Van India tot Venezuela en van Senegal tot de VS, overal werd in 2024 de democratie op de proef gesteld. Er gingen dit jaar meer mensen naar de stembus dan ooit tevoren.
In januari, toen het verkiezingsjaar 2024 net was begonnen, verschenen er talloze opiniestukken en redactionelen die benadrukten dat er nog nooit zo veel op het spel had gestaan. Time Magazine noemde het een ‘jaar van de waarheid voor de democratie’, terwijl anderen 2024 aanduidden als ‘de ultieme vuurproef voor de democratie’ en zich afvroegen of die het einde van het jaar überhaupt nog wel zou halen.
In 2024 brachten miljarden mensen in meer dan tachtig landen hun stem uit, onder meer in enkele van de grootste, autoritairste en kwetsbaarste landen ter wereld. In Rusland werden de verkiezingen gekenmerkt door repressie, terwijl in Senegal een poging van de zittende president om de verkiezingen uit te stellen resulteerde in een politieke nederlaag. De president van El Salvador slaagde erin zijn herverkiezing veilig te stellen door streng op te treden tegen bendes, terwijl in Tunesië, het land waar ooit de Arabische Lente begon, een kortstondig experiment met democratie leek te worden beëindigd. Gedurende het jaar stond de kracht of zwakte van de democratie wereldwijd op het spel, en daarbij vormden de presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten aan het einde van het jaar een soort zwaard van Damocles.
Tussen 2020 en 2024 werd maar liefst een vijfde van alle verkiezingsuitslagen op de een of andere manier betwist
Al voor het begin van het jaar waren er wereldwijd waarschuwingssignalen geweest. Tussen 2020 en 2024 werd maar liefst een vijfde van alle verkiezingsuitslagen op de een of andere manier betwist, zo bleek uit onderzoek van [de intergouvernementele organisatie] International IDEA. In diezelfde periode verwierp bij een op de vijf verkiezingen de verliezend kandidaat publiekelijk de uitslag, terwijl oppositiepartijen bij een op de tien verkiezingen kozen voor een boycot. De combinatie van deze factoren kon naar verluidt een ernstig probleem gaan vormen, aangezien kiezers de levensvatbaarheid van het verkiezingsproces in twijfel begonnen te trekken en de opkomst begon te dalen.
De Lagerhuisverkiezingen van 2024 in het Verenigd Koninkrijk resulteerden in een bijna historische overwinning voor de Labourpartij, doordat de meerderheid die de Conservatieve Partij bezat uiteenspatte na jaren van schandalen en slecht bestuur. Tegelijkertijd bereikte de opkomst een historisch laag niveau. Net iets meer dan de helft van de Britse volwassenen ging stemmen, volgens sommige metingen de laagste opkomst sinds de invoering van het algemeen kiesrecht.
Nu de verkiezingsresultaten wereldwijd worden geëvalueerd, zou het Verenigd Koninkrijk weleens een uitzondering kunnen blijken. Uit een analyse van International IDEA blijkt dat de gemiddelde opkomst wereldwijd voor het eerst in bijna twintig jaar is gestegen. Gedurende het jaar constateerden experts echter dat de fundamenten van succesvolle democratieën – zoals de vrijheid van meningsuiting, gelijke participatie en de pluriformiteit van media en bedrijfseigendom – zich geconfronteerd zagen met haast ongekende dreigingen. Hoewel de democratie nog niet op haar retour was, werd ze wel degelijk zwaar onder druk gezet.
Voorspellingen
Terwijl sommigen een verdere uitholling van de democratie voorspelden, lieten goed georganiseerde burgers en opposities zien hoe je het afglijden naar autocratie kunt tegenhouden. ‘We hebben echt een paar hoopvolle ontwikkelingen gezien,’ zegt Rachel Beatty Riedl, directeur van het Center on Global Democracy aan de Cornell-universiteit in de VS. Als voorbeeld noemt ze Senegal, een land aan de rand van de West-Afrikaanse ‘coupgordel’. In maart mislukte een poging van de zittende Senegalese president om de verkiezingen uit te stellen, waarna de jonge bevolking van het land zich massaal achter oppositiekandidaat Bassirou Diomaye Faye schaarde. ‘Burgers en instellingen dwongen de zittende president, die het democratische proces ernstig in gevaar had gebracht, om af te treden,’ aldus Riedl. ‘De democratie is in Senegal springlevend, doordat burgers eisen dat de regels van het spel worden nageleefd.’
In andere gevallen uitte de democratische verantwoordelijkheid zich niet bij de stembus, maar op straat. In januari behaalde de zittende premier van Bangladesh, Sheikh Hasina, een vijfde termijn; bij de verkiezingen werden tienduizenden oppositieleden gearresteerd en werden protesten met zwaar geweld neergeslagen door de politie. Maar slechts enkele maanden later was Hasina het land al ontvlucht, gedwongen door studentenprotesten die waren aangewakkerd door het verzet tegen een quotasysteem voor overheidsbanen. Deze protesten groeiden al snel uit tot een massale beweging die zich richtte tegen de uitholling van de democratie die de regeringsperiode van Hasina had gekenmerkt. Een interim-regering onder leiding van Nobelprijswinnaar Muhammad Yunus is nu belast met ambitieuze democratische hervormingen, om zo de belangrijkste staatsinstellingen weer op te bouwen. Volgens analisten kan dit nog jaren duren.
‘De beste reactie op lieden die de democratie uitdagen, is doorgaans meer democratie’, aldus het rapport van de Cornell-universiteit over de staat van de democratie wereldwijd in 2024. Het wijst daarbij op ‘een grotere participatie en vertegenwoordiging van democratische burgers binnen de bestaande institutionele kanalen’.
In de VS meende bijna de helft van de stemmers dat de democratie er niet in slaagt het gewone volk goed te vertegenwoordigen
Zelfs in gevallen zoals Venezuela, waar publieke protesten hun doel niet bereikten, zou het delegitimerende effect van mogelijk gemanipuleerde verkiezingen op de lange termijn desastreus kunnen zijn. Hoewel Nicolás Maduro zichzelf in augustus uitriep tot winnaar van de presidentsverkiezingen, leidden zijn weigering om de uitslag openbaar te maken en zijn harde optreden tegen oppositieleiders tot een golf van protesten, die het gezag van de president zwaar hebben ondermijnd. Zelfs landen zoals Brazilië en Colombia, die al lange tijd banden onderhouden met Maduro’s politieke beweging, weigerden de verkiezingsuitslag te erkennen. Het veto van Brazilië tegen de toetreding van Venezuela tot de BRICS-groep in oktober zou weleens een keerpunt kunnen zijn voor de onder vuur liggende Maduro.
Maar waar volksprotest een bepalend kenmerk was van verkiezingsjaar 2024, was het tanende enthousiasme over de voordelen van een democratie voor de burger dat ook. In de VS meende bijna de helft van de stemmers dat de democratie er niet in slaagt het gewone volk goed te vertegenwoordigen. En een peiling in meer dan dertig Afrikaanse landen toonde een afname van de steun voor democratie. ‘Je moet voorzichtig zijn met het idee dat mensen de democratie hebben opgegeven, maar ik denk wel dat ze lagere verwachtingen hebben van wat deze kan opleveren,’ zegt Vedi Hadiz, directeur van het Asia Institute van de Universiteit van Melbourne.
Bittere nasmaak
In februari koos Indonesië Prabowo Subianto tot president, een voormalige generaal die wordt beschuldigd van mensenrechtenschendingen. Zijn tegenstanders beweerden dat de verkiezingen waren ondermijnd door onterechte wijzigingen van de regels, terwijl vertrekkend president Joko Widodo ervan werd beschuldigd zich in het verkiezingsproces te hebben gemengd om zijn eigen nalatenschap te beschermen. Het constitutionele hof van Indonesië verwierp deze argumenten, maar het hele verkiezingsproces heeft waarschijnlijk voor veel kiezers een bittere nasmaak gekregen. ‘De meeste mensen in Indonesië zullen zeggen dat het democratische proces op zichzelf in orde is,’ zegt Hadiz. ‘Maar als je wat verder doorvraagt, zullen ze ook zeggen dat het zaken als de oneerlijke verdeling van rijkdom en kansen niet oplost en dat het niets heeft gedaan om de rechten en belangen van gewone mensen te beschermen.’
Media moeten waken voor ‘morele helderheid’
Stop trying to safe democracy, schrijft Yasha Mounck, een Duits-Amerikaanse docent politieke wetenschappen aan Harvard. En dan heeft hij het tegen de waakhonden van de journalistiek en de verstrekkers van ‘objectieve’ informatie in een democratische samenleving, waarop burgers hun meningen en beslissingen kunnen baseren. De laatste jaren lijkt die rol te verschuiven. In hun poging de democratie te redden hebben sommige journalisten, volgens Mounck, de objectieve bril afgezet en zich bewapend met ‘morele helderheid’. Het idee dat journalisten actief moeten bijdragen aan het redden van de democratie heeft, zegt hij, geleid tot een enorme afname in het vertrouwen in de media. Burgers die doorhebben dat nieuws gekleurd wordt gebracht, haken af en zoeken hun heil bij minder betrouwbare bronnen. Het resultaat: polarisatie en een samenleving die verder afdrijft van gedeelde feiten. De kracht van de pers zit juist in haar onafhankelijkheid, in het stellen van ongemakkelijke vragen, ongeacht kleur of partij. Journalisten moeten simpelweg de waarheid vertellen zonder franje, zonder voorkeur. Alleen dan kunnen ze hun rol als fundament van een gezonde democratie waarmaken, aldus Mounck.
Het is volgens Hadiz nog nooit zo moeilijk geweest om in Azië een voorvechter van de democratie te zijn, omdat er steeds minder succesvolle rolmodellen zijn om je aan te spiegelen. ‘Alle grote westerse democratieën hebben te maken gehad met een democratische achteruitgang door de opkomst van rechts-populisme, anti-immigratiesentimenten en het afkalven van de verzorgingsstaat.’ Autoritaire krachten kunnen dan ‘sterke leiders’ presenteren als ‘oplossing’ voor de steken die de democratie heeft laten vallen, aldus Hadiz.
Volgens Riedl doet de achteruitgang van de democratie zich ook voor in steeds meer rijke landen waarvan ooit werd aangenomen dat ze immuun zouden zijn voor dergelijke krachten. Zulke processen verlopen geleidelijk en zijn daardoor moeilijker te herkennen, stelt Riedl in haar studie over dit onderwerp, maar ze kunnen het vertrouwen in de democratie verder ondermijnen.
Deze trends hebben ook als een mobiliserende kracht gewerkt voor prodemocratische kandidaten om zich te verenigen
Deze trends van ‘achteruitgang’ hebben daarentegen ook als een mobiliserende kracht gewerkt voor prodemocratische kandidaten om zich te verenigen tegenover autoritaire leiders. Dit hielp bijvoorbeeld een brede coalitie onder leiding van Donald Tusk, de voormalige voorzitter van de Europese Raad, naar de overwinning in de Poolse verkiezingen van 2023. En het zette Kamala Harris ertoe aan om de hand uit te steken naar Republikeinse kiezers die mogelijk waren afgeknapt op Donald Trump.
Exitpolls in de avond van 5 november toonden aan dat ‘democratie’ voor Amerikaanse kiezers het belangrijkste criterium was voor hun stemkeuze. Het uiteindelijke resultaat – de verkiezing van een kandidaat die werd beschuldigd van een poging om een vorige verkiezing te ondermijnen en die beloofde om vanaf ‘dag één’ een dictator te zijn – kan voor externe waarnemers dan ook als een verrassing komen.
In veel opzichten lopen de VS voorop in de trends die de grootste dreiging voor de democratie vormen: een verkiezingsproces dat wordt verstoord door buitenlandse invloeden, een stroom van desinformatie en de opkomst van een plutocratische klasse die zich met haar geld een weg naar de macht heeft gebaand. In 2024 zette Elon Musk, de rijkste persoon ter wereld, een nieuwe standaard als het gaat om de invloed die miljardairs kunnen uitoefenen op een democratie. Hij investeerde niet alleen 200 miljoen dollar in de campagne van Donald Trumps, maar coördineerde ook het werven van stemmers, verscheen zelf op bijeenkomsten en maakte van zijn socialemediaplatform X in een echokamer van het rechtse geluid.
Miljardairs
Zijn ingreep in het democratische proces lijkt zijn vruchten te hebben afgeworpen: Musks vermogen steeg in de week na Trumps overwinning met maar liefst 70 miljard dollar. De aankomend president benoemde hem zelfs tot het hoofd van een ‘ministerie voor overheidsefficiëntie’, waar hij advies zal moeten geven over het verminderen van regelgeving en het herstructureren van federale agentschappen – instanties die veelal direct invloed hebben op Musks eigen bedrijven.
De sluipende invloed van miljardairs binnen regeringen en op verkiezingen werd sterk gevoeld door kiezers wereldwijd, van India tot Thailand en de Verenigde Staten, zegt Hadiz. Zulke plutocraten kunnen volgens hem de apathie bij mensen ten aanzien van de democratie versterken. ‘Als ze zo iemand zoals Elon Musk voor duizenden toehoorders op een podium op en neer zien springen alsof hij een buitenaards orgasme beleeft, dan vragen die mensen zich misschien wel af waarvoor ze überhaupt hun bed uit zijn gekomen.’
Verschuiving van de macht: een reactie in drie fasen
Het is duidelijk dat westerse representatieve democratieën structurele problemen ervaren, schrijft het dagblad La Stampa.
Grote delen van de bevolking voelen zich in de steek gelaten en overgeleverd aan een steeds complexere en veranderende wereld waarin het Westen minder dominant is. Democratieën reageren hier doorgaans in drie fasen op, aldus de Italiaanse krant.
Eerst is er afwijzing en demonisering: protestpartijen worden belachelijk gemaakt of gezien als een bedreiging voor de democratie. Vervolgens groeien deze partijen, waardoor het moeilijk wordt om ze te negeren of een cordon sanitaire in stand te houden. In de derde fase nemen protestpartijen, alleen of in een coalitie, de macht over, wat leidt tot een herstructurering van het politieke landschap.
Traditionele partijen passen hun strategieën aan om geen kiezers kwijt te raken, en het politieke evenwicht verschuift om ruimte te maken voor de invloed van deze nieuwe machthebbers. In sommige gevallen proberen protestpartijen het systeem te hervormen, terwijl ze in andere situaties hun standpunten matigen om de complexiteit van het regeren onder de knie te krijgen.
De derde fase is cruciaal, omdat die bepaalt of deze nieuwe krachten een blijvende plaats in het politieke systeem zullen krijgen, en omdat in deze fase moet blijken hoe goed democratieën in staat zijn om fundamentele rechten en vrijheden te beschermen.
Hoewel dit jaar meer mensen dan ooit bij verkiezingen hun stem hebben uitbrachten, droegen politieke partijen in 2024 maar weinig vrouwen voor. Er waren geen vrouwelijke kandidaten voor de topfuncties bij de verkiezingen in Indonesië, India, het VK, Pakistan en Zuid-Afrika. In november waren er zeventien VN-lidstaten met een vrouwelijke regeringsleider; iets minder dan in 2023, toen het er negentien waren.
Onderzoekers van de Stanford-universiteit denken dat vrouwelijke politici niet alleen worden tegengewerkt door genderstereotypen, maar ook door kiezers die besluiten om niet voor hun favoriete vrouwelijke kandidaat te stemmen omdat ze denken dat die toch niet zal winnen. In de VS kwamen er wel vrouwen naar de stembus voor Kamala Harris, maar minder dan in 2020 voor Joe Biden. Eén land zuidelijker daarentegen won de voormalige burgemeester van Mexico-Stad, Claudia Sheinbaum, het presidentschap. Het Mexicaanse parlement heeft nu een van de hoogste percentages vrouwelijke parlementsleden ter wereld, deels het gevolg van de gendergelijkheidswetten in het land.
Uit de verkiezingsuitslagen zijn geen wereldwijde trends ter linker- of rechterzijde op te maken
Wereldwijd is het beeld een stuk slechter: volgens de Interparlementaire Unie, een onafhankelijke organisatie, bedroeg het aandeel van vrouwen in wetgevende organen in oktober gemiddeld iets meer dan 27 procent. Dat was een stijging van slechts 0,2 procent ten opzichte van het jaar ervoor. In het huidige tempo zal het volgens de VN honderddertig jaar duren voordat er in de hoogste machtsposities gelijkheid is bereikt tussen mannen en vrouwen.
Met de kennis van nu kan 2024 beter worden herinnerd als een jaar waarin kiezers hun stem gebruikten om zittende presidenten te straffen voor economische problemen die vaak ver buiten hun macht lagen. Uit de verkiezingsuitslagen zijn geen wereldwijde trends ter linker- of rechterzijde op te maken; het was eerder zo dat degene die op dat moment aan de macht was, de verkiezingen verloor.
Uit onderzoek van de Financial Times blijkt dat elke regeringspartij die in 2024 in de westerse wereld deelnam aan verkiezingen, een deel van haar stemmen verloor. De krant merkt op dat het de eerste keer was in de geschiedenis van het algemeen kiesrecht dat een dergelijke uitkomst werd geregistreerd. In een aantal landen, waaronder het VK, Japan, Oostenrijk en Portugal, deelden kiezers die boos waren over de kosten van het levensonderhoud een flinke dreun uit aan de zittende partijen en politici.
Lessen
Uiteindelijk zullen we de lessen die we uit het jaar 2024 kunnen trekken waarschijnlijk niet leren van de politici die als overwinnaars uit de bus kwamen, maar van degenen die hun nederlaag ruiterlijk en eerlijk accepteerden. Na een gewelddadige verkiezingsstrijd in de VS, met bommeldingen bij stembureaus, een moordaanslag op Trump en scherpschutters die de stemhokjes bewaakten, betrad Harris het podium om haar nederlaag te erkennen. Ze beloofde de strijd voort te zetten ‘in het stemhokje, in de rechtbanken en in de openbare ruimte’. Het fundamentele principe van de Amerikaanse democratie, zei ze, is dat als iemand verliest, diegene het resultaat accepteert. Dit was een boodschap die een paar jaar geleden misschien wat afgezaagd zou hebben geklonken, maar die nu diep resoneert in een land waar de democratische instellingen met ongekende bedreigingen zijn geconfronteerd.
Maar ondanks het geweld en de vergeldingsdrang die 2024 zo kenmerkten, was het een sentiment dat weerklonk bij verkiezingen over de hele wereld, van Litouwen en Taiwan tot de groene buitenwijken van Engeland. Daar sprak de voormalige Britse minister van Financiën, Jeremy Hunt, op 5 juli een menigte toe, nadat hij zijn zetel op het nippertje had behouden, terwijl hij wist dat zijn Conservatieve Partij een nederlaag van bijna historische proporties had geleden. ‘We hebben ongelooflijk veel geluk dat we in een land leven waar beslissingen als deze niet met bommen of kogels worden genomen,’ zei Hunt. ‘Dit is de magie van de democratie.’
