Onder druk van extreemrechts grijpt de EU, in aanloop naar de verkiezingen van dit jaar, naar draconische maatregelen om de migratie in te dammen. ‘De prioriteiten van de EU zijn duidelijk: het aantal emigranten uit Tunesië tot een minimum beperken, ongeacht de humanitaire schade.’
Verstopt achter hoge cactussen die een olijfgaard afschermen in het kleine Tunesische stadje Jebiniana, schuilen ongeveer driehonderd mensen onder geïmproviseerde plastic schuilplaatsen, wachtend om de Middellandse Zee over te steken en Europa binnen te komen. Een van hen is Aruna, een 39-jarige Sierra Leonees die vorig jaar aankwam. Hij heeft al een zware reis van 5000 kilometer door de Sahara overleefd. Maar hij is nog steeds in gevaar.
Het kustgebied rond de haven van Sfax – op iets minder dan 190 kilometer van het Italiaanse eiland Lampedusa – is het doelwit geworden van een gewelddadig optreden van de Tunesische autoriteiten, die jaarlijks miljoenen euro’s subsidie ontvangen om de EU te helpen migratie te beteugelen.
Aruna werd naar eigen zeggen door agenten van de Tunesische nationale garde in een bus gesleurd en samen met zeventig andere mensen naar de Algerijnse grens gereden, waar ze de groep om twee uur ’s nachts zonder voedsel of water achterlieten. Het kostte hem dertien dagen om terug te keren naar het kamp, waarbij hij zich overdag verstopte en ’s nachts op gezwollen voeten liep, om herenigd te worden met zijn zevenjarige zoon, tienerbroer en andere familieleden.
Oogje toeknijpen
Het gezin behoort tot de duizenden mensen uit landen in Afrika die bereid zijn om een van de dodelijkste routes naar Europa te nemen om te ontsnappen aan conflicten en armoede. In 2023 kwamen ongeveer 292.000 mensen illegaal de EU binnen, zonder toestemming om binnen te komen of te blijven – het hoogste cijfer sinds 2016, volgens de Internationale Organisatie voor Migratie van de VN.
De migratiegolf, die Europa al tien jaar lang dwingt tot het zoeken naar oplossingen, stelt nu de waarden en het engagement van de EU om de mensenrechten te beschermen op de proef. Onder druk van extreemrechtse partijen, die met een anti-immigratieticket campagne voeren voor de Europese parlementsverkiezingen van juni, heeft de EU steeds draconischer maatregelen genomen om asielzoekers en migranten af te schrikken.
Europese landen versterken hun grenzen met hekken, versnellen asielprocedures in gesloten centra en besteden asielprocedures uit aan een reeks landen aan de rand van Europa, waaronder het autoritaire Tunesië. Maar kan dit controversiële beleid het probleem oplossen – en tegen welke prijs?
Experts hebben de EU, die onlangs ook overeenkomsten heeft getekend met Mauritanië en Egypte, ervan beschuldigd een oogje dicht te knijpen voor de daaruit voortvloeiende mensenrechtenschendingen. ‘De prioriteiten van de EU zijn duidelijk: het aantal emigranten uit Tunesië tot een minimum beperken, ongeacht de humanitaire schade,’ zegt Romdhane Ben Amor, woordvoerder van het Tunesische Forum voor Economische en Sociale Rechten (FTDES).
De overeenkomst tussen de EU en Tunesië is illustratief voor het compromis. Het aantal mensen op zee dat door de Tunesische autoriteiten wordt onderschept, is vorig jaar verdubbeld tot 81.000, zegt de FTDES. Twee derde van de 105 miljoen euro die in het kader van de overeenkomst is toegezegd, gaat naar grensbeheer, zo blijkt uit cijfers van de FT. In totaal zal de EU tot 2027 naar verwachting 278 miljoen euro besteden aan migratie in Tunesië.
Maar de Tunesische autoriteiten hebben de afgelopen maanden ook duizenden migranten en asielzoekers gearresteerd en met geweld afgevoerd naar Algerije en Libië, wat in strijd is met het internationale en humanitaire recht, volgens Europese diplomaten, internationale humanitaire medewerkers en ngo’s. Verschillende mensen die door de FT zijn geïnterviewd, zeggen dat ze willekeurig zijn gearresteerd en naar grensgebieden zijn gestuurd; sommigen zeggen dat ze in Libische gevangenissen zijn opgesloten.
Kali, die vanuit Nigeria naar Jebiniana is gekomen, vertelt dat hij door de Tunesische nationale garde aan de Libische autoriteiten is verkocht nadat hij in oktober 2023 op zee was onderschept. ‘Ze overhandigden [een] envelop in ons bijzijn,’ voegt hij eraan toe. Hij en veertig anderen werden naar een gevangenis in de buurt van Tripoli gebracht en gedwongen om elk 700 euro te betalen om te worden vrijgelaten.
Internationale functionarissen hebben bevestigd dat er afzonderlijke beschuldigingen van mensenhandel tegen de Tunesische autoriteiten zijn ingebracht. Het Tunesische ministerie van Buitenlandse Zaken noemt beschuldigingen dat het land de rechten van migranten heeft geschonden ‘ongegrond’.
‘Dit is het dilemma waarmee de EU wordt geconfronteerd. Aan de ene kant heeft ze uitzonderlijk hoge grondrechtenstandaarden,’ zegt Emily O’Reilly, de EU-ombudsman die onafhankelijke onderzoeken leidt naar de administratie van het blok. ‘Aan de andere kant wordt ze geconfronteerd met de zeer omstreden migratiekwestie.’
Het strengere migratiebeleid werd voor het eerst getest in de nasleep van 2015 en 2016, toen een recordaantal mensen asiel aanvroeg in de EU. Velen van hen waren op de vlucht voor de Syrische burgeroorlog.
De plotselinge komst van meer dan 2 miljoen mannen, vrouwen en kinderen zorgde voor overbelasting van zuidelijke landen zoals Italië en Griekenland, waar de meeste illegale migranten voor het eerst aankomen. Migranten zijn verplicht zich te registreren voor asiel in het land waar ze voor het eerst de EU binnenkomen, volgens de zogenaamde Dublin-regels van het blok. Tegelijkertijd klaagden rijkere landen zoals Duitsland dat migranten naar het noorden trokken zonder zich te laten registreren, en beschuldigden ze de zuidelijke landen ervan daarbij de andere kant op te kijken.
In plaats van haar inspanningen te verminderen, is de EU haar buitengrenzen steeds verder aan het versterken om mensen af te schrikken
Om de druk te verlichten sloot de EU in 2016 een overeenkomst met Turkije, dat ermee instemde Syrische vluchtelingen die op weg waren naar Europa te huisvesten in ruil voor 6 miljard euro. In 2021 kwam daar nog eens 3 miljard euro bij.
Politici hebben de regeling geprezen als een succes – volgens de IOM daalden illegale aankomsten in het blok met 50 procent tussen 2016 en 2017. ‘Je hebt niet veel [meer bewijs] nodig om overtuigd te zijn,’ zei bijvoorbeeld de Griekse minister van migratie Dimitris Kairidis. De EU-fondsen hebben bijgedragen aan grensbeheer, maar ook aan gezondheidszorg, onderwijs en geldtransfers voor migranten in Turkije. In de grensprovincies ‘wordt erkend dat Europese hulp hen helpt het hoofd boven water te houden’, zegt Nikolaus Meyer-Landrut, hoofd van de EU-delegatie in Turkije.
Sindsdien heeft de EU haar inspanningen om de kwestie uit te besteden geïntensiveerd. De overeenkomst met Tunesië is een van de vele ‘louche deals die het verkeer van mensen, van wie velen bescherming nodig hebben, proberen te beperken’, zegt Catherine Woollard van de European Council on Refugees and Exiles (ECRE).
Een ander voorbeeld is de overeenkomst tussen Italië en Libië uit 2017, waarbij de EU fondsen toezegde om migratie te beperken, waaronder 59 miljoen euro om de Libische kustwacht te versterken. Maar de opsluiting, onderwerping en marteling van migranten en asielzoekers in Libische gevangenissen is goed gedocumenteerd. In 2023 beschuldigde een VN-rapport de Libische autoriteiten van mogelijke oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.
Europese diplomaten en internationale humanitaire medewerkers vertelden FT dat de opsluiting van migranten in Libië doorgaat en dat minstens zevenduizend mensen die in Tunesië zijn onderschept, daar sinds afgelopen zomer naartoe zijn gebracht. ‘Welke informatie hebben we nog meer nodig om de financiering op te schorten?’ vraagt Tineke Strik, EU-wetgever voor de Groenen, die stelt dat de steun van de EU aan derde landen de unie ‘medeverantwoordelijk’ maakt voor de schendingen van de rechten.
In plaats van haar inspanningen te verminderen, is de EU haar buitengrenzen steeds verder aan het versterken om mensen af te schrikken. Na jarenlang getouwtrek bereikte het blok in december overeenstemming over een gedenkwaardige hervorming van zijn gemeenschappelijk asiel- en migratiesysteem, maar zonder de Dublin-regels ingrijpend te herzien. In plaats daarvan zullen meer aanvragen worden behandeld in gesloten centra aan de grens, die volgens actievoerders de facto detentiecentra zijn.
Hulporganisaties vrezen dat dit zal leiden tot meer detentie, ook van kinderen, bij belangrijke grensovergangen
Hulporganisaties vrezen dat dit zal leiden tot meer detentie, ook van kinderen, bij belangrijke grensovergangen. ‘Het is een voortzetting van [de] belofte om migratie koste wat kost te stoppen,’ zegt Anissa Thabet, coördinator menselijke mobiliteit voor Oxfam Noord-Afrika.
Een ander idee dat de centrumrechtse Europese Volkspartij (EVP) van de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, voorstelt in haar verkiezingsprogramma is dat ‘iedereen die asiel aanvraagt in de EU ook kan worden overgebracht naar een veilig derde land’ om daar het asielproces te doorlopen en bescherming te krijgen. Het lijkt op de plannen van Italië om asielzoekers die op volle zee zijn onderschept naar Albanië te sturen, waar ze hun asielbeslissing afwachten voordat ze terugkeren naar Italië – als ze succesvol zijn. Deze aanpak prees Von der Leyen als ‘out-of-the-box denken’.
Maar beide plannen zijn een echo van het huidige voorstel van het VK om asielzoekers naar Rwanda te sturen, dat werd verworpen door het Hooggerechtshof van het VK omdat het in strijd zou zijn met de internationale wetgeving. EU-ombudsman O’Reilly voorspelt dat de EU met ‘dezelfde moeilijkheden’ te maken zal krijgen. Volgens Von der Leyen zijn de plannen ‘volledig in overeenstemming met onze verplichtingen onder EU- en internationaal recht’.
Er zijn nog andere manieren waarop overeenkomsten met derde landen averechts kunnen werken. In Turkije, dat een economische crisis doormaakt, heeft president Recep Tayyip Erdoğan zijn standpunt over immigratie aangescherpt omdat veel Turken vinden dat in het land de grens van het aantal vluchtelingen is bereikt. Volgens gegevens van de overheid wonen er momenteel ongeveer 3,1 miljoen Syrische vluchtelingen in Turkije, een land met ongeveer 85 miljoen inwoners, terwijl dat er in 2021 nog 3,7 miljoen waren.
Mahmut Kacan, een mensenrechtenadvocaat, zegt dat Turkije een ‘opendeurbeleid’ voerde toen in 2011 de onrust in Syrië uitbrak, maar dat dit ‘nu volledig is veranderd’.
Van, een bruisende stad vlak bij de grens van Turkije met Iran, is een frontlijn geworden in Erdoğans poging om illegale migranten te weren. De Turkse autoriteiten worden ervan beschuldigd nieuwkomers, voornamelijk Afghaanse vluchtelingen die het talibanregime ontvluchtten na de machtsovername in 2021, met geweld het land uit te zetten. Mohammed, een Afghaanse vluchteling die mensensmokkelaar is geworden, zegt dat hij heeft gezien hoe Turkse grenswachten mensen terug de besneeuwde bergen in duwden zonder hen asiel te laten aanvragen.
Kacan zegt dat ‘100 procent’ van de migranten die aan de grens worden aangehouden, wordt teruggestuurd naar Iran. Zelfs degenen die wel in Turkse asielcentra terechtkomen ‘kunnen plotseling in Iran belanden’ voordat ze een aanvraag kunnen indienen. ‘Hun asielaanvragen worden niet wetmatig behandeld,’ voegt hij eraan toe.
De Turkse regering reageerde niet op een verzoek om commentaar.
Mustafa, een andere Afghaanse vluchteling, is een van degenen die zich in Turkije konden vestigen. ‘De mensen hier behandelen ons niet slecht,’ zegt hij. Maar zijn familie heeft geen andere hulp gekregen dan die van de staat.
Verschillende andere vluchtelingen die door de FT werden geïnterviewd, gaven ook aan dat ze niet hadden kunnen profiteren van door de EU gefinancierde niet-gouvernementele organisaties of humanitaire programma’s.
Vraagtekens
Nu extreemrechtse partijen in heel Europa in kracht toenemen, geloven conservatieve partijen zoals de EVP van Von der Leyen dat een harder immigratiebeleid de oplossing is om hen tegen te houden.
Vorig jaar won Geert Wilders met zijn extreemrechtse Partij voor de Vrijheid de parlementsverkiezingen in Nederland met een hard anti-migratie- en anti-islamstandpunt. De extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD) staat tweede in Duitsland en Marine Le Pens Rassemblement National (RN) leidt de peilingen in Frankrijk. Deze winst zou de extreemrechtse groep Identiteit en Democratie (ID) naar de derde plaats kunnen stuwen bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in juni.
Maar critici van het beleid wijzen erop dat het uitbesteden van de problemen met immigratie slechts een kortetermijnoplossing is die de EU ook kwetsbaar maakt voor chantage. Erdoğan heeft vluchtelingen bijvoorbeeld herhaaldelijk gebruikt als onderhandelingstroef om meer geld en concessies van Europa los te krijgen. In 2020 ‘opende hij de poorten’ naar Europa, waardoor duizenden Syrische vluchtelingen probeerden de Griekse grens over te steken. Als reactie daarop zette Griekenland traangas en echte kogels tegen hen in.
De Griekse minister Kairidis geeft toe dat het een ‘moeilijke vergelijking’ is, maar ziet geen alternatief. ‘Het heeft geen zin om te verbergen dat we het niet per se hebben over regimes die vergelijkbaar zijn met de onze, maar we moeten realistisch zijn,’ zegt Kairidis. Hij verdedigt de EU-overeenkomst met Egypte, die in maart werd ondertekend en waarin minstens 200 miljoen euro is opgenomen voor migratie. ‘Samen kunnen we veel betere resultaten bereiken tegen de smokkelaars,’ voegt hij eraan toe.
De IOM van de VN heeft ook vraagtekens gezet bij de effectiviteit van de samenwerking van de EU met derde landen. Alleen focussen op grenzen ‘leidt uiteindelijk tot een groot verlies aan levens en blootstelling aan geweld en uitbuiting’, stelt Amy Pope, de directeur-generaal van de IOM. Regeringen moeten ook ‘kijken naar wat mensen drijft om te verhuizen’ en ‘zich bezighouden met de gemeenschappen waar migranten vandaan komen’.
Veel mensen – bijvoorbeeld uit Afrikaanse landen – hebben te maken met hoge drempels en vertragingen om een visum voor Europa te krijgen, zegt ze, en illegale migratie ondersteund door smokkelaars is momenteel de ‘meest effectieve manier’ voor mensen om te migreren. Tegelijkertijd hebben verschillende Europese landen, waaronder Italië en Griekenland, initiatieven genomen om een beperkt aantal legale migranten aan te trekken om cruciale gaten in hun arbeidsmarkt te dichten.
Ironisch genoeg vormden Tunesiërs vorig jaar de op een na grootste groep mensen die het centrale deel van de Middellandse Zee overstaken en in Italië aankwamen. Na een staatsgreep in 2021 draaide president Kais Saied de democratische overgang die sinds de Arabische Lente van 2011 aan de gang was, terug en kampt het land met een diepe economische crisis.
Tunesië zelf is ook niet uitgerust om mensen van elders op te vangen, omdat het geen functionerend asiel- of migratiesysteem heeft. Vorig jaar werden duizenden migranten uit landen ten zuiden van de Sahara, die eerder informeel waren geïntegreerd, door burgers en autoriteiten uit stedelijke centra verjaagd nadat Saied in februari een opruiende toespraak had gehouden waarin hij waarschuwde dat immigratie de ‘demografische samenstelling’ van het land veranderde.
Tienduizenden migranten en asielzoekers in Tunesië zijn in het ongewisse gelaten, zonder de mogelijkheid om legaal een woning te vinden of te werken. Vrijwillige terugkeer van migranten uit Tunesië naar hun thuisland, gefaciliteerd door de IOM, is vorig jaar met 45 procent gestegen, maar dat is geen optie voor mensen die vrezen voor conflicten en vervolging.
‘Heel Tunesië is veranderd in een detentiecentrum voor migranten,’ zegt Romdhane Ben Amor van de FTDES. ‘Je kunt niet werken, je kunt je niet verplaatsen, je bent beroofd van alle rechten.’ Vrijwillige terugkeer of de oversteek over de Middellandse Zee zijn de enige opties, voegt hij eraan toe.
Veel migranten in het kamp in Jebiniana en elders zijn vastbesloten om ondanks de risico’s hun reis te voltooien
Het Tunesische ministerie van Buitenlandse Zaken zegt dat ‘personen die op zee worden onderschept of zich in een onregelmatige situatie bevinden, worden behandeld in overeenstemming met de nationale wetgeving en de internationale verplichtingen van Tunesië’, maar voegt eraan toe dat Tunesië ‘de impliciete vestiging van clandestiene migranten op zijn grondgebied niet zal accepteren’.
De Europese Commissie zegt dat ze ‘de situatie van migranten in Tunesië en aan de grenzen met Algerije en Libië op de voet volgt’. Ze voegt eraan toe: ‘De EU blijft zich inzetten om met Tunesië samen te werken op het gebied van migratie, onder meer om te zorgen voor bescherming van migranten en vluchtelingen en een waardige terugkeer van illegale migranten naar hun land van herkomst, met volledige eerbiediging van de mensenrechten.’
Ambtenaren en hulpverleners zeggen huiverig te zijn om druk uit te oefenen op de Tunesische autoriteiten omdat ze de relatie niet in gevaar willen brengen en vrezen dat de autoriteiten het aantal vertrekkende migranten weer zullen laten toenemen.
Terwijl Tunesië het optreden tegen migranten heeft geïntensiveerd, is het aantal migranten dat vanuit Libië vertrekt dit jaar gestegen. Libië is opnieuw het belangrijkste land voor illegale migranten die richting Europa vertrekken.
Maar veel migranten in het kamp in Jebiniana en elders zijn vastbesloten om ondanks de risico’s hun reis te voltooien. Aruna werkte vroeger als bewaker op een lokale hogeschool in Sierra Leone, maar werd gedwongen om te vluchten nadat zijn vrouw was doodgeschoten door veiligheidstroepen tijdens een protest tegen de regering in Waterloo, ooit een toevluchtsoord voor Afrikanen die bevrijd waren van de slavernij.
Het huis dat hij achterliet biedt hem niet langer veiligheid, zegt hij. ‘Ik wil naar Europa om mijn leven te redden.’
