijk halfrond moeten de Verenigde Staten Nicaraguaanse vluchtelingen blijven accepteren. Deze vluchtelingen zouden ook moeten worden verwelkomd door katholieken in de Verenigde Staten, waar ze kunnen genieten van de First Amendment-rechten, waaronder de vrijheid van godsdienst’, schrijven zij. ‘Het Congres zou kunnen overwegen de hulp aan de Nicaraguaanse regering te schrappen en in plaats daarvan geld te sturen naar internationale humanitaire organisaties die vluchtelingen helpen.’
Op zoek naar een balans tussen de eisen van een snelle, competitieve samenleving en de eigen geestelijke gezondheid wenden steeds meer jonge Chinezen zich tot alternatieve methoden die meer geworteld zijn in persoonlijke overtuigingen dan in de wetenschap, aldus Sixth Tone. Deze spirituele praktijken staan bekend als shenxinling, wat ‘lichaam, geest en ziel’ betekent.
De groei van de industrie is onder andere gekoppeld aan het grote aantal mensen in China dat lijdt aan depressie
De sector breidt zich snel uit: volgens adviesbureau Frost & Sullivan zal de Chinese markt voor diensten op het gebied van geestelijke gezondheid, waaronder ook spirituele praktijken vallen, in 2025 een omvang hebben van 10,41 miljard yuan (1,35 miljard euro). De opkomst van deze industrie is duidelijk te zien op socialemediaplatforms, die niet alleen dienen als forums voor het delen van ervaringen, maar ook als webshops voor spirituele diensten en producten. De groei van de industrie is volgens marktonderzoekers onder andere gekoppeld aan het grote aantal mensen in China dat lijdt aan depressie.
Hamas heeft gezegd dat er ‘fouten’ zijn gemaakt tijdens de aanval van 7 oktober op het zuiden van Israël. Dat meldt Al Jazeera. De Palestijnse beweging beweert dat haar strijders alleen Israëlische soldaten en mensen met wapens als doelwit hadden. Bij de aanval werden ten minste 1139 mensen gedood, voornamelijk burgers; zo’n 240 anderen werden gegijzeld. Bij de oorlog tussen Hamas en Israël die daarna losbarstte in de Gazastrook zijn meer dan 25.000 mensen gedood.
Hamas noemde de operatie een ‘noodzakelijke stap’
In een rapport van zestien pagina’s getiteld ‘Ons verhaal’, dat eind januari werd gepubliceerd, noemde Hamas de operatie een ‘noodzakelijke stap’ en een ‘normale reactie’ op de Israëlische bezetting, met als doel de uitbreiding van nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever te stoppen en de blokkade van de Gazastrook te beëindigen. Het ontkent dat de aanval gericht was op burgers. Israëlische autoriteiten hebben Hamas-strijders beschuldigd van oorlogsmisdaden tijdens de aanval, waaronder marteling, verkrachting en verminking. Hamas heeft beschuldigingen van seksueel geweld en verminking consequent stellig ontkend.
Drijvende luxe
De Migaloo M5 is een 165 meter lange onderzeeër en superjacht ineen, geheel ontworpen naar de wensen van de allerrijksten. Als passagiers ‘de horizon even niet meer willen zien’, kunnen ze met de M5 een duik nemen in de onderwaterwereld. Migaloo, het bedrijf uit Graz dat deze uitzinnige drijvende luxe (kostprijs: 2 miljard dollar) heeft gebouwd, schept met de M5 een wereld waarin (voor geld) alles gerealiseerd kan worden. Zo zijn er een weelderige eetzaal met plaats voor zesendertig gasten en panoramische glazen wanden, een wijnkelder en een technologisch übergeavanceerde bioscoop.
Uiteraard zijn er ook zwembaden aan boord, jacuzzi’s, een helikopterplatform en twee kleine onderzeeërs om privé mee af te dalen. Vooralsnog zijn bij het bedrijf echter nog geen boekingen binnengekomen.
Het Indiase Intelliflicks Studios wil de eerste bioscoopfilm produceren waarvan de beelden volledig door AI (kunstmatige intelligentie) zijn gegenereerd. Dat schrijft South China Morning Post. De filmmaatschappij uit de Noord-Indiase stad Chandigarh is van plan de historische roman Maharaja in Denims van schrijver Khushwant Singh te verfilmen zonder set, acteurs of zelfs maar een camera. ‘AI is de weg voorwaarts en heeft deuren geopend naar grenzeloze creatieve mogelijkheden. Het zal traditionele normen verstoren en de wereldcinema vormgeven,’ aldus Singh, die samen met techgoeroe Gurdeep Singh Pall, die voorheen bij Microsoft de leiding had over zakelijke AI-projecten, eigenaar is van Intelliflicks Studios.
AI kan worden ingezet om de kosten te drukken
De productie van de eerste door AI gegenereerde speelfilm markeert een mogelijke enorme verschuiving in de omvangrijke Indiase filmindustrie. In tegenstelling tot Hollywood, waar acteurs en scenarioschrijvers hebben geprotesteerd tegen door AI gegenereerde inhoud, staat de Indiase filmindustrie – ’s werelds grootste producent van speelfilms, met meer dan 1200 releases per jaar in zo’n 25 talen – positiever tegenover AI. Vooral als het kan worden ingezet om de kosten te drukken. Dat is ook de belangrijkste reden voor Intelliflicks Studios om de film door AI te laten genereren. Het produceren van Maharaja in Denims zou op de conventionele manier – met acteurs en een filmploeg – minstens 6 miljoen dollar kosten, AI maakt het mogelijk om de film voor een zesde van die prijs te produceren.
Europa’s groeimotor is kapot
De economie van Duitsland, de grootste van Europa en de op drie na grootste ter wereld, is afgelopen jaar gekrompen. Daarmee lopen de Duitse groeicijfers al zes jaar op rij achter op die van de Verenigde Staten. ‘Duitsland zit op een dood spoor en er is geen snelle uitweg’, schrijft The Wall Street Journal over de economische situatie bij onze oosterburen. In 2023 kromp de Duitse economie met 0,3 procent, waardoor deze op dit moment slechts 0,7 procent groter is dan in 2019, het jaar voorafgaand aan de coronapandemie, aldus Destatis, het Duitse instituut voor statistiek.
Andere grote economieën in de eurozone zijn vorig jaar gegroeid, waaronder die in Frankrijk, Italië en Spanje. Maar de Nederlandse economie kromp in 2023 eveneens, als gevolg van een tragere groei in China, hogere energieprijzen en rentetarieven, en toenemende spanningen rond de wereldhandel.
Financiële criminaliteit kost de wereld 3,5 biljoen dollar
Uit een rapport van consultancybureau EY blijkt dat de schade van financiële criminaliteit voor de wereldeconomie in 2023 maar liefst 3,5 biljoen dollar bedroeg. Dat is meer dan het bbp van het Verenigd Koninkrijk, schrijft El País. Een van de in het oog springende financiële misdaden van de afgelopen jaren is het schandaal bij cryptobeurs FTX. De 31-jarige oprichter Sam Bankman-Fried zette daarbij samen met een hedgefonds een plan op om zijn klanten 14 miljard dollar afhandig te maken. Hij werd in november vorig jaar schuldig bevonden door een jury en kan voor tientallen jaren de gevangenis in gaan.
Maar buiten de spotlights vinden misschien wel de grootste financiële malversaties plaats. Zo kosten cyberaanvallen de wereld volgens het Center for Strategic and International Studies zo’n 945 miljard dollar per jaar en geven financiële instellingen jaarlijks 214 miljard dollar uit om zich daartegen te beschermen. Om nog maar te zwijgen over belastingontwijking. Volgens Mark Bou, hoofd communicatie bij het Tax Justice Network (TJN), loopt Europa 181 miljard dollar aan belastingen mis doordat miljonairs en grote bedrijven via belastingparadijzen hun winst wegsluizen. Dit komt overeen met bijna 12 procent van de uitgaven voor volksgezondheid in Europese landen.
‘Belastingparadijzen zijn vooral handig voor mensen die hun rijkdom hebben vergaard door omkoping, diefstal en manipulatie’
Daron Acemoğlu, hoogleraar economie aan het Massachusetts Institute of Technology en meermaals genomineerd voor de Nobelprijs, waarschuwt: ‘Belastingparadijzen zijn vooral handig voor mensen die hun rijkdom hebben vergaard door omkoping, diefstal en manipulatie; ze vormen een groot probleem. Met de Russische invasie in Oekraïne en de opkomst van terrorisme is het voor overheden duidelijker dan ooit dat deze financiële misdaden ook levens kosten.’ Maar weinig overheden lijken deze waarschuwing ter harte te nemen. Het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Luxemburg, Ierland en Zwitserland staan toe dat er via hun financiële infrastructuur op grote schaal belasting kan worden ontweken en ontdoken. Volgens TJN is Europa jaarlijks verantwoordelijk voor een verlies van 236 miljard dollar aan belastingen elders ter wereld.
Bethlehem is sterk afhankelijk van religieus toerisme maar vanwege de oorlog zijn er dit jaar geen buitenlandse pelgrims aanwezig. Het Israëlische leger heeft de toegang tot de stad afgesloten en leiders van de christelijke kerken lieten vanuit Jeruzalem eerder al weten dat er dit jaar geen kerstfestiviteiten zullen zijn.
Na meer dan twintig jaar blijft het schot in de rug van het beeld van de heilige Hiëronymus, een herinnering aan de Tweede Intifada, onopgemerkt. De honderden katholieken die de zondagse mis bijwonen in de Geboortekerk in Bethlehem, op de door Israël bezette Westelijke Jordaanoever, besteden geen aandacht aan de kogel. Het zijn inwoners die zich niet kunnen verplaatsen vanwege de oorlog. Ze maken deel uit van de 10 procent christenen die de Palestijnse bevolking telt. Zij hebben geen behoefte aan reisleiders, hotels en souvenirs in plaatselijke winkels. En buitenlandse pelgrims – de belangrijkste bron van inkomsten voor Bethlehem met zijn 30.000 inwoners – zijn door het conflict tussen Israël en Hamas uit het gebied verdwenen.
De stad was pas net weer wat opgekrabbeld na de pandemie. ‘6 oktober was de laatste dag waarop ik toeristen begeleidde. De dag erna sloot het Israëlische leger de toegang af. Toeristen bleven in Jeruzalem om vervolgens terug te keren naar hun eigen land,’ zegt gids Ramsi Al Saadi (36), verwijzend naar de vooravond van het begin van de oorlog.
Directe gevolgen
De vooruitzichten voor een mogelijke vrede op korte termijn zijn somber. De leiders van de christelijke kerken lieten op 10 november vanuit Jeruzalem weten dat er dit jaar geen kerstfestiviteiten zullen zijn. ‘Ondanks onze herhaalde oproepen voor een humanitair staakt-het-vuren en een einde aan het geweld, gaat de oorlog door,’ deelden ze in een officiële verklaring mee. Die beslissing is gemaakt vanwege de duizenden onschuldige burgers die zijn gedood of gewond zijn geraakt en degenen die huis en werk zijn kwijtgeraakt of lijden onder de economische crisis.
‘De missen en gebeden zullen doorgaan, omdat ik denk dat ze meer dan ooit nodig zijn, maar er zullen geen feesten of gezangen zijn,’ bevestigt pater Rami Asakrieh, een Jordaanse franciscaanse pastoor in de katholieke kerk van Bethlehem. Reisleider Ramsi Al Saadi is zich ervan bewust dat het zonder lichtjes, versieringen, geschenken, straatactiviteiten en vooral zonder toeristische groepen moeilijker zal worden om te overleven. Hij heeft geen exacte cijfers, maar hij weet zeker dat de werkloosheid die vóór het conflict al 20 procent bedroeg, nu de pan uit is gerezen. Op een plek als Palestina, waar voortdurende spanning heerst, moet je voorbereid zijn, zegt hij. ‘Ik kan rondkomen omdat ik wat spaargeld heb. We zijn hier gewend aan oorlog en zijn ons er altijd van bewust dat zoiets hier kan gebeuren,’ zegt de reisleider.
De weg van Jeruzalem naar Bethlehem, amper tien kilometer, is sinds 7 oktober afgesloten door Israëlische troepen. Dat was de dag van de Hamas-aanval die zo’n twaalfhonderd doden eiste op Israëlisch grondgebied, en waarbij ruim tweehonderd mensen in Gaza werden gegijzeld. Om de Geboortekerk te bereiken, moet je nu meer dan het dubbele aantal kilometers afleggen en de stad vanuit het zuiden benaderen, via een legercontrolepost die niet altijd open is. De bezetting en blokkade, die de bevolking van de Westelijke Jordaanoever al tientallen jaren half geïsoleerd houdt, is nu nog veel strenger. Dat heeft directe gevolgen voor de inwoners van Bethlehem en de omliggende dorpen, die elke dag met een speciale vergunning naar hun werk in Jeruzalem pendelen.
‘Ik denk dat ze dit jaar niet eens de kerstboom zullen opzetten’
Sommigen, zoals Jack Abdallah, die een restaurant runt in de wijk Sheikh Jarrah in Jeruzalem, waar ook zijn drie kinderen naar school gaan, hebben een drastische beslissing moeten nemen – die lang niet voor iedereen is weggelegd. Hij heeft zijn huis in het dorp Beit Yala, net buiten Bethlehem, verlaten en is met het hele gezin verhuisd naar het huis van zijn moeder in de oude stad van Jeruzalem. ‘We wonen nu met z’n zessen op 31 vierkante meter, maar ik kan in ieder geval het restaurant openhouden en mijn kinderen kunnen naar school blijven gaan,’ zegt Abdallah. Op zondagen maken ze meestal een uitstapje naar hun huis in Beit Yala. Onderweg bezoeken ze de Geboortekerk.
Een stroom Palestijnse gelovigen loopt door de grot onder de kerk waar een zilveren ster de volgens de overlevering exacte plek van Jezus’ geboorte aangeeft. Ze knielen zonder hun beurt te hoeven afwachten. Pater Rami Asakrieh loopt ondertussen treurig rond, denkend aan de rijen die hier, op een van de meest bezochte christelijke plaatsen in het Heilige Land, tot 7 oktober stonden.
Voor de tempel mijmert Mahmoud Suleiman, zestig jaar en vader van acht kinderen, over hoe het was. Hij verkoopt niet eens de helft van de souvenirs waarmee hij tot vorige maand nog zijn brood verdiende. Hij opent de kofferbak van zijn auto waarin alle merchandise van Bethlehem en Jeruzalem ligt: koelkastmagneten, tassen, portemonnees…
‘Ik denk dat ze dit jaar niet eens de kerstboom zullen opzetten,’ voorspelt hij, en hij wijst naar het midden van het populaire Kribbeplein. Enkele tientallen meters verderop, in een winkel voor religieuze voorwerpen zonder klanten, slaagt de man die er de leiding heeft nauwelijks in zijn misnoegen te onderdrukken. ‘Ik heb er niks over te zeggen,’ zegt hij, omringd door kerststalfiguren gemaakt van Palestijns olijfhout. ‘Kijk maar om je heen. Dat zegt genoeg.’
Grote baas
‘We tonen ons graag veerkrachtig ten opzichte van de koloniale bezetting,’ zegt George Rishmawi lachend, een enthousiaste ondernemer en leider van het Palestinian Heritage Trail initiatief, dat al twaalf jaar wandelroutes organiseert die de Camino de Santiago moeten evenaren. Hij organiseert groepswandelingen om het bewustzijn over de Palestijnse geschiedenis, cultuur en identiteit te vergroten in een gebied dat wordt gecontroleerd door het Israëlische leger en dat wordt geteisterd door Joodse kolonisten die proberen hun land en manier van leven af te pakken.
Bij de mis in de Geboortekerk zijn ook twee dozijn kinderen aanwezig, allemaal gekleed in hetzelfde sweatshirt. Ze noemen zichzelf het Leger van God, een beweging die twee of drie maanden geleden is geïmporteerd uit Libanon. Ze pronken met een logo bestaande uit een Bijbel, witte vleugels en een kruis. ‘Onze missie als minderheid is het verdedigen van onze kerken en ons land en het steunen van elkaar,’ zegt Samir Ballout, een eenentwintigjarige universiteitsstudent.
De oudste van de groep is de vijftigjarige Mike Kanawati. Als hij als leider wordt aangewezen, wijst hij naar de hemel en zegt: ‘De grote baas is daarboven.’ De kalasjnikov die achter zijn linkeroor is getatoeëerd, vertelt hij, is een herinnering aan zijn tijd tussen 1995 en 1998 als lid van de Praetoriaanse Garde van de Palestijnse president Yasser Arafat, beter bekend als Force 17. Kanawati verdient zijn geld nu in het toerisme en lijdt, net als zovelen in Bethlehem, onder de economische crisis als gevolg van de oorlog. ‘Het is verschrikkelijk, een ramp,’ zegt hij als hij de religieuze viering verlaat.
De ongeveer vijftigduizend christenen vertegenwoordigen ongeveer 1 procent van de Palestijnse bevolking. Ze zijn voornamelijk verspreid over Bethlehem, Ramallah, Jeruzalem en, in sommige gevallen, ook Gaza. De helft van hen is orthodox en ongeveer 40 procent is katholiek. In het gebied rond Bethlehem, inclusief het naburige Beit Yala, Beit Sahur en vluchtelingenkamp Aida, bedraagt het aantal christenen 11 procent. In deze nederzetting, waar duizenden mensen opeengepakt leven in de schaduw van de tien meter hoge betonnen muur die door Israël is opgetrokken, heerst een voortdurende spanning. De laatste dode, een tiener, viel er twee dagen eerder. De zondag erna betuigden tientallen mensen hun condoleances aan de familie. De straten hangen vol met posters met het gezicht van de jongen.
Maar het zwaartepunt van de huidige oorlog ligt in Gaza, waar al meer dan elfduizend mensen zijn gedood tijdens de Israëlische militaire operatie. De Gazastrook ligt hemelsbreed zo’n 60 kilometer van Bethlehem, en daar wordt de meeste schade toegebracht aan de economie. Het geweld gaat echter ook niet voorbij aan de Westelijke Jordaanoever, waar ten minste 185 Palestijnen werden gedood in wat de grootste geweldsuitbarsting is sinds de Tweede Intifada (2000-2005).
De oorlogsblokkade die Israël de Palestijnen heeft opgelegd, heeft paradoxaal genoeg geleid tot een verdubbeling van het aantal plaatselijke parochianen die de vieringen in de Geboortekerk bijwonen, zegt pater Asakrieh. De kerk zat vol met piekfijn uitgedoste families tijdens de zondagse mis van 11 uur, die in het Arabisch werd opgedragen door verschillende priesters. De Jordaanse franciscaan is enorm populair en veel mensen komen hem begroeten. Kinderen knuffelen zijn bruine habijt terwijl het koor vanaf het altaar halleluja’s zingt.
‘We bespeuren een grotere spiritualiteit; mensen zijn bang voor de toekomst, bang voor hun land en bang voor hun kleintjes,’ zegt de monnik, rondlopend op het terrein dat in 2002 meer dan een maand lang het wereldnieuws haalde. In die tijd verbleven meer dan honderd Palestijnen en verschillende geestelijken zonder voedsel, water of elektriciteit in de door Israëlische troepen belegerde Geboortekerk voordat er een akkoord werd bereikt. Een van de vele schoten die in die dagen werden afgevuurd, is het schot dat de rug van de heilige Hiëronymus trof.
Deze ceremonie is niet te verwarren met het homohuwelijk
In een verklaring van het Vaticaan die door de Paus werd ondertekend, staat dat priesters partners van hetzelfde geslacht vanaf nu mogen zegenen. Dat schrijftLe Monde. In de verklaring werd wel benadrukt dat deze ceremonische handeling op geen enkele manier verbonden is aan het homohuwelijk, dat nog steeds wordt afgekeurd.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Deze zegen verandert niet ‘de traditionele leer van de Kerk over het huwelijk’. Toch wordt dit gezien als een revolutionaire stap naar een inclusievere Katholieke Kerk, die wereldwijd erg verdeeld is als het om lhbt-rechten gaat.
De Amerikaanse jezuïet James Martin, bekend om zijn verdediging van homoseksuelen in de Katholieke Kerk, uitte maandag zijn tevredenheid op X. ‘Dit is een belangrijke verandering’, schreef hij. ‘Gisteren had ik als priester helemaal niet het recht om koppels van hetzelfde geslacht te zegenen. Vandaag kan ik dat wel, zij het binnen bepaalde grenzen. Ik zal nu met veel plezier mijn vrienden zegenen die een verbintenis hebben met iemand van hetzelfde geslacht.’
Op Bozcaada, een eiland in het noordoosten van de Egeïsche Zee, verbouwden Turken druiven die door Grieken geoogst werden. Die saamhorigheid dreigt verloren te gaan onder invloed van het toerisme, schrijft de kleindochter van een oorspronkelijke bewoner.
De laatste veerboot van de dag vertrekt uit de haven van het stadje Geyikli. Sommige passagiers zijn deze aprilavond op het nippertje aan boord gegaan, onderweg naar hun huis op het eiland Bozcaada. Met iedere kilometer die we dichterbij komen, tekent het silhouet aan de horizon zich duidelijker af. Eerst zie je het hoogste punt, de Göztepe-heuvel, dan het machtige fort, waar vóór de Ottomanen al Perzen, Romeinen, Byzantijnen, Genuezen en Venetianen hebben geregeerd, en even later kijk je uit over de huisjes, die achter de haven met de vissersboten oplichten in het roze licht van de ondergaande zon.
Mijn opa moet twaalf zijn geweest toen hij voor het eerst op het eiland kwam. Het was begin jaren zestig. Veerboten waren er nog niet. Een kapitein die op het eiland woonde voer de lokale bevolking met zijn motorboot in weer en wind heen en weer tussen hun huis en het vasteland. Op dit kleine Turkse eiland in het noordoosten van de Egeïsche Zee, 7 kilometer van het vasteland van de provincie Çanakkale, zag je haast nooit vreemdelingen.
Denemarken
De exquise eentonigheid van het bestaan
Een groot aantal Denen heeft moeite om Omo aan te wijzen op de kaart. Dit eiland van 4,5 vierkante kilometer, dat 152 inwoners telt, ligt in het zuidwesten van Seeland, de regio waartoe ook Kopenhagen behoort. Het kost vijftig minuten varen om er te komen, een tocht die journalist Alexander Vissing van dagblad Politiken onderneemt om vroegere buren te bezoeken die uit de hoofdstad zijn vertrokken. Na hun pensionering zijn Hannah en Steffen Glismann ‘gevallen voor de charme van Omo, net als ik’, bekent Vissing.
Op zoek naar een rustiger leven raakte het stel op slag verliefd op een huis dat samen met een klein café-restaurant, Loen genaamd, te koop stond. Zodoende zijn ze nu horecaondernemers. Wat bevalt deze ex-arts en zijn vrouw hier zo goed? ‘De gastvrijheid, de onderlinge betrokkenheid en de hulpvaardigheid.’ En zoals een toevallig passerende buurman opmerkt: ‘Hier maak je niets mee, want er gebeurt niets. Je bereikt gewoon een staat van weldadige rust.’
Tegenwoordig is dat wel anders. Sinds het eiland via Instagram bekendheid heeft gekregen als een ver van het massatoerisme gelegen vakantiebestemming, waar je aan ongerepte turquoise baaien je verlangen naar rust en vrijheid kunt stillen, wil opeens iedereen naar Bozcaada. Wat mijn opa ervan zou hebben gevonden? Ik kan het hem niet meer vragen. Zijn vader stuurde hem er ooit naartoe omdat hij een lastig ventje was en bij zijn familie daar wel tot inkeer zou komen. Van de schoonheid van het eiland is hij zich altijd bewust gebleven en daar had hij alle reden toe: Bozcaada is een stukje grond van nog geen 37 vierkante kilometer, niet ver van de Dardanellen, grotendeels bedekt met wijngaarden, omringd door de zee en tegelijkertijd een plek van mythen en sagen. Vanaf de Göztepe kun je in noordoostelijke richting op het vasteland vaag de heuvel Hisarlık zien liggen – de plaats waar ooit Troje zou hebben gelegen. Volgens Homerus verstopten de Griekse krijgers zich op Tenedos – de mythologische, Griekse naam van het eiland – nadat ze het houten paard voor de poorten van Troje hadden neergezet. Als de Trojaanse oorlog ooit heeft plaatsgevonden, moet je hiervandaan hebben kunnen zien hoe de stad tot de grond toe afbrandde.
Christenen en moslims
Zoals altijd als ik op Bozcaada ben, slenter ik door de steegjes in het centrum van het eiland, beklim ik de talloze trappen en laat ik mijn blik over het stadje dwalen. Tussen de huizen verrijzen aan de ene kant twee minaretten en aan de andere kant een kerktoren. Al honderden jaren wonen christenen en moslims hier bijeen. Dat is bijzonder, omdat Grieks-orthodoxe mensen die woonachtig waren op het grondgebied dat nu Turks is, na de Grieks-Turkse Oorlog gedwongen werden te verhuizen, net zoals de moslims die in Griekenland woonden. Na 1923 werden meer dan 1,6 miljoen mensen van hun geboortegrond verdreven. Slechts een paar steden bleef deze zogeheten bevolkingsuitwisseling bespaard, waaronder Bozcaada, dat bij het Verdrag van Lausanne aan Turkije werd toegewezen.
Als je wilt kun je hier de kunst van het onthaasten leren
Hier bleven de twee bevolkingsgroepen dus naast elkaar leven, al zijn er op het eiland nog maar weinig christenen. Op het grote plein in het centrum, waar jong en oud onder de grote plataan koffie drinkt en een praatje maakt, hoor je overwegend Turks met af en toe een Griekse zin ertussen. Als je wilt kun je hier de kunst van het onthaasten leren. ‘Er is hier eigenlijk niemand die snel loopt,’ zegt Günay Yurdakul lachend. En de paar bewoners die dat wel doen, staan daar op het hele eiland om bekend.
Yurdakul is wijnboer. Op Bozcaada worden al drieduizend jaar druiven verbouwd. Toen moslims en christenen wel naast elkaar woonden maar toch veelal onder elkaar bleven, was wijn de verbindende factor. In die tijd waren het de Turken die de druiven verbouwden en oogstten en de Grieken die er wijn van maakten. Die arbeidsdeling was een ongeschreven wet, waarmee Haşim Yunatcı in 1925 brak toen hij het bedrijf van een Griekse wijnproducent opkocht en de eerste Turkse wijnmaker op het eiland werd.
Mijn opa zat in de jaren zestig met Yunatcı’s achterkleinzoon op school. Alles wat ik over de jeugd van mijn opa weet, heb ik van Haşim amca: oom Haşim. Op lange zomeravonden, onder het genot van vele glazen wijn, vertelde hij me niet alleen hoe het er vroeger op het eiland toeging, maar ook hoe ze af en toe een fles wijn uit de fabriek achteroverdrukten en zich stiekem bedronken op de vestingmuur. In de afgelopen twaalf jaar heb ik niet alleen het eiland, maar ook mijn grootvader, die ik al jong verloor, opnieuw leren kennen. Zijn eiland werd ook het mijne.
Ook Haşim amca leeft niet meer. Maar Çamlıbağ, zijn levenswerk, is nog altijd een kleine wijnmakerij, die vijf generaties later door de 33-jarige Yurdakul draaiende wordt gehouden. Ik zoek hem op in de fabriek, waar hij wijn aan het bottelen is. In de nazomer, na de oogst, trekt de zoetzure geur van geperste druiven door de steegjes. Wat Bozcaada tot wijneiland maakt? ‘Gods geschenk,’ zegt Yurdakul eerst. Dan legt hij uit dat de bodem en het klimaat op het eiland buitengewoon geschikt zijn voor de wijnbouw. Ook Tenes, een kleinzoon van Poseidon en de man die het eiland Tenedos zijn naam gaf, moet zich dat gerealiseerd hebben toen hij – zoals het verhaal wil – de eerste Kuntra-stokken op het eiland plantte. Kuntra is de oudste lokale druivensoort van Bozcaada en Yurdakuls favoriet. Hij maakt er een rode wijn van die nergens anders bestaat. De wind, die hier eigenlijk altijd waait, noemt hij een zegen omdat deze de wijnstokken beschermt tegen ziektes.
Noordenwind
Poyraz, de noordenwind, heeft het hier meestal voor het zeggen. Verkiest hij te razen, dan blijft de veerboot in de haven. Je hebt dan maar te accepteren dat je de overtocht naar je werk, de universiteit of de dokter kunt vergeten. Wie hier woont heeft de wind tot vriend gemaakt en laat zich er graag door in slaap sussen.
De reis
Heenreis
Vlucht naar Istanbul of Izmir. Vandaar per bus of huurauto naar de haven van Geyikli, Çanakkale (+/- 4 uur). Overtocht per veerboot naar Bozcaada (+/- 30 min).
Overnachten
Aliki, klein en schappelijk geprijsd familiepension in de Griekse wijk. Boekingen per e-mail: aliki@hotmail.com.tr
Wijn
Wijnproeverij van Çamlıbağ-wijnen in Tenedion Winehouse in het centrum.
Yurdakul neemt me mee naar de plaats waar hij het liefst is: de wijngaarden buiten het centrum van het eiland. Vanaf de helling werpt hij een blik op de zee en zegt: ‘Onze wijn kan alleen maar groeien en bloeien vanwege dit prachtige uitzicht.’ Behoud van de wijncultuur op Bozcaada vindt hij belangrijk, ook al loont het werk waar hij zijn ziel en zaligheid in legt al lang niet meer. Veel eigenaren verkopen daarom hun wijngaarden en openen in plaats daarvan een hotel waarmee ze in twee zomermaanden zo veel verdienen dat ze er de rest van het jaar van kunnen leven. ‘Door het toerisme zijn de mensen luier geworden,’ zegt Yurdakul.
‘Het eiland is een drug, het is moeilijk om ervan af te komen’
Ooit was Bozcaada onder kampeerders en natuurliefhebbers een tip voor insiders. Ze hebben niet veel nodig, geen drukte, geen feesten. Maar sinds een paar jaar neemt het toerisme op het eiland steeds meer toe. In het hoogseizoen, juli en augustus, komen er boven op de drieduizend inwoners algauw vijftienduizend vakantiegangers. Te veel voor dit kleine eiland. Omdat het al lang mijn tweede thuis is, vrees ik voor Bozcaada. Ik vrees voor de druk die het veel te grote aantal toeristen op het eiland legt. Ik kom jonge eilandbewoners tegen die me vertellen dat hier wonen vaak minder eenvoudig is dan wordt gedacht. Dat het ook rauw en eenzaam kan zijn. Dat mensen het huis dat al eeuwen in de familie is, moeten verkopen omdat het leven op het eiland steeds duurder wordt; die huizen worden dan meestal omgebouwd tot hotels. Ze vertellen dat steeds meer jonge mensen wegtrekken en alleen nog ’s zomers terugkomen. Een vriendin die nog niet zover is, zei: ‘Het eiland is een drug, het is moeilijk om ervan af te komen.’
Het eiland is ook bezig een deel van zijn identiteit te verliezen. Er wonen nog maar zo’n vijftien Grieks-orthodoxen. Toch opent de Papaz – zoals een priester hier heet – elke zondagochtend de kerkdeuren en roept hij de mensen op voor het gebed. Soms komt er niemand, maar hij is er altijd. Een van deze laatst overgeblevenen is Dimitri Mukata. In zijn tuin aan de oostkust van het eiland steekt hij een sigaret op. ‘Ik ben hier op mijn zeventiende weggegaan,’ zegt hij. Dat was midden jaren zeventig. In die tijd veranderde er iets op het eiland. Het conflict tussen Turken en Grieken op Cyprus bereikte ook Bozcaada. ‘In de taverne van Vasil, waar Turken en Rum altijd bij elkaar zaten, werden we door sommige mensen opeens niet meer gegroet.’
Rum
Rum is de Turkse benaming voor Grieks-orthodoxen die in Turkije wonen. Ze beschouwen zich niet echt als Grieken in de huidige betekenis van het woord. Ze spreken Grieks, maar ze komen niet uit het huidige Griekenland en hebben altijd al hier gewoond. Na 1974 – ‘vanwege Cyprus’, zoals Mukata zegt – zijn veel gezinnen naar Griekenland geëmigreerd.
Duitsland
‘Het is hier geen Disneyland’
Op Norderney heeft iedereen de mond vol van het plan voor een vijfsterrenhotel dat ‘alleen nog maar meer klanten met kapsones zal trekken’. Volgens weekblad Der Spiegel probeert dit Oost-Friese Waddeneiland in het noordwesten van Duitsland om niet in dezelfde val te lopen als Sylt, het eiland voor ultrarijken. ‘Het begon allemaal met een ontmoeting, een verhaal even oud als de wereld zelf.’ In de jaren zestig van de vorige eeuw vestigde de jonge architect Ewald Brune zich om amoureuze redenen op Norderney en renoveerde hij samen met zijn echtgenote Birgit het oude hotel Haus am Meer tot ‘een verbazingwekkende chique gelegenheid’.
Sindsdien zijn er nog ‘decadentere’ oorden verrezen, die zich richten op een welvarende stedelijke clientèle. In 2020 heeft de plaatselijke toeristensector besloten paal en perk te stellen aan deze ontwikkeling. ‘Het is hier geen Disneyland, we willen geen hordes toeristen ten koste van de plaatselijke bevolking.’ Maar het plan voor een luxehotel, gedreven door de familie Brune, zou de kaarten weleens opnieuw kunnen schudden. De verwachte opening is in 2027.
Mukata kwam pas in 2011 terug naar het eiland. Hij heeft het tweehonderd jaar oude familiehuis omgebouwd tot pension, maar het ziet er nog steeds uit als zíjn huis. Naast de toegangsdeur hangt een geschilderd portret van zijn ouders en daarnaast een van hemzelf. Daartussenin hangt een schoenlepel.
Mijn opa moest na zijn schooltijd afscheid nemen van Bozcaada en is er, in tegenstelling tot Mukata, nooit meer teruggekomen. Maar het verlangen naar zijn eiland heeft hij altijd met zich meegedragen. Of hij het eiland nog zou herkennen? Zeker weten. En ondanks alle veranderingen zou hij er nog steeds van houden, maar vermoedelijk zou hij ook zeggen: vroeger was het nog mooier.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
