Waar Amerikanen handelen zonder al te veel na te denken, gaan Duitsers eerst alle risico’s na. Daardoor loopt het land achter op het gebied van moderne technologie. Süddeutsche Zeitung-redacteur Helmut Martin-Jung pleit voor meer durf en vertrouwen.
Stel dat je een huis bouwt voor de verhuur en daarop zonnepanelen wilt installeren. Wat volgt is een orgie van bureaucratie die doet denken aan de Vrijgeleide 38 uit tekenfilmklassieker Asterix verovert Rome. Het is een beleid dat zacht gezegd nogal ontmoedigend werkt.
En zo zijn er vele voorbeelden te bedenken. Waar komt toch die regelwoede vandaan?
Waarom hebben Duitsers hun zaakjes zo graag op orde? De Amerikanen hebben er zelfs een Duits woord voor: German Angst.
Angst, jawel. Een diepgeworteld, uit onverwerkte oorlogstrauma’s voortkomend, van generatie op generatie doorgegeven gedragspatroon om geen risico’s te nemen, en liever de (vermeend) veiligste weg te kiezen. Aandelen? Oei! Daarmee kun je flink de boot in gaan! Een spaarrekening daarentegen, die kan niemand je afnemen. Je zuur verdiende geld in fondsen steken of zelfs direct in een of andere start-up investeren? Ondenkbaar. Het heet toch niet voor niets risicokapitaal. Voor je iets onderneemt, dien je eerst na te gaan of overal aan gedacht is en er niets, maar dan ook helemaal niets aan het toeval wordt overgelaten.
Maar wie voortdurend alleen maar bang is zijn neus te stoten, wie steeds angstvallig vasthoudt aan wat hij kent, kan ook de weg kwijtraken. Hele delen van het land staan op het punt zich over te geven aan rechts-radicale krachten doordat ze in hun angst voor verandering ten prooi vallen aan hun simpele leuzen.
Een van de redenen dat moedertje Merkel zo lang mocht regeren, is dat ze de dingen graag hield zoals ze waren
Een van de redenen dat moedertje Merkel zo lang mocht regeren, is dat ze de dingen graag hield zoals ze waren. Bovendien had de natuurkundige aanvankelijk behoorlijk marktgerichte ideeën, al werd de verzorgingsstaat uiteindelijk niet door de CDU [van Merkel] afgebroken, maar door de SPD van Gerhard Schröder. Maar het was Merkel die in de nasleep van de nucleaire ramp van Fukushima de door haar eigen regering uitgestelde sluiting van kerncentrales toch weer prioriteit gaf (ook al wezen tests uit dat er geen sprake was van risico’s als die in Japan). Vervolgens was het juist de CDU die voorstelde een paar kerncentrales opnieuw op te starten en zelfs nieuwe te bouwen.
Alsof er geen alternatieven voor kernenergie en fossiele energie bestaan. Die zijn er zeker wel, en ze zijn milieuvriendelijk en goedkoper: zonneparken, windmolens, opslagcapaciteit. Ze moeten enkel gebouwd worden. En ja, voor periodes van windstilte en weinig zon zijn ook gascentrales nodig, die overigens evenmin van fossiele brandstof gebruikmaken als ze op groene waterstof draaien. Daartoe moet worden samengewerkt met landen met betere condities voor de winning van waterstof dan in het dichtbevolkte en niet zo zonnige Duitsland.
Noodzaak
Hoewel de overgang van de verbranding van fossiele brandstof op hernieuwbare bronnen moed vereist, is er ook gewoon sprake van bittere noodzaak: de wetenschappelijke data over klimaatverandering spreken voor zich. Hoe langer men wacht met maatregelen ertegen, hoe duurder het wordt.
En toch steekt daar dan weer die geniepige, verwoestende angst de kop op. Hoe, vragen de huizenbezitters zich af, moeten we dan onze tientallen jaren oude eengezinswoningen en twee-onder-een-kapwoningen verwarmen? En zullen er genoeg laadpalen zijn voor elektrische auto’s? En is wel er genoeg stroom? Het zijn zulke gedachten waardoor veel mensen mee schreeuwen op manifestaties als die in Erding verleden jaar, waar de populistische politicus Hubert Aiwanger opriep om de democratie terug te draaien – hoewel het de democratie is die het mogelijk maakt dat hij daar staat en zijn gevaarlijke onzin verkoopt.
Het was natuurlijk niet bijzonder slim van de rood-groene regering om de mensen voor het hoofd te stoten met een wet die ook nog slecht in elkaar zit. De te verwachten lagere prijzen voor groene stroom en de stijgende voor fossiele brandstoffen zouden de mensen op den duur toch wel bewogen hebben om hun oude verwarmingen te vervangen. Maar nu zit de kar vast in de modder en het ziet er niet naar uit dat de rood-groene coalitie, die het op veel punten onderling niet eens is, nog de kracht heeft hem eruit te krijgen.
Na zestien jaar onder kanselier Merkel, waarin veel is blijven liggen – zoals digitalisering en uitbreiding van het elektriciteitsnet –, had deze coalitie de kans om een moedige visie te ontwikkelen en daarmee de latente angst te overwinnen. Maar door de pandemie, de oorlog in Oekraïne en eigen verkeerde beslissingen is die kans inmiddels verkeken. Door de vele crises, waar in het afgelopen jaar ook nog de oorlog in Gaza bij kwam, werd die aloude German Angst enkel gevoed.
Pioniersgeest
Natuurlijk mislukken dingen ook om andere redenen. Bijvoorbeeld omdat de samenwerking tussen landelijke, regionale en gemeentelijke overheden vaak stroef verloopt. Projecten zoals de digitalisering van het bestuur schieten maar niet op. Het schoolsysteem, dat versnipperd is door de vele bevoegdheden, presteert voor een rijk industrieland als Duitsland laag.
Maar de grootste rem blijft het ingesleten risicomijdend gedrag. Veelbelovende en zelfs succesvolle start-ups hebben het in Duitsland moeilijk om aan geld te komen voor groei en internationale expansie. Als de jonge ondernemingen de eerste fase hebben overleefd en bijvoorbeeld een functionerend prototype en hun eerste klanten hebben, hebben ze nog een financiële injectie nodig om de serieproductie te starten of vestigingen in het buitenland op te zetten. Het gaat dan vaak om 10 of zelfs 100 miljoen euro.
En daar wordt het lastig. Het ontbreekt weliswaar niet aan geld in Duitsland, maar men beseft niet hoe belangrijk jonge ondernemingen voor een land kunnen zijn. In de VS, vooral in Silicon Valley, zit heel veel geld in fondsen met durfkapitaal, dat ook veel makkelijker wordt uitgegeven vanuit de verwachting dat minstens een of twee van de ondersteunde ondernemingen een veelvoud van het geïnvesteerde bedrag opbrengen.
In Duitsland is men sceptisch. Hoewel het van oorsprong een land is van uitvinders en ingenieurs, zijn Duitsers allesbehalve early adopters. Waar is hij toch gebleven, de pioniersgeest van mensen als Gottlieb Daimler [hoofdrolspeler in de ontwikkeling van de benzinemotor en de automobiel], Carl Benz [van o.a. Mercedes-Benz], Werner von Siemens [een van de grondleggers van elektrotechniek] en zoveel anderen? Als zij indertijd net zo voorzichtig te werk waren gegaan, hadden ze nooit ondernemingen van wereldklasse op kunnen zetten, die nog altijd bestaan.
Je raakt je angsten niet kwijt door wat ze veroorzaakt te vermijden
Je raakt je angsten niet kwijt door wat ze veroorzaakt te vermijden. Wel door er stelling tegen te nemen. Dat betekent om te beginnen dat ze je onder ogen moet zien, zowel op individueel vlak als in de samenleving. Het beste is om daar zo vroeg mogelijk mee te beginnen. Op school kunnen kinderen al worden aangemoedigd om naar eigen vermogen dingen te ondernemen.
Daar hoort ook bij dat je leert om te falen. Wie valt, staat weer op en blijft niet jammeren; er komt wel een nieuwe kans. En nieuwe initiatieven hoeven niet meteen zo strak geregeld te worden dat er geen ruimte is voor ontwikkeling; vaak is in het begin nog helemaal niet duidelijk wat een nieuwe technologie allemaal mogelijk maakt.
Natuurlijk moet men risicovolle technologieën niet zomaar op hun beloop laten. En gelukkig zijn er ook veel voorbeelden van nieuwe bedrijven die het in enkele jaren brengen tot een miljardenomzet, zoals Celonis uit München. Laten we daar een voorbeeld aan nemen. Meer durf, meer zelfvertrouwen, meer ‘Wir schaffen das!’ en minder ‘Eerst maar eens even zien’.
