Hoewel Duitsland in het verleden in menig crisis verzeild is geraakt, voorspelt journalist Wolfgang Münchau dat de huidige situatie van het verdeelde land stugger van aard is.
Sinds de Tweede Wereldoorlog maakte Duitsland ongeveer elke twintig jaar een crisis door die onoverkomelijk leek: eind jaren zestig, de eerste helft van de jaren tachtig, het begin van deze eeuw, en nu weer. Op het moment dat ze plaatsvonden, zagen de oude crises er uitzichtloos uit, maar toch kwam er een einde aan door een regeringswisseling of door hervormingen. De huidige crisis echter is fundamenteler van aard: ze heeft te maken met de rol van Duitsland in de wereld en met het economische groeimodel van het land. De regering heeft geen duidelijke hervormingsagenda om Duitsland hier doorheen te loodsen. En in de coulissen staat ook geen alternatieve regering of coalitie klaar die iets nieuws wil proberen. Dit keer is het dus anders.
Tot een jaar geleden genoot Duitsland van zijn rol als geopolitieke scheidsrechter
De grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne in februari 2022 is niet de onderliggende oorzaak van iets specifieks, maar wel de aanleiding tot alles. Tot een jaar geleden genoot Duitsland van zijn rol als geopolitieke scheidsrechter. Het land had zowel iets met het Oosten als het Westen: het was van de VS afhankelijk voor veiligheid, van Rusland voor gas en van China voor export.
De Russische invasie legde de onhoudbaarheid van deze diplomatieke neutraliteit bloot, namelijk hoezeer Duitsland afhankelijk is van oude, energieverslindende industrieën en hoe weinig het aan industriële modernisering heeft gedaan. Het debat in Duitsland laat zien dat er niet veel animo bestaat voor ingrijpende veranderingen. Misschien krijgt het land te maken met een situatie zoals die zich voordeed in Italië na de invoering van de euro in 1999; daarop volgde een lange periode van economische depressie, afkalving van het klassieke politieke centrum en de opkomst van extreme partijen.
Rusland
Deze zomer verstevigde de extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD) haar landelijke positie als de op een na grootste partij van Duitsland – groter nog dan de partijen in de driepartijencoalitie van Olaf Scholz – ook diens eigen sociaaldemocraten (SPD). Bij Tolstoj lezen we dat elke ongelukkige familie ongelukkig is op zijn eigen manier. De AfD is bij uitstek de ongelukkige familie van Oost-Duitsland. De partij werd ongeveer tien jaar geleden opgericht als een beweging van West-Duitse hoogleraren economie die tegen de euro waren. Later werd zij geïnfiltreerd door nationalisten die zich tegen immigratie keren, tegen het EU-lidmaatschap en alles wat buitenlands is.
Het politieke zwaartepunt van de AfD verschoof van het westen naar het oosten en werd gaandeweg extremer. Ik zou de partij niet fascistisch willen noemen, al tonen sommige leden zich tolerant tegenover neonazi’s en namen ze deel aan neonaziprotesten. Volgens de laatste peilingen geniet de AfD steun van 21 à 22 procent van het Duitse electoraat. In Oost-Duitsland scoort de AfD tussen de 29 en 35 procent. In vier van de vijf Oost-Duitse deelstaten is zij de grootste partij in de peilingen.
De meest recente opleving van de AfD kwam toen Duitsland Oekraïne ging steunen na de Russische invasie
De meest recente opleving van de AfD kwam toen Duitsland Oekraïne ging steunen na de Russische invasie. De meeste Oost-Duitsers zijn tegen wapenleveranties aan Oekraïne. Oost-Duitsland staat bekend als een regio van oude mannen en vrouwen, van wie velen nog steeds een sterke band met Rusland hebben. In hun volwassen leven hebben ze drie perioden meegemaakt die zwaar overschaduwd werden door Rusland: het Koude Oorlog-tijdperk van de aan de Sovjet-Unie verbonden Duitse Democratische Republiek van 1949 tot 1990, het tijdperk van de Russisch-Duitse dooi in het verenigde Duitsland van 1990 tot 2021, en het huidige tijdperk tegenover het Rusland van Vladimir Poetin.
Economisch en financieel maakt Duitsland deel uit van het Westen, ondanks dat het op veel vlakken ook sterk afhankelijk is van Rusland. Cultureel en politiek is Duitsland opgedeeld in een oosten dat naar het Oosten kijkt en een westen dat naar het Westen kijkt.
Een Berlijnse journalist vertelde me een paar jaar geleden dat voor hem Moskou politiek en cultureel gezien dichter bij Berlijn ligt dan Parijs of Londen. Voor de Eerste Wereldoorlog gold dat gevoel voor heel Duitsland. De gespleten geopolitieke persoonlijkheid van het land bepaalde tot voor kort ook de houding ten opzichte van de NAVO. Frank-Walter Steinmeier, de Duitse bondspresident en minister van Buitenlandse Zaken van 2005 tot 2009 en van 2013 tot 2017, was een van de architecten van het pro-Russische beleid van Duitsland. In 2016 beschreef hij een NAVO-oefening in Oost-Europa als oorlogspropaganda. Het was een opvallende opmerking, die dan niet onopgemerkt bleef in Oost-Europa, waar Steinmeier met argusogen wordt bekeken.
Boegbeeld
Steinmeier is sindsdien van standpunt veranderd, maar veel Oost-Duitsers zijn dat niet. Zij hebben geprofiteerd van de nauwe betrekkingen tussen Duitsland en Rusland. Nord Stream – de Baltische gaspijpleiding – verbond de Baltische kust met Oost-Duitsland. Oost-Duitse sociaaldemocraten behoorden tot de belangrijkste voorstanders van dit nu ter ziele gegane project. Een SPD-deelstaatpremier hielp zelfs – met geld van Gazprom – bij het opzetten van een overheidsstichting om de Amerikaanse sancties tegen het consortium in Russische handen te omzeilen.
Een Berlijnse journalist vertelde me voor hem Moskou politiek en cultureel gezien dichter bij Berlijn ligt dan Parijs of Londen
Het boegbeeld van de Nord Stream-pijpleiding was Gerhard Schröder, bondskanselier tussen 1998 en 2005. Hij en verschillende Oost-Duitse politici creëerden hechte netwerken voor Duits-Russische politieke, economische en culturele diplomatie. In die periode ontstonden ook Russisch-Duitse maatschappelijke organisaties, die inmiddels zijn opgeheven. De inval van Rusland in Oekraïne en de reactie van het Westen maakten een einde aan een periode van dertig jaar nauwe politieke en economische samenwerking.
Is dit nu allemaal voorbij? Wie vanuit Londen, Washington of Brussel naar Duitsland keek, was onder de indruk van de inmiddels beroemde toespraak van Olaf Scholz in maart 2022, waarin hij een Zeitenwende aankondigde: een omwenteling die Duitsland dichter bij de veiligheidsarchitectuur van het Westen zou brengen. Ik ben daar sceptischer over.
Ik denk niet dat Duitsland weer een gemoedelijke relatie met Rusland zal opbouwen. Maar de belofte van Scholz, die een nieuw tijdperk aankondigt ten aanzien van Duits buitenlands beleid en vooral van meer defensie-uitgaven, zal niet worden ingelost. Duitsland zal moeite blijven houden met het behalen van de NAVO-doelstelling: defensie-uitgaven ter waarde van 2 procent van de economische productie. Veel Duitsers, vooral in het oosten, willen daar niet aan meedoen.
De invasie van Rusland heeft deze nieuwe verdeeldheid versterkt, maar ook op andere gebieden zijn er al langer spanningen. Oost-Duitsers zijn het minst groen, woke en globalistisch van alle Duitsers. Ze beschouwen zichzelf niet als deel van een door de VS geleide westerse wereld. Ik herinner me nog levendig de teleurstelling die veel Oost-Duitsers na de hereniging voelden toen Helmut Kohl instemde met de invoering van de euro. Ze hadden net de Deutschmark als nieuwe munteenheid gekregen en moesten nu alweer overstappen.
Veel mensen realiseerden zich niet hoe ver de twee kanten tijdens de Koude Oorlog uit elkaar waren gegroeid
Op het eerste gezicht was de hereniging in 1990 een succes, maar zij creëerde ook nieuwe vormen van verdeeldheid. Sommige daarvan worden nu pas zichtbaar. Oost-Duitsland onderhandelde niet over een nieuwe grondwet, maar nam de West-Duitse grondwet volledig over. Dat was destijds een democratische politieke keuze van de Oost-Duitsers. Een paar jaar later kregen ze wroeging. Niemand wilde of kon de hereniging ongedaan maken. Maar veel mensen realiseerden zich niet hoe ver de twee kanten tijdens de Koude Oorlog uit elkaar waren gegroeid.
De VS waren voor het naoorlogse West-Duitsland het grootste politieke en culturele referentiepunt. Voor Oost-Duitsland was Rusland natuurlijk de belangrijkste partner. Ik heb familieleden die in het oosten van Duitsland woonden voordat de Berlijnse Muur werd gebouwd. Met tegenzin en onder dwang leerden ze Russisch op school, en ze hoopten dat ze dat later weer snel zouden vergeten. Maar misschien is mijn familie atypisch.
De hereniging heeft geen einde gemaakt aan de verdeeldheid
De hereniging heeft geen einde gemaakt aan de verdeeldheid. Economisch gezien was de eenwording een overname – geen fusie. West-Duitsland betaalde naar schatting met grote tegenzin een miljard euro aan overdrachtskosten: een ongekend groot bedrag. Kort na de hereniging zou Oost-Duitsland modernere wegen en infrastructuur krijgen, maar het voelde als een gouden kooi. Oost-Duitsland is voor West-Duitsland wat Zuid-Italië is voor Noord-Italië: hoeveel geld er ook in wordt gepompt, er wordt nooit een economische wisselwerking mee gecreëerd.
Het was Rusland dat oost en west weer met elkaar verbond. Toen Schröder in 1998 kanselier van Duitsland werd, was een van zijn prioriteiten om de zakelijke banden met Rusland aan te halen. Hij en Poetin, die in 2000 president van Rusland werd, ze hadden een goede en zelfs persoonlijke band. Hun vriendschap overleefde het aftreden van Schröder, de annexatie van de Krim door Poetin, en later de volledige invasie van Oekraïne. Toen Rusland geleidelijk veranderde in een strategische partner voor het verenigde Duitsland, was er opeens een belangrijke rol weggelegd voor de Oost-Duitsers: ze kenden de Russen beter dan de West-Duitsers.
Omwenteling
Daar kwam op 24 februari vorig jaar in één klap een einde aan. Samen met de politieke omwentelingen kwam de economische schok. De eerste twee decennia van deze eeuw waren ongewoon gunstig geweest voor Duitsland, zowel in het oosten als in het westen, en Rusland speelde daarbij een belangrijke rol. Toen Schröder in 2005 zijn ambt neerlegde, sloot hij zich onmiddellijk aan bij het consortium Nord Stream 2, dat twee gaspijpleidingen uit Rusland zou aanleggen.
Duitsland heeft geen andere natuurlijke energiebronnen dan steenkool. In het begin van de jaren 2000 was het voor elektriciteit afhankelijk van kernenergie. Maar de enige beschikbare politieke machtsoptie voor Schröder – en vandaag de dag voor Scholz – was een coalitie met de Groenen, die zijn voortgekomen uit de beweging tegen kernenergie in de jaren zeventig. Sindsdien is het standpunt van de Groenen hetzelfde gebleven.
De Groenen maken deel uit van de regering en ze behaalden een grote zege met de controversiële ontmanteling van de laatste zes kerncentrales van Duitsland. Die voorzagen het land tot twee jaar geleden van ongeveer 14 procent van het totale elektriciteitsverbruik. De prijs die wordt betaald voor een kernenergievrij Duitsland is de toename van steenkool: een derde van alle elektriciteit komt daar nu vandaan; het resultaat van een ondoordacht energiebeleid.
Het land werd nog afhankelijker van Russische gas- en olievoorraden
Schröder en het Duitse bedrijfsleven wisten dat het oude, zakelijke Duitsland een alternatieve energiebron nodig zou hebben en zijn vriend Poetin was de man om die te leveren. In 2005 werd Schröder opgevolgd door Angela Merkel, de eerste leider van het verenigde Duitsland die afkomstig was uit Oost-Duitsland. Zij stond persoonlijk niet zo dicht bij Poetin als Schröder, maar voerde hetzelfde beleid. En zoals veel Oost-Duitsers – en in tegenstelling tot Schröder – sprak ze vloeiend Russisch. Tijdens het zestienjarige kanselierschap van Merkel kon Duitsland zijn positie als industriële grootmacht verstevigen, maar werd het land nog afhankelijker van Russische gas- en olievoorraden. De Duitse industrie werd een van de belangrijkste economische begunstigden van de industriële globalisering en geïntegreerde mondiale toeleveringsketens.
In de jaren voor de pandemie boekte Duitsland overschotten op de lopende rekening ter grootte van 8 procent van zijn nationale economische productie. Dat is enorm veel, vooral voor een relatief grote economie die meer op de binnenlandse vraag zou moeten vertrouwen. Veel mensen waren opgetogen over wat ze – ten onrechte – als een sterke prestatie beschouwden. Slechts een klein aantal economen en commentatoren, meestal net als ik afkomstig uit het buitenland, wees op wat zij zagen als het onhoudbare bedrijfsmodel van Duitsland.
De exportoverschotten bleken niet zozeer een teken van succes, als wel van een groot gebrek aan balans tussen besparingen en investeringen. Opeenvolgende regeringen verzuimden te investeren in het leger, in moderne digitale infrastructuur en in nieuwe energiebronnen. De meeste mensen werden zich pas het afgelopen jaar acuut bewust van deze problemen. Duitse media stellen sindsdien zeer kritische vragen over de Duits-Russische alliantie, vooral over de rol van Schröder en Merkel. Maar over het algemeen onderschrijven ze nog steeds de notie van het oude industriemodel, dat op export is gericht.
De oude Duits-Russische relaties herstellen zich niet, weten ze daar, ook niet onder een nieuwe Russische leider
Aan het eind van het vorige decennium werden de eerste krassen op dat model zichtbaar. De Duitse auto-industrie bleef vasthouden aan oude dieselmotoren en verzuimde te investeren in infrastructuur die nodig is om elektrische voertuigen te bouwen. Het hele Nord Stream-project was een poging om het speelveld te verschuiven ten gunste van Duitse industriële bedrijven. Dat gebeurde terwijl China en de VS investeerden in kunstmatige intelligentie, elektrische auto’s en andere hedendaagse technologieën. De Duitse economie deed het goed in die periode. Maar waar te weinig bij werd stilgestaan, is dat die bleef steken in het analoge tijdperk van dieselmotoren en koperen telefoonkabels.
Het stortte allemaal ineen door de pandemie en de oorlog in Oekraïne. Het meest zichtbare symbool van de verandering was de ontploffing van drie van de vier Nord Stream-pijpleidingen in 2022. Het is nog steeds niet zeker wie er achter de bomaanslag zit. In de Duitse media zijn er berichten dat het een Oekraïens commando was. Of dat nu waar is of niet, de brokstukken van de ontplofte pijpleiding die boven kwamen drijven, markeerden het einde van een tijdperk. Ontkenning is meestal de eerste fase van rouw. Merkel zit nog steeds in de ontkenningsfase, net als haar partij en een groot deel van West-Duitsland. Het is allemaal de schuld van Poetin, wij konden er niets aan doen – dat is hun verhaal.
Oost-Duitsland zit intussen al in de tweede fase van rouw: woede. De oude Duits-Russische relaties herstellen zich niet, weten ze daar, ook niet onder een nieuwe Russische leider. De oorlog heeft een nieuwe werkelijkheid tot stand gebracht. Samen met de rest van de westerse wereld legde Duitsland economische sancties op aan Rusland.
Oost-Duitsland zit intussen al in de tweede fase van rouw: woede
Volgens cijfers van de Duitse Oostelijke Handelsvereniging is de handel met Rusland sinds het begin van de oorlog met 76 procent gedaald. Om Russisch gas te vervangen, bouwde Duitsland in allerijl haventerminals voor vloeibaar aardgas. Het moet worden vervoerd met grote zeeschepen, en om het aardgas te lossen is een speciale haveninfrastructuur vereist. Tegenwoordig koopt Duitsland zijn gas op de wereldmarkt. De gaspijpleidingen zullen nooit worden herbouwd.
Ik verwacht dat Duitsland verankerd zal blijven in het westerse bondgenootschap maar dat de Duitse samenleving geen zin heeft om de militaire uitgaven te verhogen of om een alternatief EU-breed veiligheidssysteem op te zetten. Voor zijn veiligheid blijft het land afhankelijk van de VS. Daarnaast zijn de VS intussen de grootste exportmarkt van Duitsland geworden. Tenzij de VS hun betrokkenheid bij de Europese veiligheid eenzijdig intrekken – bijvoorbeeld als Donald Trump opnieuw president wordt –, blijft Duitsland een trouwe bondgenoot. Maar daar hangt een prijskaartje aan, want Oost-Duitsland zal niet meedoen. Oude tegenstellingen zullen opnieuw de kop opsteken.
Wagenknecht-partij
De AfD profiteert het meest van deze geopolitieke verschuivingen, maar waarschijnlijk niet de enige. Er is een nieuwe linkse partij in de maak, die zal worden opgericht door Sahra Wagenknecht, voormalig leider van Die Linke en echtgenote van Oskar Lafontaine, voormalig SPD-leider en oud-minister van Financiën. De gedachte achter een Wagenknecht-partij is de creatie van een links alternatief dat zich afzet tegen grootstedelijk, liberaal links. Het belangrijkste campagnethema van Wagenknecht is haar verzet tegen wapenleveranties aan Oekraïne. Schröder en Lafontaine, die in 2000 ruzie kregen over economisch beleid, hebben onlangs hun meningsverschillen bijgelegd. Wat hen nu bindt is dat beiden paria zijn vanwege hun verzet tegen de Duitse steun aan Oekraïne.
Een nieuwe linkse partij zou het politieke centrum verder uithollen. Hoe sterker de radicalen worden, hoe moeilijker het voor de centrumpartijen wordt om coalities te vormen en die hervormingen door te voeren die Duitsland gewend is. Blijven de hervormingen uit, dan zal dat meer mensen naar de extremen drijven.
Blijven de hervormingen uit, dan zal dat meer mensen naar de extremen drijven
Het is mogelijk dat Duitsland een manier vindt om de oude industrieën nieuw leven in te blazen. Misschien zit er nog een decenniumlang leven in. Je kunt ook nooit uitsluiten dat een externe wereldwijde schok de internationale vraag doet verschuiven naar vorkheftrucks van Duitse makelij, kettingzagen, analoge camera’s en zelfs, wie weet, naar auto’s die op brandstof rijden zolang regeringen de overstap naar elektrische voertuigen blijven uitstellen. Duitsland heeft te kampen met een acuut tekort aan vaardigheden, maar het zou nieuwe, nog niet aangeboorde bronnen van hoogopgeleide arbeidskrachten kunnen vinden. Noordzeeolie verbeterde de Britse economie in de jaren tachtig aanzienlijk: je kan altijd geluk bij een ongeluk hebben.
Maar dat geldt ook voor onverwachte pech. Ik verwacht dat Duitsland zal proberen het oude industriële model te versterken, omdat het geen ander kent. Maar tenzij er een onvoorziene verschuiving plaatsvindt, is dat model niet duurzaam. De geschiedenis leert ons dat het niet-duurzame ofwel duurzaam wordt gemaakt, ofwel zal eindigen. In dit geval zal het eindigen, is mijn idee.
