Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Duitsland, waar de bevolking op 23 februari zal stemmen voor een nieuwe federale regering, zeven maanden eerder dan gepland. Wie zitten er in de race en wat staat er op het spel?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – tijdelijk al vanaf €1,50 per maand – op 360 Magazine.
Waarom zijn er verkiezingen?
Op 16 december verloor Olaf Scholz, de Duitse kanselier, een vertrouwensstemming in het parlement. De stemming was een technische kwestie, om nieuwe, vervroegde verkiezingen mogelijk te maken. ‘De ineenstorting van Duitslands “stoplicht”-coalitie – met Olaf Scholz’ SPD, die Grünen en de FDP – voelde misschien plotseling, maar het einde van de regering was al lang in zicht’, schrijft The Economist. De coalitie was niet erg geliefd bij de Duitse bevolking.
Slechts enkele uren nadat Donald Trump begin november jl. de Amerikaanse presidentsverkiezingen had gewonnen, ontsloeg Scholz zijn minister van Financiën, Christian Lindner van de FDP, en zette hij de deur op een kier voor vervroegde verkiezingen. Scholz stond erop dat een groter begrotingstekort essentieel was om Duitsland in staat te stellen hulp te bieden aan Oekraïne (vooral gezien de overwinning van Trump). Ook drong hij erop aan meer te investeren in de afbrokkelende infrastructuur van het land en meer subsidies te verstrekken voor industrieën die gebukt gaan onder hoge energiekosten. Maar Lindner weigerde om meer schulden aan te gaan, aangezient de Duitse grondwet het structurele tekort beperkt tot 0,35 procent van het bbp per jaar – op dit moment het equivalent van ongeveer 9 miljard euro. Hoewel het schuldplafond niet absoluut is en grotere tekorten kunnen worden toegestaan tijdens noodsituaties zoals de covid-19-pandemie, zag Linder daar in dit geval onvoldoende rechtvaardiging voor.
Helmut K. Anheier, hoogleraar sociologie aan de Hertie School in Berlijn, schrijft in Project Syndicate dat het ‘wellicht toepasselijk’ is dat uitgerekend een ruzie om een begroting de coalitie van Scholz ten val bracht. De coalitie werd in 2021 juist verenigd door een plan om het geld dat oorspronkelijk was gereserveerd voor de pandemie, alsnog te gebruiken. Dit zou de drie partijen in de coalitie in staat hebben gesteld om hun sociale en klimaatplannen door te kunnen voeren zonder het tekort te vergroten. Vorig jaar verwierp het Grondwettelijk Hof dat plan, waardoor er in feite een gat van zestig miljard euro werd geslagen in een begroting die al onder druk stond door dalende belastinginkomsten.
De hervormingsplannen van de regering – in een coalitieakkoord met de titel ‘Dare more Progress’ – lieten volgens Anheier zien dat de regering begreep wat Duitsland nodig had na zestien jaar van relatieve stagnatie onder Angela Merkels leiderschap. Maar sommige initiatieven werden te overhaast ingevoerd en andere wachten nog steeds op uitvoering. Weer andere ontspoorden door de grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne in 2022, waarna Scholz verkondigde dat Duitsland een keerpunt had bereikt dat een ingrijpende verandering in zijn politiek en prioriteiten vereiste. ‘De druk om te hervormen in combinatie met financiële beperkingen en ideologische verdeeldheid, scheurde de coalitie uiteindelijk uit elkaar.’
Wie zitten er in de race?
Op dit moment lijkt er weinig twijfel over mogelijk dat Friedrich Merz met zijn christelijk-democratische partij CDU (Christlich Demokratische Union Deutschlands) de grootste wordt. ‘De CDU en haar Beierse zusterpartij, de CSU, staan al maandenlang consequent en comfortabel voor in de peilingen, met ongeveer 31 procent’, schrijft The Economist. De partij pleit voor het verlagen van belastingen, het uitbreiden van uitkeringsrechten, het terugdringen van immigratie en het opvoeren van de hulp aan Oekraïne. Het wordt gezien als een centrumrechtse partij, hoewel Politico benadrukt dat ‘Friedrich Merz de CDU veel verder naar rechts heeft getrokken sinds hij in 2022 het leiderschap van de partij overnam’.
Volgens het politieke nieuwsplatform presenteerde Merz zichzelf tijdens een campagnebijeenkomst in de Noord-Duitse stad Flensburg als tegenpool van Merkel, zijn christendemocratische collega. Hij is niet alleen rechtser op het gebied van migratie, maar ook op het gebied van energie en economie. ‘Hoewel Merz zich al lang verzet tegen Merkels meer centristische aanpak, heeft hij zich tot nu toe zelden zo van haar gedistantieerd als hij in Flensburg deed.’ Het motief van Merz om zich zo sterk te distantiëren van Merkels nalatenschap is volgens Politico duidelijk. In de aanloop naar de nationale verkiezingen op 23 februari is de CDU in een felle strijd verwikkeld om te voorkomen dat meer conservatieven overlopen naar de extreemrechtse partij Alternative für Deutschland (AfD). ‘Hij ziet Merkels nalatenschap als een risico,’ aldus Politico.
‘Als de SPD achterop raakt bij de AfD wordt ze voor het eerst de op twee na grootste partij in de Bondsdag’
Op de tweede plek in de peilingen, met ongeveer 20 procent, staat de extreemrechtse partij AfD met aan het hoofd Alice Weidel. De partij werd in 2013 opgericht om zich te verzetten tegen de reddingsoperaties in de eurozone en kende aanvankelijk weinig succes. Maar net als andere Europese populistisch-rechtse partijen verlegde de AfD geleidelijk haar focus naar immigratie, en na de Duitse migrantencrisis in 2015 en 2016 brak de partij door bij de verkiezingen van 2017. De partij steunt het idee van ‘remigratie’, dreigt met het massaal deporteren van migranten, belooft een terugkeer naar de Duitse mark en militaire dienstplicht en wil ingrijpende onderwijshervormingen.
De centrumlinkse sociaaldemocratische partij, de SPD (Sozialdemokratische Partei Deutschlands) van Olaf Scholz dreigt veel te verliezen bij deze verkiezingen. Ondanks zijn impopulariteit is de kanselier door zijn partij genomineerd om zich opnieuw verkiesbaar te stellen. Nu staat de partij op de derde plaats, met 17 procent. ‘Als ze achterop raakt bij de AfD, zoals de peilingen suggereren, wordt ze voor het eerst de op twee na grootste partij in de Bondsdag,’ aldus The Economist. De SPD wil gezinnen met lage inkomens steunen door de btw op voedsel en de belasting voor laagverdieners te verlagen en het minimumloon te verhogen. De partij wil ook de immigratie terugdringen en stelt een infrastructuurinvesteringsfonds van 100 miljard euro voor, maar is dit keer voorzichtiger met betrekking tot hulp voor Oekraïne.
De Groene Partij (Bündnis 90/Die Grünen), onder leiding van Robert Habeck, staat op de vierde plaats in de peilingen met 11 procent. ‘Als machtigste milieupartij ter wereld hebben de Duitse Groenen moeite om de uitbundigheid van de campagne van 2021 te herhalen, toen ze even hoop koesterden op het winnen van de kanselarij’, schrijft The Economist. Ze hebben onder andere plannen aangekondigd voor een zogeheten miljardairsbelasting om armere huishoudens door de groene overgang te helpen. Ze zijn ook voorstander van een verhoging van het minimumloon en dringen aan op stimuleringsmaatregelen om de overstap naar hernieuwbare energie te versnellen.
De BSW (Bündnis Sahra Wagenknecht) is vernoemd naar haar oprichter, Sahra Wagenknecht, de voormalige co-leider van Die Linke, een linkse partij die nu op sterven na dood is. In januari 2024 stapte mevrouw Wagenknecht uit de linkse partij om alleen verder te gaan, met een onorthodoxe agenda van verzet tegen Duitse steun aan Oekraïne, scepsis over immigratie en een felle ‘antiwoke’-agenda. De BSW staat momenteel op 6 procent in de peilingen.
Verder is er nog de FDP (Freie Demokratische Partei). Christian Lindner, de leider van de FDP, werd door bondskanselier Olaf Scholz ontslagen als minister van Financiën, wat leidde tot de val van de vorige regering. De FDP is een probusinesspartij met zowel liberale als populistische elementen. De partij is vaak een juniorpartner in een coalitie, maar op basis van de huidige peilingen zal deze net als in 2013 onder de drempel van 5 procent zakken die nodig is om in de Bondsdag te komen.
Hoe verloopt de campagneperiode?
De huidige peilingen wijzen er dus op dat Friedrich Merz kanselier zal worden. ‘Dat zal waarschijnlijk leiden tot een grote coalitie met de SPD of een meer gecompliceerde driepartijencoalitie’, voorspelt Anheier. ‘In elk geval zou het een centristische regering worden, met de extreme partijen van rechts en links in de oppositie.’
Tegelijkertijd werpt de reeks aanslagen in Duitsland een donkere schaduw over de aanloop naar de verkiezingen. De beweegredenen van de man die ervan wordt verdacht op 22 januari een dodelijke aanslag te hebben gepleegd in het Beierse Aschaffenburg zijn nog niet bekend. Maar zijn profiel – een migrant uit Afghanistan die Duitsland eigenlijk al had moeten verlaten – heeft, een maand voor de parlementsverkiezingen, de debatten over het Duitse immigratiebeleid opnieuw aangewakkerd. CDU-leider Friedrich Merz reageerde donderdag met een stevige belofte. Merz zei dat als hij tot bondskanselier wordt verkozen, hij op de eerste dag van zijn ambtstermijn het federale ministerie van Binnenlandse Zaken zou opdragen om ‘de Duitse staatsgrenzen met al onze buurlanden permanent te controleren en alle pogingen tot illegale binnenkomst zonder uitzondering te weigeren’, schrijft Süddeutsche Zeitung.
‘De opmerkingen van de bondskanselier zouden de AfD en BSW nog meer wind in de zeilen moeten geven’
Der Tagesspiegel merkt op dat Olaf Scholz de dag na de aanval in Aschaffenburg zijn toon verscherpte en sprak over een ‘terroristische daad’ en een ‘verkeerde opvatting van het begrip tolerantie’. De linkse krant ziet het als een cynische poging om kiezers voor zich te winnen. ‘De opmerkingen van de bondskanselier zouden de AfD en BSW nog meer wind in de zeilen moeten geven. We zijn niet meer ver verwijderd van de wereld van Alice Weidel, waarin op elke straathoek een met een mes gewapende buitenlander naar Duitsers zoekt.’
Volgens The Guardian oefenen Donald Trump en Tesla-tycoon Elon Musk bovendien druk uit op de Duitse verkiezingen ‘door ongekende inmenging van de VS ten gunste van de extreemrechtse Alternative für Deutschland’. Musk, wiens motieven volgens de Britse krant duister zijn, heeft de AfD Duitslands ‘laatste sprankje hoop’ genoemd, waarmee hij ‘het standaardpessimisme van extreemrechts overneemt en waarschijnlijk onbedoeld een nazislogan uit het begin van de jaren dertig herhaalt’. Op een partijcongres halverwege januari suggereerde Weidel dat Duitsland onder AfD-leiderschap kon dienen als een soort bemiddelaar voor Trump en Poetin, in het voordeel van Berlijn. The Economist benadrukt dat de kans klein is dat dit alles iets uithaalt. ‘De partij hoopt de op een na grootste partij in de Bondsdag te worden, maar maakt geen kans om deel uit te maken van de volgende Duitse regering omdat geen enkele partij met haar wil samenwerken.’
Met welke uitdagingen zal de nieuwe regering te maken krijgen?
Volgens The Guardian zal de volgende kanselier het zwaar te verduren krijgen. ‘Wie kanselier wordt, zal een economie moeten aanpakken die gebukt gaat onder hoge energie- en arbeidskosten, een verstikkende bureaucratie en een afbrokkelende infrastructuur.’ De vertraging van de handel met handelspartner China heeft een klap toegebracht aan de Duitse export, terwijl de belangrijke autoindustrie te traag is geweest om aantrekkelijke elektrische voertuigen te ontwikkelen en onder Donald Trump geconfronteerd wordt met de dreiging van hoge Amerikaanse tarieven. ‘Optimisten zeggen dat de verkiezingen in Duitsland een cruciale kans zijn voor investeringen, modernisering en vernieuwing. Pessimisten zeggen dat de problemen zo structureel zijn en de verwachtingen zo hoog dat de tussenwegcoalitie die waarschijnlijk zal ontstaan vrijwel zeker teleur zal stellen.’
De Duitse economie is al twee jaar op rij gekrompen, zal naar verwachting in 2025 stagneren en daarna nauwelijks groeien. ‘Geconfronteerd met deze structurele uitdagingen bevindt Europa’s grootmacht zich in een economische existentiële crisis’, schrijft Reuters. Volgens Anheier is het waarschijnlijk dat Merz leiderschap zal tonen waar Scholz dat niet deed, en meer ervaren en pragmatische ministers in het kabinet zal benoemen, om zo het soort blunders te vermijden die de steun voor de vorige coalitie deden afbrokkelen. ‘Maar als hij Duitsland uit de diepe structurele crisis wil leiden – vooral in de huidige tumultueuze geopolitieke omgeving – zal hij zich op vier belangrijke gebieden moeten richten.’
Het eerste is de schuldenplafond. Hoewel deze regel bedoeld is om de Duitse overheidsfinanciën stabiel te houden, beperkt hij ook het vermogen van de overheid om te investeren in de toekomst en om vroegtijdig en effectief te reageren op opkomende crises. Duitsland heeft bijvoorbeeld al twintig jaar een negatief netto publiek investeringsniveau. Volgens Reuters is er de komende tien jaar ongeveer 600 miljard euro nodig voor investeringen in onderwijs, infrastructuur en klimaatbescherming. Dat is meteen de tweede prioriteit: structurele hervorming. ‘Duitsland moet actie ondernemen op gebieden als onderwijs, infrastructuur, openbaar bestuur, immigratie en de digitale en energietransitie’, schrijft Anheier.
Duitsland kampt daarnaast met een tekort aan geschoolde arbeidskrachten. Reuters meldt dat tot 2040 jaarlijks 288.000 arbeidsmigranten nodig zijn om een daling van 10 procent in de beroepsbevolking te voorkomen. ‘Van de Syrische mannen die tussen 2014 en 2016 naar Duitsland kwamen, is 89 procent nu rechtmatig aan het werk.’ Het is dus niet bevorderlijk als de volgende regering migratie aan banden legt.
‘Als Duitsland op het huidige pad blijft – intern kibbelen en aanmodderen – zal de geleidelijke neergang doorgaan’
Het derde prioriteitsgebied is de Europese Unie. Volgens Anheier missen Europese financiële markten en bedrijven de omvang om te concurreren met de VS en China. Duitslands economische model, dat sterk afhankelijk is van industriële productie en export, hapert al jaren. Reuters wijst erop dat de industriële productie sinds 2017 daalt en de autoindustrie – de ruggengraat van de Duitse economie – sinds 2018 achteruitgaat.
Tot slot moet de nationale veiligheid krachtig worden versterkt. Anheier stelt dat Duitsland een nationale veiligheidsraad moet oprichten en meer dan de NAVO-eis van 2 procent van het bbp moet besteden aan defensie. Volgens Reuters is minstens 3 procent van het bbp nodig om een moderne krijgsmacht op te bouwen.
Eén ding is zeker: de toekomstige regering moet een nieuwe koers gaan varen. ‘Als Duitsland op het huidige pad blijft – intern kibbelen en aanmodderen – zal de geleidelijke neergang doorgaan. Maar met effectief politiek leiderschap dat zowel doortastend optreedt als de touwtjes stevig in handen houdt, kan het land een nieuwe koers uitzetten naar meer veiligheid en welvaart’, aldus Anheier.
