‘De golf van gewelddadig extremisme op rechts is nog lang niet voorbij’, schrijft Los Angeles Times. Vijf leiders van de Oath Keepers, een rechtse militie die een leidende rol speelde bij de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021, stonden vorige week terecht in Washington. De verdachten, waaronder oprichter Stewart Rhodes, werden beschuldigd van ‘opruiende samenzwering’: het beramen van een aanval op de federale regering om te voorkomen dat het Congres de presidentsverkiezingen van 2020 zou certificeren.
De aanklagers zeiden dat Rhodes en anderen de aanval op het Capitool planden, hun troepen opdroegen om ‘zombie killer tomahawks’ en andere wapens mee te nemen en geweren in hotels opsloegen voor het geval de strijd zou escaleren. ‘De vervolgingen hebben echter geen merkbare deuk geslagen in het grotere fenomeen van rechts-extremisme, een ecosysteem dat witte supremacisten, antiregeringsmilitanten en veel (maar lang niet alle) aanhangers van ex-president Trump omvat’, aldus Los Angeles Times.
De Proud Boys bijvoorbeeld, een andere militie waarvan de leiders in december terecht zullen staan voor soortgelijke beschuldigingen, lijken alleen maar te groeien. Ook is het volgens experts een fout om alleen op milities te focussen. ‘Uit opiniepeilingen blijkt dat ongeveer 18 miljoen Amerikanen geweld gerechtvaardigd vinden om Trump weer in het Witte Huis te krijgen’, schrijft het dagblad uit Californië.
Nieuwe regering wil belastingen en uitkeringen verlagen
Drie centrumrechtse partijen in Zweden hebben vrijdag een overeenstemming bereikt over een minderheidscoalitie die afhankelijk zal zijn van de parlementaire steun van de Zweedse Democraten. Hierdoor krijgt de extreemrechtse partij voor het eerst directe invloed op het regeringsbeleid, aldus The Guardian.
De leider van de Gematigde Uniepartij, Ulf Kristersson, zei vrijdag dat hij een regering zou vormen met de liberalen en de christendemocraten. Het rechtse blok had onder zijn leiding bij de verkiezingen van 11 september een nipte meerderheid behaald. De grootste rechtse partij van Zweden, de anti-immigratiepartij Zweden Democraten, zou geen formeel lid zijn van de coalitie, maar heeft ermee ingestemd het beleid mee vorm te geven in ruil voor steun in het parlement, aldus Kristersson.
Het vijftig bladzijden tellende regeerakkoord van de nieuwe regering bevat voorstellen om de belastingen te verlagen en de sociale uitkeringen te beperken, maar is ook sterk gericht op ordehandhaving, met plannen om criminele bendes aan te pakken, schrijft The Guardian. Ook wil de minderheidscoalitie meer kerncentrales bouwen.
De ‘electorale thriller’ in Zweden, zoals de Verdens Gang, een dagblad in het naburige Noorwegen, het noemt, is voorbij. En ‘het angstige wachten is uitgelopen op een teleurstelling voor de sociaaldemocraten’, voegt El Pais toe. Bij de parlementsverkiezingen van zondag – waarvan de resultaten zo dicht bij elkaar lagen dat het drie dagen duurde om alle stembiljetten te tellen – gingen 176 zetels naar het rechtse blok en 173 naar centrumlinks. De sociaaldemocratische premier Magdalena Andersson trok daarop haar conclusies en kondigde haar aftreden aan.
Ulf Kristersson, de man aan het hoofd van de Gematigde Uniepartij en een fragiele rechtse coalitie, is nu de natuurlijke kandidaat voor de post van premier. ‘Er is geen tijd te verliezen’, schrijft Expressen, die opmerkt dat ‘verschillende crises op de tafel van de nieuwe regering zullen belanden voordat de ministers zelfs maar tijd hebben gehad om hun dozen uit te pakken’. Op het menu: de energiecrisis, een inflatie van 9 procent, het NAVO-toetredingsdossier, de oorlog in Oekraïne en vooral criminaliteit en immigratie, twee centrale thema’s van de campagne, aldus de tabloid.
‘De lange mars van de postfascisten naar de macht eindigde vanavond’
De grote winnaar van de verkiezingen was uiterst rechts. Met 20,5 procent van de stemmen (vergeleken met minder dan 6 procent in 2010) werden de Zweden Democraten (SD) van Jimmie Akesson, erfgenamen van een neonazistische groepering, de op een na grootste partij van het land. ‘De lange mars van de postfascisten naar de macht eindigde vanavond’, aldus La Repubblica.
De SD zal deze populaire steun moeten omzetten ‘in echte politieke invloed’, waarschuwt Politico. De uitdaging voor Kristersson zal zijn om aan de verwachtingen van zijn nieuwe, radicalere, bondgenoten te voldoen en tegelijkertijd de meer gematigde fracties in de coalitie tevreden te stellen. Sommige leden van de Liberalen willen bijvoorbeeld geen ministerpost voor extreemrechts. ‘Het Scandinavische land, dat de afgelopen jaren is geteisterd door herhaalde politieke crises, bevindt zich opnieuw in een fase van onzekerheid wat betreft de vorming van een regering, met een krappe meerderheid en een partij die een probleem zou kunnen vormen’, concludeert de Belgische krant Le Soir.
Rusland heeft sinds 2014 heimelijk minstens 300 miljoen dollar gegeven aan politieke partijen, ambtenaren en politici in meer dan twee dozijn landen, en is van plan nog honderden miljoenen over te maken, met als doel politieke invloed uit te oefenen en verkiezingen te beïnvloeden, aldus een samenvatting van het State Department van een recent onderzoek van de Amerikaanse inlichtingendienst. Rusland heeft waarschijnlijk nog meer gegeven dat onopgemerkt is gebleven, aldus het document, bericht The New York Times.
‘Het Kremlin en zijn afgevaardigden hebben deze middelen overgemaakt in een poging het buitenlandse politieke klimaat in het voordeel van Moskou te beïnvloeden’, aldus het document. Volgens de Amerikaanse inlichtingendienst probeerde een Russische zakenman vorig jaar pro-Russische denktanks in Europa te gebruiken om extreemrechtse nationalistische partijen te steunen.
Het document waarschuwde dat Rusland de komende maanden zijn ‘instrumentarium voor heimelijke beïnvloeding’, waaronder geheime politieke financiering, in grote delen van de wereld zou kunnen gebruiken om te proberen de door de VS geleide sancties tegen Rusland te ondermijnen en om ’zijn invloed in deze regio’s te handhaven tijdens de aanhoudende oorlog in Oekraïne’, aldus The New York Times.
Manifest na één dag al meer dan een miljoen keer ondertekend
De Braziliaanse democratie loopt een ‘enorm gevaar’, waarschuwt een manifest dat door meer dan een miljoen burgers is ondertekend. De vrees onder Brazilianen groeit dat president Jair Bolsonaro bij de verkiezingen van oktober weigert een nederlaag te aanvaarden.
De verklaring – die wordt gesteund door belangrijke figuren uit het bedrijfsleven, de politiek, de wetenschap en de kunsten – is verschenen nadat Bolsonaro zijn aanvallen op het Braziliaanse stemsysteem heeft opgevoerd en aanhangers heeft opgeroepen om ‘voor de laatste keer’ de straat op te gaan voor de verkiezingen van 2 oktober, bericht The Guardian.
De vrees is dat Bolsonaro een opstand zal ontketenen om de macht te behouden
Bolsonaro’s optreden heeft de vrees aangewakkerd dat de radicale extreemrechtse populist zijn politieke idool, Donald Trump, zal proberen te evenaren door de verkiezingsuitslag aan te vechten of een 6 januari-achtige opstand te ontketenen in een poging om de macht te behouden.
De brief van 2022 is geïnspireerd op de ‘Brief aan de Brazilianen’ uit 1977, een belangrijk document in de strijd voor democratie in het land, die uiteindelijk leidde tot de afschaffing van de dictatuur in 1985, aldus Folha de São Paulo. In het huidige manifest staat dat de ‘democratische normen’ in het land op het moment ‘enorm gevaar’ lopen. Elke poging om aan te zetten tot geweld of om ‘een breuk met de grondwettelijke orde’ teweeg te brengen zou ‘onaanvaardbaar’ zijn, zo luidt de waarschuwing.
Extreemrechtse en neonazistische onlinewinkels maken openlijk gebruik van de infrastructuur die wordt geboden door grote betalingsverwerkers en webhostingbedrijven, blijkt uit onderzoek van Bellingcat. ‘Webwinkels dragen bij aan de verspreiding van het extreemrechtse discours.’
Fascistische modeartikelen kunnen bijdragen aan de promotie en financiering van extremistische groeperingen. In sommige gevallen blijkt de verkoop van dit soort artikelen afhankelijk te zijn van diensten die worden geleverd door prominente bedrijven die beleid voeren tegen het bevorderen van racistische organisaties en haatdragende inhoud.
Onderzoek door Bellingcat heeft uitgewezen dat een aantal extreemrechtse en neonazistische onlinewinkels openlijk gebruikmaakt van de infrastructuur die wordt geboden door grote betalingsverwerkers, commerciële content-managementsystemen en webhostingbedrijven. Bellingcat kon ook vaststellen dat sommige extreemrechtse web-winkels kleding bleken te kopen van groothandels die volgens hun charter diversiteit en gelijkheid hoog in het vaandel hebben, alvorens hun eigen haatdragende boodschappen op de kleding te drukken en deze met winst te verkopen. Sommige extreemrechtse sites bleken zelfs op reguliere socialemediaplatforms links te plaatsen naar hun eigen onlinewinkels en die van hun extreemrechtse bondgenoten.
Sommige kleding die door de European Brotherhood wordt verkocht, verkondigt een extreemrechtse en anti-lgbt boodschap.
Verschillende groeperingen die door Bellingcat zijn bestudeerd, hebben Instagrampagina’s die zorgvuldig binnen de grenzen van de regels van het platform worden gehouden. Sommige van deze accounts bevatten echter links naar Telegram-groepen en webwinkels waar diezelfde groeperingen modeartikelen met nazistische en racistische symbolen aanprijzen en verkopen. Andere kledingstukken die te zien waren in extreemrechtse onlinewinkels, vertoonden subtielere of gecodeerde verwijzingen naar het fascisme en het nazisme, zoals de coördinaten van een kasteel dat tijdens de Tweede Wereldoorlog door prominente nazi’s werd gebruikt.
Extreemrechtse webshops zijn ‘een van een reeks methoden waarmee de algehele beweging zichzelf financiert’
Zo werden er T-shirts verkocht op een website waarvan het domein was geregistreerd bij GoDaddy, dat zich eerder heeft uitgesproken tegen racisme en homofobie, en ook prominente extreemrechtse groepen verbiedt. Andere extreemrechtse websites bleken kopers de mogelijkheid te bieden om voor producten te betalen met behulp van betalingsplatforms zoals PayOp, Nets Easy, Mollie Payments, BungeeCloud en Paysera. Talloze extreemrechtse en neonazistische organisaties zijn de afgelopen jaren begonnen met het inzamelen van geld en het verspreiden van elkaars merknamen door een verscheidenheid aan kleding en merchandise te verkopen.
Volgens Hans Jakob-Schindler van de internationale beleidsorganisatie Counter Extremism Project zijn extreemrechtse webshops ‘een van een reeks methoden waarmee de algehele beweging zichzelf financiert’. Dergelijke operaties hebben twee duidelijke voordelen, voegt hij eraan toe. ‘Ze maken verkoop naar het buitenland eenvoudig, omdat je geen fysieke winkel hoeft te hebben in het rechtsgebied van je klantenbestand, en ze kunnen gemakkelijk worden aangepast aan veranderende omstandigheden’ als er bijvoorbeeld ergens streng wordt opgetreden.
Financiering
Maar het gaat niet alleen om de potentiële bron van financiering. Zoals anderen hebben opgemerkt, onder wie hoogleraar Cynthia Miller-Idriss in haar boek Hate in the Homeland, kunnen deze winkels bijdragen aan het wereldwijde extreemrechtse discours, kunnen ze ideologieën versterken en extreemrechts helpen zichzelf te zien als onderdeel van een bredere, wereldwijde beweging.
– Een webwinkel die reclame maakt voor koopwaar gerelateerd aan de oorlog in Oekraïne.
Eerder werd al gemeld dat extreemrechtse kleding en items werden verkocht in reguliere onlinewinkels. Maar bedrijven als Amazon, Google en Wish hebben de afgelopen jaren maatregelen getroffen om aanstootgevend materiaal te verwijderen. Dit heeft ertoe geleid dat sommige extreemrechtse groepen op zoek zijn gegaan naar andere manieren om hun producten te promoten en te verkopen. Hoewel Telegram een plaats is geworden waar veel extreemrechtse groepen zichzelf promoten en met anderen communiceren, is de berichtendienst niet ontworpen als platform waar items gemakkelijk kunnen worden gekocht en verkocht. Extreemrechtse verkopers moeten daarom over het algemeen hun eigen onlinewinkel opzetten als ze hun producten op de markt willen brengen. Velen van hen maken behalve voor hun eigen kledinglijn ook reclame voor een verscheidenheid aan andere producten. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om gaan om sportkleding voor mixed martial arts (MMA), extreemrechtse muziek, en fakkels en rookbommen die veelal worden gebruikt door voetbalhooligans.
Extreemrechtse en neonazistische groeperingen bleken ook reclame te maken voor elkaars onlinewinkels in andere landen
Extreemrechtse en neonazistische groeperingen bleken ook reclame te maken voor elkaars onlinewinkels in andere landen. Een dergelijke samenwerking helpt de bekendheid binnen internationale netwerken te vergroten, draagt bij aan de verspreiding van racistische berichten en vergroot de poten-tiële markt voor de nicheproducten die er worden verkocht. Een bericht op de Telegrampagina van European Brotherhood – een groep zelfbenoemde Europese nationalisten die T-shirts verkopen met allerlei nazisymbolen – verwees bijvoorbeeld naar tientallen White Lives Matter (WLM)-winkels in heel Europa. En het merk Pride France biedt naast MMA-producten ook white supremacy- en neonazikleding op een Franstalige website genaamd 2yt4u (wat staat voor ‘too white for you’), waar diverse links staan naar extreemrechtse webwinkels in andere landen, die soms ook dezelfde producten verkopen.
Geen idee
De extreemrechtse groepen die aanstootgevende producten verkopen, maken deze niet zelf. De kledingstukken en accessoires zijn meestal afkomstig van groothandels die hoogstwaarschijnlijk geen idee hebben hoe hun producten in een later stadium worden bewerkt en gebruikt. Bij de ontwerpen die tot nu toe in dit onderzoek zijn beschreven, lijken de logo’s en teksten met de hand op merkloze kleding te zijn aangebracht, voordat deze aan consumenten werd doorverkocht.
T-shirts verkocht door de European Brotherhood. De coördinaten verwijzen naar het kasteel van Wewelsburg, een plek die door veel neonazi’s als belangrijk wordt beschouwd.
Zo verkoopt de onlinewinkel Martelentete neonazistische kleding van merken met ogenschijnlijk openlijk racistische namen. De beschrijving van een van hun sweatshirts bevat een link naar een productspecificatie met daarin een link naar russelleurope.com. Russell is een dochteronderneming van Fruit of the Loom en een grote business-to-businesskledingproducent. Opgemerkt moet worden dat waarschijnlijk noch Russell noch Fruit of the Loom weet hoe het komt dat hun product op deze manier wordt gebruikt. Hun kledingstukken worden in verschillende stadia van de productieketen verkocht aan een verscheidenheid aan klanten en leveranciers, die elk de verkoper kunnen zijn die bewust of onbewust de materialen verkoopt aan de extreemrechtse merken of aan de mensen die hen vertegenwoordigen.
Kernwaarden
Een woordvoerder van Fruit of the Loom zei tegen Bellingcat dat respect voor mensen een van de kernwaarden van het bedrijf is. ‘Wij tolereren op geen enkele manier haatdragende taal of acties van mensen of groepen die in strijd zijn met onze waarden. We zullen deze situatie grondig onderzoeken en passende maatregelen nemen om elke associatie met onze merken of het gebruik van onze producten in de toekomst weg te nemen.’
Een T-shirt met een Duitse adelaar op het Ruswear Telegram-kanaal.
De eerdergenoemde extreemrechtse website 2yt4u.com blijkt afhankelijk te zijn van de diensten van WIX. Dat is een vooraanstaand Israëlisch softwarebedrijf dat een gebruiksvriendelijke tool voor het bouwen van websites biedt, als ook cloudhostingservices. De berichtgeving en de T-shirts die door 2yt4u worden verkocht, onder meer met beruchte SS-symbolen en slogans, of met een Ku Klux Klan-figuur met een strop en een fakkel, lijken in tegen in tegenspraak met het beleid van WIX.
Nordic Sun Records, een Hongaarse webwinkel van white supremacists die muziek en kleding verkoopt, stelt dat het betalingen accepteert via de Nederlandse betalingsverwerker Mollie Payments. Dit is ook te zien als je kijkt naar de broncode van het betalings-portaal op de website van Nordic Sun Records.
Veel cryptocurrency’s hebben de reputatie dat ze worden gebruikt door neonazi’s en rechts-extremisten
Mollie Payments stelt op haar website dat het niet toestaat dat producten worden verkocht die als ‘sociaal onaanvaardbaar’ gelden, inclusief producten die de reputatie van Mollie kunnen schaden of politiek geweld kunnen aanmoedigen. Gevraagd naar Nordic Sun Records antwoordde Mollie Payments: ‘Ons beleid verbiedt bedrijven die onze betalingsdiensten gebruiken om producten te verkopen die politiek geweld aanwakkeren. We zijn een intern onderzoek begonnen naar Nordic Sun Records en zijn tot de conclusie gekomen dat het bedrijf onze algemene voorwaarden heeft geschonden. We hebben onze dienstverlening per direct stopgezet.’
Een T-shirt verkocht op de 2yt4u-website.
Nordic Sun Records accepteert ook transacties via CoinPayments, een cryptoplatform. Veel cryptocurrency’s hebben al de reputatie dat ze worden gebruikt door neonazi’s en rechts-extremisten, vanwege de anonimiteit die ze kunnen bieden. Dat neemt niet weg dat cryptoplatforms beleid hebben om te voorkomen dat hun diensten worden gebruikt door extreemrechtse of haatzaaiende organisaties.
Het is belangrijk op te merken dat veel winkels meer weghebben van het werk van hobbyisten, met hun beperkte voorraad en hun armoedige, verouderde websites. Anderen, zoals European Brotherhood en Midgaard, lijken daarentegen meer gerenommeerder en professioneler. Het feit dat zo veel grote bedrijven op het gebied van kledingproductie, webtechnologie, sociale media en betalingsverwerking dit soort handel onbewust blijken mogelijk te maken, roept ook relevante vragen op voor elk van hen.
Zwaardere aanklachten tegen extreemrechtse groepering
Enrique Tarrio, de voormalige voorzitter van de Proud Boys, en vier andere leden zijn maandag aangeklaagd voor ‘opruiende samenzwering’ bij de bestorming van het Capitool op 6 januari vorig jaar, meldt The New York Times. Het is een van de ernstige strafrechtelijke aanklachten in het uitgebreide onderzoek naar de bestorming. Er staat een gevangenisstraf van maximaal twintig jaar op.
Het is de tweede keer dat een extreemrechtse groepering wordt beschuldigd van opruiende samenzwering bij de Capitoolbestorming
Het is de tweede keer dat een extreemrechtse groepering wordt beschuldigd van opruiende samenzwering in verband met de aanslag van 6 januari. Zo werd in januari Stewart Rhodes, de leider en oprichter van de extreemrechtse groep Oath Keepers, gearresteerd en samen met tien anderen aangeklaagd voor hetzelfde misdrijf.
Israël overweegt twee extreemrechtse anti-Arabische groeperingen op zijn lijst van terroristische organisaties te plaatsen. De dag nadat een parade in de hoofdstad ter ere van Jeruzalemdag werd ontsierd door gewelddadig gedrag tegen de Arabische minderheid, zei minister van Defensie Benny Gantz op maandag dat het tijd was ‘om de mogelijkheid te onderzoeken dat groepen zoals La Familia en Lehava’ worden gedefinieerd als ‘terroristen’, bericht The Times of Israel.
La Familia is een groep supporters van de Jeruzalemse voetbalclub Beitar die bekendstaat om zijn gewelddadige en anti-Arabische retoriek, terwijl Lehava een organisatie is tegen ‘rassenvermenging’, die zich laat inspireren door de leer van Meir Kanaha, de stichter van de anti-Arabische Kach-partij. Volgens The Times of Israel werd het geweld van zondag uitvoerig besproken en veroordeeld door de leiders van verschillende Israëlische politieke partijen, maar volledig genegeerd door anderen, met inbegrip van de rechtse Likoed-partij van oud-premier Benjamin Netanyahu.
De extreemrechtse partij Vox en de rechtse Volkspartij (PP) hebben donderdag aangekondigd dat zij een akkoord hebben bereikt om de regio Castilië en León gezamenlijk te besturen. Door het pact met extreemrechts kan de aftredende rechtse president, Alfonso Fernandez Mañueco, worden herkozen, bericht El País. Vox krijgt de positie van vice-presidentschap toebedeeld in de regering Castilië en León, die, net als de andere regio’s van Spanje, zeer ruime bevoegdheden heeft in dit sterk gedecentraliseerde land.
De socialistische partij van premier Pedro Sánchez veroordeelde onmiddellijk wat zij een ‘beschamend pact’ noemde. De radicaal-populistische partij maakt er geen geheim van de operatie te willen herhalen in andere regiobesturen in Spanje en ook op nationaal niveau tijdens de volgende algemene verkiezingen, die over minder dan twee jaar zullen plaatsvinden. ‘Vox heeft zojuist een beslissende sprong gemaakt in de Spaanse politiek’, analyseert El País.
Orbán en veel van zijn collega’s vertonen zich in de media graag met tienduizenden brullende Hongaren op de achtergrond. De teksten die worden gebruld liegen er niet om, hoewel supporters zelf zeggen dat ze weliswaar fanatiek zijn, maar geen racisten.
Uit het archief
Onlangs boekte de Hongaarse premier Viktor Orbán een grote zege bij de verkiezingen en haalde hij opnieuw een tweederdemeerderheid in het parlement. Zijn antiliberale beleid en retoriek lijken weinig veranderd. Dit onderzoeksartikel van Bellingcat laat het duistere gedachtegoed van het extreemste deel van Orbáns achterban zien.
Vóór de WK-kwalificatiewedstrijd op 2 september in Boedapest tegen Engeland zei de Hongaarse bondscoach dat hij achter de Engelse spelers stond die van plan waren om voor de aftrap te knielen als protest tegen racisme.
Toen hem werd gevraagd wat hij vond van eventuele racistische reacties van Hongaarse fans, zei bondscoach Marco Rossi: ‘Ik hoop erg dat die uitblijven, maar mochten ze er toch zijn, dan staan we helemaal aan hun kant, de kant van de Engelse spelers, bedoel ik.’
Een groot deel van de Hongaarse fans trok zich weinig van zijn woorden aan. Zodra de Engelse spelers voor de aftrap knielden, werden zij door Hongaarse fans onthaald op luid boegeroep. En toen Raheem Sterling de score opende voor de Engelsen werd hij bekogeld vanuit het vak van de Karpatische Brigade, een groep hardcoresupporters van het Hongaarse nationale elftal. Na de wedstrijd – die Engeland met 4-0 won – werd duidelijk dat een aantal van hen racistische apengeluiden richting zwarte Engelse spelers had gemaakt.
Ook de Engelse supporters maken zich geregeld schuldig aan zulk racistisch gedrag, bijvoorbeeld in juli 2021. Nadat hun team de WK-finale na strafschoppen van Italië had verloren, werden de Engelse spelers online massaal beledigd door eigen fans. Ook bij Engelse competitiewedstrijden worden spelers die knielen uit protest tegen racisme uitgejouwd. Vóór het WK weigerden de Britse premier Boris Johnson en de minister van Binnenlandse Zaken Priti Patel Engelse fans te veroordelen die hieraan mee hadden gedaan.
Maar de harde kern van de Hongaarse supporters maakte het nog veel bonter. De Europese voetbalorganisatie UEFA legde de Hongaarse voetbalbond een boete op van 100.000 euro en verplichtte het elftal om twee wedstrijden zonder publiek te spelen, vanwege anti-lgbt- en racistische uitlatingen van Hongaarse fans tijdens EK-wedstrijden in Boedapest en München.
De wedstrijd van 2 september tegen Engeland was een WK-kwalificatiewedstrijd en viel dus onder verantwoordelijkheid van de mondiale voetbal-organisatie FIFA. Bij de UEFA-straf werd deze daarom niet meegewogen.
Volgens de Hongaarse voetbalbond werden haar sporters vooral gestraft vanwege anti-lgbt-spreekkoren en -spandoeken. De uitspraak van de UEFA preciseert dit: het ging om een anti-lgbt-spandoek en spreekkoren tijdens de eerste wedstrijd in de poulefase tegen Portugal in Boedapest op 15 juni 2021, anti-lgbt-spreekkoren en een anti-BLM-spandoek tijdens de wedstrijd tegen Frankrijk in Boedapest op 19 juni 2021 en tot slot een anti-lgbt-spandoek en spreekkoren tijdens Hongarijes laatste wedstrijd tijdenshet toernooi tegen Duitsland op 23 juni in München.
Anti-lgbt-wetsvoorstel
De spreekkoren en de spandoeken volgden op het aannemen van een controversieel anti-lgbt-wetsvoorstel door het Hongaarse parlement, waarin de rechtse Fidesz-partij van premier Orbán de meerderheid heeft.
De wet verbiedt het om homoseksualiteit of transgenderisme te promoten en af te beelden onder minderjarigen. Hongaarse lgbt-ers voelen zich hierdoor gestigmatiseerd en vrezen voor hun toekomst.
Een formele band tussen Fidesz en de supportersgroepen die betrokken waren bij de racistische en homofobe incidenten is er niet. Prominente Hongaarse politici wimpelen kritiek op deze incidenten echter af, bagatelliseren ze en gingen er de afgelopen maanden soms zelfs achter staan.
Voor Orbán en zijn medestanders is voetbal meer dan een spelletje. Fidesz heeft in de ogen van veel Hongaren het voetbal ‘gekoloniseerd’ en gebruikt zowel het nationale elftal als de topclubs om aan de macht te blijven. Aan Fidesz gelieerde zakenlui bezaten dit seizoen 11 van de 12 clubs in de hoogste Hongaarse divisie. In de loop van het afgelopen decennium werden minstens 25 stadions gebouwd, dankzij belastingvoordelen voor bouwbedrijven – vaak gelieerd aan Fidesz – die schenkingen doen aan sportteams.
Orbán en veel van zijn collega’s vertonen zich in de media graag met tienduizenden brullende Hongaren op de achtergrond. Een artikel uit juni 2021 van het politieke weekblad HVG merkte op dat Fidesz-politici ‘meer foto’s posten van de toeschouwers bij wedstrijden van het nationale elftal dan van de wedstrijden zelf’.
Hongaarse hooligans: wij zijn misschien ‘fanatici’, maar geen racisten
Toen supporters bij een vriendschappelijke interland vlak voor het EK knielende Ierse voetballers uitjouwden, nam Orbán het voor de supporters op. En alhoewel de Hongaarse minister van Buitenlandse Zaken Péter Szijjártó toegaf dat er tijdens de wedstrijd tegen Engeland racistische incidenten hadden plaatsgevonden, suggereerde hij dat de ophef erover overdreven was. Wel bekritiseerde hij Engelse supporters die bij een eerdere wedstrijd het volkslied van de tegenstander met boegeroep hadden overstemd.
Orbán ging zelfs zo ver te suggereren dat de voetbalfans die de knielende Ierse voetballers uitjouwden waren uitgelokt. Op CNN zei hij: ‘Hun reacties zijn niet altijd even verfijnd, maar we moeten begrip hebben voor hun motieven… Ik sta aan de kant van de supporters.’
Toen de UEFA het verbood om tijden de wedstrijd tussen Hongarije en Duitsland op het EK de Allianz Arena in München te verlichten in de kleuren van de regenboogvlag, juichte Szijjártó de beslissing toe en noemde hij het plan ‘een politieke provocatie van Hongarije’.
Ondanks een ellenlange lijst van antisemitische, anti-zwarte, anti-Roma en homofobe incidenten houden prominente Hongaarse hooligans vol dat zij misschien ‘fanatici’ zijn, maar nog geen racisten. Toch wordt de supporterscultuur in en om veel Hongaarse voetbalstadia gedomineerd door extreemrechtse groepen – al maken zij maar een minderheid van de fans uit.
De Hongaarse keeper Péter Gulácsi sprak zich zelfs uit vóór lgbt-rechten en het homohuwelijk
Normaal gesproken richten deze extremistische supporters zich op hun rivaliteit met andere clubs, die soms uiterst gewelddadige vormen aanneemt. Maar zodra het nationale elftal speelt, zetten zij hun verschillen opzij en sluiten veel van hen zich aan bij de Karpatische Brigade, een in 2009 opgerichte groep hardcoresupporters van het nationale elftal met een lange geschiedenis van racistische, antisemitische en anti-lgbt-retoriek.
Deze Karpatische Brigade waarschuwde de supporters op haar Facebook-pagina bijvoorbeeld om, voordat zij naar Duitsland gingen, tattoos ‘die niet in overeenstemming zijn met lokale wetten’ te bedekken. Waarschijnlijk wordt gedoeld op een artikel uit het Duitse Wetboek van Strafrecht dat extremistische symbolen verbiedt, helemaal als die met neonazi’s geassocieerd zijn.
Zeker niet alle bij de Karpatische Brigade aangesloten supporters zijn neonazi’s, en lang niet alle Hongaarse fans deden mee met het boegeroep tegen Engelse en Ierse knielende spelers. Eerder dit jaar sprak de Hongaarse keeper Péter Gulácsi, die voor de Duitse club RB Leipzig speelt, zich zelfs uit vóór lgbt-rechten en het homohuwelijk.
Toch bleek uit een opensourceonderzoek van Bellingcat dat sommige supporters van het nationale elftal die vóór het EK beledigende anti-lgbt-spandoeken in hun bezit hadden en deze later in de stadions toonden, nauwe banden hebben met notoire extreemrechtse- en neonazigroeperingen.
‘LMBT? Nein Danke’
In de poulefasewedstrijd van het EK 2020 tegen Duitsland, die op 23 juni in München werd gespeeld, ontrolden Hongaarse supporters een spandoek met de tekst ‘LMBT? Nein Danke’ (LMBT is de Hongaarse afkorting voor lgbt). Erbij stond een grove, met de hand geschilderde afbeelding.
Het spandoek was die avond in München niet voor het eerst te zien. Al eerder die middag, zeker acht uur voor de wedstrijd, werd er een foto van gepost op een Telegram-kanaal van neonazi-hooligans van de club Budapest Honvéd FC, vaak afgekort als Kispest.
Het is geen geheim dat Légió Hungária, een aan de extreemrechtse partij Mi Hazánk gelieerde paramilitaire beweging, en extreemrechtse voetbalsupporters relaties met elkaar onderhouden. Légió Hungária plaatst geregeld berichten van extreemrechtse voetbalsupporters die hun bijeenkomsten bezoeken.
‘De gemeenschap van voetbalfans in Hongarije is erg nationalistisch en daar zijn we trots op’
Toen Bellingcat Légió Hungária om commentaar vroeg, wilde de organisatie Bellingcats vragen over hun relatie met de Karpatische Brigade niet beantwoorden. ‘De gemeenschap van voetbalfans in Hongarije is erg nationalistisch en daar zijn we trots op,’ vertelt een zegspersoon van Légió Hungária per e-mail. ‘Légió Hungária is solidair met alle voetbalsupportersgroepen die zichzelf rechts noemen.’
Légió Hungária liet Bellingcat bovendien weten dat het wenste dat alle landen ter wereld supporters hadden zoals de Hongaren – fans die tegen zogenaamde deviantsi zijn. Die fans maken van Hongarije, in hun woorden, een ‘baken’, waar deze ‘afwijkingen’ nooit wortel zullen schieten.
Na ons verzoek om commentaar te hebben ingewilligd, beklaagde Légió Hungária zich op haar Telegram-kanaal over de journalist van Bellingcat en zijn berichtgeving over de groep. ‘Als iemand zich niet eerlijk tegen ons gedraagt, dan proberen wij diegene als het even kan met gelijke munt terug te betalen.’
De acties van een minderheid van de Hongaarse voetbalfans stellen natuurlijk niet alle supporters van het nationale elftal in een kwaad daglicht, laat staan Hongarije als land. Maar de weigering van de Hongaarse regering om deze supporters, na de straf van de UEFA, af te vallen, is typerend voor hoe Orbán en zijn medestanders met internationale kritiek omgaan. De premier en zijn collega’s kloppen zichzelf op de borst over een vermeende Hongaarse wedergeboorte, die in zou gaan tegen een algehele, smorende ‘politieke correctheid’.
‘Voetbalsupporters hebben een belangrijk aandeel gehad in de opkomst van populistische, onliberale regeringen’
Het eerder genoemde commentaar van Péter Szijjártó is een goed voorbeeld van dit herwonnen Hongaarse zelfgevoel. In een Facebookbericht beklaagde hij zich over het slechte gedrag van Engelse fans jegens Italiaanse supporters tijdens de EK-finale. Szijjártó gaf weliswaar toe dat er racistische incidenten hadden plaatsgevonden tijdens de wedstrijd tegen Engeland, maar beklaagde zich over de ‘dubbele maatstaven’ die werden gehanteerd – geheel in lijn met eerdere reacties vanuit Boedapest op internationale kritiek.
Misschien bestaan er tussen de Hongaarse machthebbers en de marginale extreemrechtse groeperingen geen formele banden. Maar de weigering van politici om de acties van een kleine groep ‘fanatici’ te veroordelen, roept hoe dan ook vragen op. Weten ze wel hoe extreem de supporters zijn die deze spandoeken omhooghielden? En als ze het weten, maakt het ze dan iets uit? Voetbalsupporters hebben immers, volgens de Britse schrijver James Montague, ‘een belangrijk aandeel [gehad] in de opkomst van populistische, onliberale regeringen, vooral in Oost-Europa en op de Balkan’.
Volgens Montague, die een boek publiceerde over subculturen van voetbalsupporters, zijn hooligans door hun extreme standpunten heel lang outsiders bleven. Maar nu in landen als Hongarije, Servië en Polen de kleur van de regering is veranderd, ‘zijn deze gezichtspunten opeens niet meer zo radicaal. Veel politici beseften dat ze dit sentiment konden gebruiken.’
‘Online zijn rechtse tot extreemrechtse standpunten over migratie, bescherming van minderheden of overheidsactiviteiten gemeengoed geworden’, aldus mediaonderzoeker Simon Strick. ‘We moeten praten over racisme en over de rancune die speelt in grote delen van de Duitse samenleving.’
Simon Strick is mediaonderzoeker bij het Brandenburg Centrum voor Media Studies in Berlijn en analyseert onder meer hoe fascisme en fascistisch taalgebruik zich verspreiden in het internettijdperk, van politici in het parlement en sociale media tot de manier waarop mensen zich uiten op straat. In mei verscheen van Strick het boek Rechte Gefühle: Affekte und Strategien des digitalen Faschismus, waarvoor hij de Hans Bausch Mediaprijs van de SWR en het Tübinger Institut für Medienwissenschaft ontving.
In het boek gaat hij in op de strategieën waarmee ideeën van radicaal- en extreemrechts op verankerd zijn geraakt en welke rol digitale media daarbij spelen. Aan de hand van berichten op sociale media, memes, GIF’s, YouTube-video’s, blogs en games maakt hij duidelijk hoe dit wereldbeeld inmiddels als ‘gewoon’ en alledaags overkomt, hoe het appelleert aan de tegen- en jeugdcultuur op emotioneel niveau en hoe het uiteindelijk als gebruikelijk en onschadelijk wordt ervaren.
Het boek, zo concludeerde de jury van de Hans Bausch Mediapreis, ‘kon niet actueler zijn gezien de rechtse terroristische aanslagen in verleden en heden, maar ook in het licht van alledaags racistisch, seksistisch en antisemitisch geweld. Het is een wetenschappelijk onderbouwde en helder geformuleerde oproep om de eigen kijk op het rechtse denken en de strategieën erachter op internet aan te scherpen. Strick richt zich tot iedereen die vanuit journalistiek of wetenschappelijk perspectief de uitdagingen van digitalisering aanpakt en voor wie een democratische publieke sfeer en eerlijk samenleven in een pluriforme samenleving punten van zorg zijn.’
Naar aanleiding van het boek en de prijs sprak Sabina Zollner van de de Duitse krant Die Tageszeitung, kortweg taz, met Strick over de gevaren van digitaal fascisme en hoe daar op de juiste manier mee om te gaan.
TAZ: ‘Wat verstaat u onder digitaal fascisme?’
Simon Strick: ‘Ik doel daarmee op herkenbare patronen en strategieën die worden gebruikt in de rechtse informatiesfeer en dan vooral op hoe dat gebeurt op specifieke terreinen. Online zijn rechtse tot extreemrechtse standpunten over migratie, bescherming van minderheden of overheidsactiviteiten gemeengoed geworden en wijdverbreid geraakt. Fascisme wordt tegenwoordig niet alleen meer geuit door gebruik van SS-tekens en hatespeech, maar dringt ook door in alledaagse formuleringen die gebruikers op Facebook en andere sociale media hanteren. Bijvoorbeeld door te vertellen hoe ze persoonlijk worden bedreigd door en last hebben van ‘Omvolking’ of ‘Opiniedictatuur’. Wat ik ‘alternatief rechts’ noem, verspreidt dergelijke formuleringen op manieren die kenmerkend zijn voor de communicatie online: als influencervideo, als infographic, als meme, als hashtag.’
‘U beschrijft hen als mediawijs en zeer actueel; is dat wat hen zo gevaarlijk maakt?’
‘Rechts-extremisten pasten zich al vroeg aan het digitale tijdperk aan. Ze begrijpen het spel van media-aandacht en strategische provocaties die voor clicks zorgen en die aanleiding geven tot debat. Ze profiteren van wat je de huidige informatiecrisis zou kunnen noemen, of ze zijn er zelf de architect van, zoals Andrew Breitbart.’
‘Het gaat ook vaak om enscenering, dat wil zeggen jezelf te presenteren als slachtoffer. Waarom is dat?’
‘“Normaal” betekent in dit geval altijd wit, mannelijk, cis en hetero’
‘Het gaat om het creëren van gevoelens een minderheid te zijn voor mensen die zich in een meerderheidspositie bevinden. Wat zogenaamd “normaal” en doorsnee Duits is, zou zich bedreigd moeten voelen. Dat is bijvoorbeeld de kernboodschap van de AfD-slogan “Deutschland, aber normal”. Het “normale” wordt aangeroepen als iets dat in een minderheidspositie terecht is gekomen door migratie, feminisme, globalisering en vele andere dingen. Rechts heeft zo op een gerichte manier een draaikolk van opwinding weten te scheppen om haar racistische en seksistische kernthema’s uit te kunnen venten. “Normaal” betekent in dit geval altijd wit, mannelijk, cis en hetero. Meerderheidsposities zouden zich als minderheden bedreigd moeten voelen en zichzelf moeten verdedigen: het is radicalisme voor het maatschappelijke middenveld.’
‘Is dat wat u in het boek omschrijft als het manipuleren van emoties?’
‘Het is niet alleen manipulatie. Veel mensen nemen emotionele formuleringen over om zich op de een of andere manier een positie aan te meten over allerlei onderwerpen. Als ik geen mening heb over bijvoorbeeld een vrouwenquotum, vertelt rechts mij hoe het quotum mij als man discrimineert. Zo politiseert rechts het dagelijkse leven. Ze schetsen een alledaagse ervaring van hoe men zich onderdrukt kan voelen als witte of als man. Veel mensen kunnen zich daarin vinden omdat het oriëntatie biedt. Ondertussen voelt elke gemaskerde of anonieme mopperaar zich zo’n beetje een verzetsstrijder. Rechts levert het verhaal voor die mensen, van “Merkels DDR 2.0” tot de vermeende “Joodse wereldsamenzwering”. Voor de meeste mensen leidt dat tot niet veel meer dan een boze tweet, maar anderen vermoorden mensen, zoals we hebben gezien in Halle.’
[De zwaarbewapende rechts-extremist Stephan Balliet probeerde op 9 oktober 2019, de dag van Jom Kippoer, de belangrijkste Joodse feestdag, binnen te dringen in een synagoge in Halle, bij Leipzig, om een aanslag te plegen op de daar verzamelde mensen. Al eerder had hij op internet de datum, het doelwit en de antisemitische motieven van de aanslag op de synagoge bekend gemaakt. Nadat zijn poging de synagoge binnen te dringen mislukte, schoot hij een voorbijgangster dood en kort daarna de bezoeker van een kebabzaak. Hij verspreidde beelden van zijn misdrijf via een livestream die hij maakte met behulp van een helmcamera. Tijdens zijn poging te ontkomen raakten twee voorbijgangers gewond door zijn kogels en probeerde hij ook anderen neer te schieten. Uiteindelijk werd hij gearresteerd door twee patrouillerende agenten.
Balliet werd op 16 april 2020 beschuldigd van dubbele moord en 68 pogingen tot moord en bekende. Uiteindelijk is hij op 21 december 2020 veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf.]
‘U zegt dat we deze aspecten van rechts tot nu toe niet voldoende hebben geanalyseerd. Waarom is het belangrijk om licht te werpen op de concrete inhoud van de berichten?’
‘Het grote publiek zoekt naar de kwaadaardige fascist om hem op te sluiten of therapie te laten ondergaan omdat hij “aan racisme doet”. Maar weinigen praten daarentegen over de specifieke racistisch-volksnationalistische inhoud van rechts en waarom die zo makkelijk in de mainstream blijft hangen. Om dat te veranderen, moeten we praten over racisme en over de rancune die speelt in grote delen van de Duitse samenleving. Het gaat dus om zelfreflectie en dat is altijd moeilijk.’
‘En hoe kunnen die radicaal-rechtse emotionele ruimtes worden opengebroken?’
‘Geen idee. De West-Duitse samenleving waardoor ik gevormd ben, ging altijd impliciet uit van een witte en mannelijke norm. Rechts heeft die impliciete identiteitspolitiek veranderd in een expliciete: witten en mannen moeten zich verzetten en terugvechten. Ik denk dat we andere formuleringen voor dergelijke emoties nodig hebben. Die zijn er, maar ze zijn geïsoleerd geraakt in het sterk door het ‘bio-Duitse’ gedomineerde publiek. Daarom denk ik dat andere vormen alleen door een ander publiek kunnen worden verwoord.’
Een uitgebreid interview van SWR met Strick is hier in het Duits te vinden.
Franco A. bereidde zich samen met collega’s van het Duitse leger voor op ‘Dag X’: het moment dat extreemrechts de macht overneemt. Onlangs begon het proces tegen deze Bundeswehr-officier. Wie is Franco A.?
Op de avond van 3 februari 2017 arresteert de Oostenrijkse politie op luchthaven Wien-Schwechat een Duitser. Hij probeerde een pistool op te halen die verstopt was in een toilet voor gehandicapten. Twee weken eerder had hij het daar gedeponeerd. Maar een schoonmaker ontdekte het wapen en de politie zette een val op. De arrestant heet Franco A. Hij is net 28 geworden en eerste luitenant bij de Bundeswehr, gestationeerd bij het Jäger-bataljon 291 [lichte infanterietroepen] in het Franse Illkirch.
Zijn verhoor begint volgens het proces-verbaal om 23 uur 33. Daarmee begint ook een van de opzienbarendste zaken in de strafrechtgeschiedenis van de Bondsrepubliek. Heel Duitsland kent Franco A. nu als een valse Syriër en vermoedelijk extreemrechtse terrorist. Vanaf 20 mei staat hij daarom in Frankurt am Main voor de rechter.
Officiersbal
In 2017 vertelt Franco A. aan de Weense ondervragers dat hij met kameraden het ‘officiersbal’ in de Hofburg bezocht heeft. De volgende dag was hij nog dronken en had het wapen gevonden terwijl hij in de struiken stond te plassen. Hij had het meegenomen en was het vergeten. Pas op de luchthaven herinnerde hij zich weer wat hij bij zich droeg en had hij het pistool verstopt in het toilet. Twee weken later wilde hij het weer ophalen en naar hij zei bij de Weense politie inleveren.
Het verhoor duurt bijna drie uur. Franco A. haalt zijn mobiele telefoon tevoorschijn en geeft de toegangscode, dan mag hij gaan. Voorlopig.
De Duitse politie ontdekt later dat Franco A. het pistool wellicht al in juli 2016 heeft gekocht in Parijs. Het gaat om een wapen van de fabrikant M.A.P.F., model 17, kaliber 7,65 mm. Zulke wapens hebben officieren van de Duitse Wehrmacht in het bezette Frankrijk gebruikt. Die van Franco A is geladen met zes patronen.
Mogelijk wilde hij de aanslagen vermomd als Syriër plegen om haat tegen vluchtelingen aan te wakkeren
Op zijn smartphone treffen de rechercheurs geluidsopnamen en foto’s aan; ook van een vermoedelijk doelwit voor een aanslag. Ze vinden chatgroepen, waaronder een waarin preppers zich voorbereiden op een ‘Dag X’. Bovendien is een asielzoeker met de naam David Benjamin geregistreerd met de vingerafdrukken van Franco A., zogenaamd een Franstalige christen die uit Syrië zou zijn gevlucht.
Franco A. moet in voorarrest, de procureur-generaal van het hoogste federale gerechtshof neemt het onderzoek over. Op notitieblaadjes die bij Franco A. worden aangetroffen, wordt melding gemaakt van wapens. Bovendien is er een soort reisschema, per motor, trein en auto. Halteplaatsen: Offenbach, Berlijn, Straatsburg, Bayreuth, Erding. Daarnaast staat het woord ‘jachtgeweer’. In de notities staan concrete namen. De procureur-generaal meent dat Franco A. aanslagen op bekende politici en activisten wilde plegen: op de toenmalige minister van Justitie (en nu van Buitenlandse Zaken) Heiko Maas (SPD), de vicevoorzitter van de Bondsdag Claudia Roth van de Groenen en Anetta Kahane, voorzitter van de Amadeu Antonio Stiftung. Alle drie zijn in rechtse kringen gehate figuren. Van het gebouw van de Amadeu Antonio Stiftung heeft Franco A. een situatieschets gemaakt en in de ondergrondse garage foto’s gemaakt. Mogelijk wilde hij de aanslagen vermomd als Syriër plegen om racistische haat tegen vluchtelingen aan te wakkeren.
De zaak van Franco A. zet de Bundeswehr en de politiek onder druk. De toenmalige minister van Defensie vermoedt een mentaliteitsprobleem bij het leger en laat kazernes doorzoeken naar Wehrmachtsouvenirs [uit de nazitijd]. Door journalistiek onderzoek ontstaat de verdenking dat soldaten en ander veiligheidspersoneel extreemrechtse netwerken hebben gevormd. De autoriteiten proberen het klein te houden, maar Die Tageszeitung en andere media brengen steeds meer bewijzen aan het licht. Toch staat er nu nog maar één verdachte voor de rechter wegens ‘voorbereiding van een zware, staatsgevaarlijke gewelddaad’: Franco A. Hij mag zijn proces in vrijheid afwachten en is door de Bundewehr geschorst.
Om een zo precies mogelijk beeld te schetsen van de soldaat en het netwerk om hem heen hebben we bewijsstukken doorgenomen, en bovendien vonnissen en gerechtsbesluiten, stukken van het ministerie van Defensie en interne documenten van de organisaties waarmee Franco A. te maken had. We konden geheime chatgroepen inzien en spreken met mensen uit zijn omgeving en met personen die beroepshalve met de casus bezig zijn. In het jaar 2019 hebben we ook met Franco A. gesproken. Urenlang. Maar we mogen hem niet citeren. Op een nieuw verzoek heeft hij niet gereageerd.
De rechtbank in Frankfurt am Main heeft om te beginnen twaalf zittingsdagen gepland om de vraag te beantwoorden of Franco A. een terrorist is. Wat nu al gezegd kan worden: hij heeft bewust toenadering gezocht tot nieuwrechtse organisaties en zat tot zijn nek in de rechtsextremistische scene. Zijn ideologische standpunten lijken al lang geleden verankerd te zijn: nationalistisch, nativistisch en antisemitisch.
Droombaan: soldaat
Franco A. zit in groep zeven als de soldaat in hem wakker wordt. Zo staat het letterlijk in de krant van zijn school in Offenbach. Tijdens een nachtelijke wandeling menen de scholieres een gestalte te zien, en worden bang. ‘Franco, een van de jongens, naderde heldhaftig het “lijk” dat daar in het bos stond,’ zo luidt het in de krant. ‘De soldaat in hem ontwaakte’. De gestalte blijkt een oud bord te zijn.
In zijn eindexamenboek beschrijft Franco A. zichzelf als ‘loyaal, invoelend, eerlijk’. Hij wil graag winnaar van een Olympische medaille voor Duitsland worden. Zijn droombaan: soldaat. Het beroep dat hem het meest tegenstaat: ‘bankier, deviezenhandelaar, speculant’.
Franco A. groeit op in Offenbach. Zijn moeder voedt hem en zijn broer op naast haar baan als medewerkster personeelszaken. Met zijn vader, een Italiaanse gastarbeider, heeft hij geen contact. In het huis wonen ook zijn groottouders en zijn oom.
Franco A. wilde altijd een betere Duitser zijn ‘dan de Duitsers zelf’
De oom is dakdekker en vertrekt later met zijn firma van Offenbach naar Weinböhla, in de buurt van Dresden. Een deel van de familie woonde daar al in de tijd van de DDR. Zijn oom is op Facebook gecharmeerd van pagina’s van de AfD en van rechtsextremistische organisaties. Als kind en jongeman is Franco al regelmatig op bezoek in Weinböhla. De laatste keer moet in het voorjaar van 2018 zijn geweest, toen de procureur-generaal hem net had aangeklaagd.
Zijn oom wil niet met ons praten, maar een neef van Franco A.’s moeder, die ook in Weinböhla woont, zegt dat de aanklachten tegen Franco absurd zijn. Dat hij tegen mensen met een migratieachtergrond zou zijn, is onmogelijk. ‘Hij is zelf half Italiaans.’ Franco zou te intelligent zijn voor bizarre aanslagplannen; dat hij zich als Syriër zou voordoen is een idioot idee.
Met zijn grootvader had Franco A. een nauwe band. Dat blijkt onder andere uit een geluidsopname die A. een paar jaar geleden heeft opgenomen bij diens graf in Offenbach. Hij zegt in zijn mobieltje hoe dankbaar hij zijn grootvader is, omdat die hem richting in het leven heeft gegeven. Op de grafsteen staan voor de geboorte- en de sterfdatum Germaanse runen. De nationaalsocialisten hebben beide letters veranderd tot tekens voor leven en dood. Zijn grootvader had bij de Kriegsmarine gezeten, zegt de neef van A.’s moeder. ‘Ik denk dat Franco’s hele instelling van hem komt.’ Franco A. wilde altijd een betere Duitser zijn ‘dan de Duitsers zelf’, zegt zijn achterneef. A. was zeker ook geen vriend van de islam. En ja, zijn eindwerkstuk, dat was zeker tendentieus.
‘Politieke verandering en subversieve strategie’ luidt de titel van de masterswerkscriptie van Franco A., geschreven aan de Franse militaire academie Saint-Cyr. Daarin stelt hij immigratie gelijk aan een genocide en rechtvaardigt geweld omdat het volk beschermd moet worden tegen ‘buitenlandse elementen’. Een deskundige noemt het werkstuk een ‘radicaalnationalistisch, racistisch appèl.’
Franco A. wordt berispt en mag een nieuw werkstuk schrijven. Meer gebeurde er destijds niet.
Medeplichtigen
De rechercheurs hebben niet alleen Franco A. onderzocht, maar ook vermoedelijke medeplichtigen. Een kameraad uit de Bundeswehr en een oude vriend uit de roeivereniging zitten meerdere maanden in voorarrest. Tenminste negen soldaten die privé of beroepshalve met Franco A. te maken hadden, worden door de geheime dienst van de Bundeswehr (MAD) verdacht van rechtsextremisme.
Mathias F., de roeicompaan, heeft voor Franco A. minutie bewaard toen die door het politie-onderzoek nerveus werd. Meer dan duizend patronen, waarvan sommige bestemd voor semi-automatische geweren van de Bundeswehr. Wegens overtreding van de wet op krijgswapencontrole werd Mathias F. veroordeeld tot een jaar voorwaardelijke gevangenisstraf. Hij wist van Franco A.’s dubbelleven als vluchteling en A. liet hem ook een keer wapens zien. De geheime diensten wisten van beide niets af.
De soldaat Maximilian T. was op de avond voor zijn arrestatie met Franco A. in Wenen op pad. Van het pistool uit de struiken zou hij niets afweten. Bij hem vinden de rechercheurs handgeschreven notities. Onder het opschrift ‘Politiek en media’ staan namen, in de categorieën A tot D. Niet allemaal prominenten.
In een chatbericht heeft Josef R. Franco A. ‘iets lekkers’ aangeboden. Een code voor munitie?
Het onderzoek tegen Maximilian T. wordt in de herfst van 2018 gestaakt. Hij is dan al begonnen met een bijbaantje in de Bondsdag, voor een AfD-afgevaardigde. Die neemt hem in bescherming en beweert dat T. het namenlijstje heeft gebruikt voor zijn studie. In Saksen-Anhalt liet Maximilian T. zich kiezen in het landelijk bestuur van de Jungen Alternative [de jongerenafdeling van de AfD] en stelt zich kandidaat voor de AfD bij de landelijke verkiezingen in juni.
En welke rol speelt Josef R., een eerste luitenant die als ingenieur bij de Bundeswehr werkt? Franco A. en hij kennen elkaar van de officiersopleiding. In een chatbericht heeft R. Franco A. ‘iets lekkers’ aangeboden. Een code voor munitie?
Josef R. woont in een provinciestadje in Hessen, waar hij in maart AfD-kandidaat was bij de gemeenteverkiezingen. We bellen bij hem aan. Hij wil niets zeggen, want zijn proces loopt nog. Waarom heeft hij Franco A. ‘iets lekkers’ aangeboden? Dat heeft niets met het proces te maken volgens hem.
Naar Josef R. heeft de procureur-generaal een onderzoek ingesteld op basis van informatie van Die Tageszeitung over hulp bij de voorbereiding van een zware, staatsgevaarlijke gewelddaad, maar hij heeft de beschuldiging laten vallen. De zaak ligt nu bij de plaatselijk bevoegde staatsadvocaat. Maar het gaat alleen nog om het feit dat de rechercheurs bij R. onder andere een rookgranaat van de Bundeswehr hebben gevonden.
Prepper
Franco A. heeft zich voorbereid op een catastrofe. In de kelder van zijn moeder heeft hij een noodvoorraad voedsel aangelegd, blikken benzine, tabak en jenever. Dat doen veel zogenaamde preppers. Ze willen voorbereid zijn als de staat en de infrastructuur ineen storten. Franco A. slaat bovendien nog munitie en rook- en oefenhandgranten op.
Een kameraad van de Bundeswehr nodigt hem eind 2015 uit in een chatgroep op Telegram. Die noemt zich gewoon ‘Süd’. Franco doet daar als ‘Franki’ aan mee. Meteen aan het begin wordt de chatgroep gewist en opnieuw opgestart. Een van de woordvoerders motiveert dat met vooraf geposte ‘gedachten en beelden’. Men zou moeten verhinderen dat de chat ‘in de ogen van buitenstaanders als vijandig tegenover de regering, rechts-extremistisch, staatsgevaarlijk of zoiets wordt ingeschat’. Vanaf nu moeten alleen nog de leiders zenden, de anderen ontvangen.
Interessant is wat de mannen van de chatgroep ‘Süd’ als problematisch beschouwen en wat niet. Scenario’s waarin vluchtelingen uit Syrië samen met Amerikaanse huurlingen en strijders van het Franse vreemdelingenlegioen Duitsland in een apocalyps storten, worden als feiten beschouwd. Pas als een lid een e-mail post die eindigt met ‘DEUTSCHLAND ERWACHE! HEIL, SEGEN UND SIEG’ [‘Duitsland ontwaak! Verlossing, zegen en zege’] grijpt er iemand in.
Het Sieg-mailtje wordt uitgerekend door ‘Franki’ verdedigd: ‘Gemoraliseer zoals jij dat hier bedrijft, is steeds opnieuw oorzaak van een benauwde en onvrije gedachtenwisseling,’ schrijft hij. ‘Daar zou onze groep van verschoond moeten blijven.’
De groep ‘Süd’ is deel van een netwerk, er zijn soortgelijke chatgroepen in andere delen van Duitsland, in Oostenrijk en in Zwitserland. Het netwerk werd in het leven geroepen door André S., een soldaat van het Kommando Spezialkräfte (KSK) [de Duitse commandotroepen] van de Bundeswehr, de eenheid die de zwaarste klussen opknapt. Deze KSK-soldaat noemt zich Hannibal. Hij voorziet zijn medestrijders van zogenaamd geheime inlichtingen: islamisten zouden van plan zijn om kazernes aan te vallen. ‘Men mag de tegenstander nooit onderschatten,’ schrijft hij. Het gaat ook over verzamelpunten en safehouses, dus veilige plekken om zich terug te trekken op Dag X.
Leden van de chatgroep bespraken dat ze tijdens Dag X kazernes voor elkaar zouden openstellen
Als een dergelijke locatie duidt Hannibal in de chatgroep de kazerne in Calw aan, die blijkbaar overgenomen zou moeten worden. Daar is het KSK gestationeerd. Bij een van de persoonlijke ontmoetingen bespreken de leden van de chatgroep of de soldaten tijdens de noodtoestand kazernes voor elkaar zouden openstellen. Zodat ze aan wapens, munitie en voertuigen kunnen komen. Zo vertelt iemand die erbij was.
Ook Franco A. neemt deel aan die bijeenkomst op 31 januari 2016; hij is intussen als Syrische vluchteling toegewezen aan de landkreis Erding. De bijeenkomst vindt plaats in de schietvereniging in Albstadt, in het zuiden van Baden-Würtemberg. André S., alias Hannibal, heeft vooraf per sms bevolen: ‘Mobieltjes in de auto laten.’ Minstens één keer is Franco A. ook in de woning van André S. in Sindelfingen.
Voor scenario’s zoals de overname van een kazerne zouden bondgenoten wel welkom zijn. Meerdere KSK-soldaten zouden Franco A. hebben gekend, zegt een man met de chatnaam Petrus tegen de rechercheurs. Ook Petrus zit bij de KSK, net als André S., alias Hannibal. Hij hielp Hannibal met het organiseren van de chatgroepen en zegt dat het in Calw bekend was dat Franco A. heel intelligent was.
Bewapende eenheid
Hannibal plaatst in de groep ‘Süd’ steeds opnieuw berichten over een vereniging met de naam Uniter, bijvoorbeeld de uitnodiging voor het jaarlijkse feest. Uniter heeft hij opgericht samen met strijdmakkers, onder wie soldaten, politieagenten en een medewerker van de veiligheidsdienst van Baden-Würtemberg. Uit onderzoek van Die Tageszeitung is gebleken dat de vereniging op een sekte-achtige manier werd geleid. De veiligheidsdienst verdenkt haar intussen van rechtsextremisme. Uniter werkte heimelijk aan de opbouw van een bewapende eenheid. Die zou naar verluidt reddingsmissies in het buitenland beveiligen. Maar het is ook denkbaar dat ze in Duitsland ingezet zou worden – tegen de vijanden die Hannibal en zijn chatgenoten hadden aangewezen.
Dat Hannibal er zeker van wilde zijn dat de noodtoestand goed voorbereid zou zijn, blijkt onder andere uit een bericht aan de chatgroep ‘Süd’ dat ‘patches als herkenningstekens’ waren uitgedeeld. Een patch is een lapje stof dat op kleding genaaid wordt. De patches van Uniter vertonen het logo van de vereniging: een zwaard met daarachter een blauwe T op zwarte ondergrond. De vereniging heeft honderd van zulke patches laten maken, en nog vijfentwintig in camouflage. Ze zijn niet bestemd voor fans, om uit te delen of te verkopen. De patches dienen om op Dag X te weten wie vriend is en wie vijand. Bij Franco A. werden twee Uniter patches gevonden.
Dat men op Dag X de goeden op die manier moet onderscheiden van de kwaden, dat heeft Franco A. ook verteld aan een wapenhandelaar uit de Oberpfalz die hij voor Uniter wilde aanwerven en uitnodigde bij de chatgroep ‘Süd’. Dat heeft de wapenhandelaar verklaard. Franco A. zou hem derhalve verteld hebben over zijn G3 semi-automatisch geweer, dat hij in juli 2016 ingeschoten zou hebben op de schietbaan van de wapenhandelaar. Maar de wapens die A. naast het pistool van de Weense luchthaven zou hebben bezeten, werden nooit gevonden.
Franco A. zou nooit officieel lid van Uniter zijn geweest, zo verdedigt Hannibal zich later. Maar dat is helemaal niet van belang: de chatgroep en Uniter gingen in elkaar over, tot begin 2017, toen de chatgroep werd opgeheven.
Hannibal en Franco A. geloven beiden dat vluchtelingen een gevaar vormen voor Duitsland, ze delen rechtsextremistisch en racistisch gedachtengoed. Beiden zijn gefascineerd door geheime verbonden en riddergenootschappen. Ze zien zichzelf als de goeden, misschien zelfs als redders. ‘Jullie geloven nog altijd dat je deel uitmaakt van deze staat,’ zegt Franco A. in een geluidsopname op zijn mobieltje van 18 januari 2016. Maar ze moeten er mee ophouden de bestaande staat overeind te houden. ‘Iedereen die eraan bijdraagt dat dit construct kapot gaat, doet iets goeds.’
Derde Wereldoorlog en omvolking
Ten laatste in 2014 begint Franco A. zulke opnamen te maken. Gedachtenflarden, notities, dialogen. Meer dan 100 van zulke opnames hebben de rechercheurs veilig gesteld. De transcripties daarvan konden wij inzien.
Franco peinst over leven, liefde en twijfel aan zichzelf. Nu eens richt hij zich tot zijn groepsleider, dan weer noemt hij zijn politieke tegenstanders ‘Schweine’. Hij heeft het over een dreigende Derde Wereldoorlog. Hij zegt dat alles wat Hitler in een kwaad daglicht stelt een leugen is. Of hij deze opnamen verstuurd heeft, en zo ja: aan wie, weten we niet.
Begin 2016 spreekt hij een redevoering in over de ‘diaspora in eigen land’. Duitsland en de hele mensheid worden bedreigd door een systematische vernietiging. Hij spreekt over een bewust georganiseerde omvolking en dat de zionisten probeerden de wereldheerschappij naar zich toe te trekken.
In december 2016 houdt hij een redevoering met soortgelijke inhoud. Deze keer voor publiek, bij de ‘Pruisenavond’ in München. Alleen genodigden hebben toegang en het spectrum van mensen aan wie de organisatoren van de Pruisenavond hun uitnodigingen versturen reikt tot uiterst rechts. Holocaustontkenners hebben daar gesproken, onder wie Bernard Schaub van de Europäische Aktion. Vroegere leden van deze organisatie werden in Oostenrijk onlangs veroordeeld wegens nationaalsocialistische activiteiten.
Wij ontmoeten de organisator van de Pruisenavond in april 2021 in een voorstad van München. Hij zit in een rolstoel op het terras van zijn huis, zijn witte haren achterover gekamd, de benen bedekt met twee wollen dekens. Hij is 96 jaar oud. Ja, zegt hij, hij heeft Franco A. uitgenodigd als spreker. Maar er waren maar weinig mensen geweest, hij zelf in elk geval niet.
Franco A. was een heel fatsoenlijke man, correct, beleefd. En dan: ‘Nu stel ik eens een vraag: is het soms verkeerd als iemand het verleden onderzoekt?’
Franco A. wilde een extreemrechtse ‘Zentralrat’ opzetten die ’het hele systeem verscheurd’
De man zegt dat hij Franco A. heeft leren kennen bij een ander discreet gezelschap: de rechtsconservatieve Jagsthausener Kreis. Dat is een kring waarin onder andere militairen, mensen van de geheime dienst, ambtenaren en zakenlui uit Duitstalige landen elkaar al decennia lang ontmoeten. In de herfst van 2016 stonden als sprekers onder andere op het programma: de AfD-politicus Alexander Gauland en de nieuwrechtse publicist Bruno Bandulet. Een van de leidende figuren van de Jagsthausener Kreis, een ingenieur uit Salzburg, vertelt aan de telefoon dat hij zich Franco A. nog goed herinnert. A. had levendig deelgenomen aan de discussie.
De titel van Franco A.’s voordracht op de Pruisenavond in München luidt: ‘Het nieuwe zelfbeeld van de Duitse conservatieven als centrale raad van de Duitsers, of: Duitse conservatieven, de diaspora in eigen land.’
Het idee van een ‘Zentralrat’ spookt al jaren rond in extreemrechtse kringen. De doelen die Franco A. daarmee nastreefde waren volgens de rechercheurs radicaal: ‘Aanvallen door de antifa in scène zetten/een einde maken aan de praktijken van verraders.’ En: ‘Systeem benutten in ons voordeel/sleutelposities uitschakelen, of infiltreren, of het hele systeem verscheuren.’
Die Tageszeitung presenteert het manuscript van Franco A.’s redevoering, waarover de Bayerische Rundfunk als eerste berichtte. Daarin is te lezen over de ‘absolute triomf van de liefde over het duivelse’ en over zijn bekentenis antisemiet te zijn omdat hij het niet verdraagt ‘dat één groep de slachtofferrol voor eeuwig in pacht heeft.’ Het gaat Franco A. erom, het systeem te veranderen, het systeem dat toelaat ‘dat de autochtone meerderheid volledig onderworpen wordt.’ In de tekst roept A. zijn publiek op tot een strijd: ‘Wij moeten zelf meehelpen en daartoe hebben we alle van God gegeven recht.’
Een dag na deze voordracht wordt Franco A. in Beieren ‘subsidiaire bescherming’ toegekend als de vluchteling David Benjamin. Vijf weken later verstopt hij het pistool op de luchthaven van Wenen.
De Tweede Kamerverkiezingen zijn ook in de rest van Europa niet onopgemerkt gebleven. Eén vraag bleek journalisten van Duitsland tot Italië mateloos te fascineren: waarom stemt Nederland al tien jaar lang op ‘Teflon Mark’?
‘Ook voor Nederland geldt de befaamde zin uit De tijgerkat [een roman van G. Tomasi di Lampedusa]: “alles moet veranderen opdat alles hetzelfde blijft”,’ schrijft het Italiaanse dagblad La Repubblica. ‘Nederland kiest voor continuïteit,’ kopt ook het Zwitserse dagblad Neue Zürcher Zeitung. ‘Mark Rutte kan in Nederland blijven regeren, en het vormen van een regering zou deze keer gemakkelijker moeten zijn dan vier jaar geleden,’ aldus de Duitse kwaliteitskrant Frankfurter Allgemeine. En dat ‘na een saaie campagne tijdens de pandemie die werd gezien als een referendum over de prestaties van de regering tijdens de crisis,’ schrijftThe Guardian.
Het Duitse tijdschrift Der Spiegel klinkt enigszins verbaasd over de overwinning van de VVD: ‘De regering-Rutte kondigde in januari zijn aftreden aan vanwege een schandaal met ten onrechte teruggevorderde kindertoeslag. Maar noch de affaire, noch het relatief hoge aantal coronabesmettingen in zijn land veranderde blijkbaar iets aan de populariteit van de premier.’
De aandacht voor Ruttes verkiezingsoverwinning gaat ook in veel Italiaanse kranten gepaard met enige wrok en onbegrip. ‘De Nederlandse kiezers hebben de “zuinige” Mark Rutte beloond,’ aldus de in Milaan gevestigde Corriere della Sera. ‘[Het] blijkt dat Rutte en zijn centrumrechtse partij sterker zijn geworden, ondanks de schandalen die hem tot aftreden hebben gedwongen.’
‘De kiezers lijken het beleid van bezuinigingen op de overheidsfinanciën (en de harde lijn ten aanzien van de Zuid-Europese landen, te beginnen met Italië) en de beperkende coronamaatregelen die aan de Nederlanders zijn opgelegd, te hebben gewaardeerd.’
Rutte zou zijn succes er volgens de krant zelfs aan danken. ‘Wat kan de Nederlanders ervan hebben overtuigd toch weer op Rutte te stemmen? Bijna zeker zijn houding ten opzichte van Europa en het herstelplan: de centrumrechtse regering nam herhaaldelijk onbuigzame en obstructieve standpunten in ten opzichte van de openingen die Brussel maakte voor de landen met de grootste schuldenlast (waaronder Italië).’
‘Zijn verkiezingsoverwinning zou Rutte er nu van kunnen overtuigen om zijn rigoureuze en “zuinige” beleid weer op de Europese tafel te leggen,’ vreest de Italiaanse krant.
Toeslagenaffaire
De grootste verbazing betreft de vergevingsgezindheid van de Nederlandse kiezer na de toeslagenaffaire. ‘Ongeveer 26.000 arme Nederlandse gezinnen waren door de belastingdienst gedwongen de van de staat ontvangen financiële steun terug te betalen. (…) Deze beschuldigingen bleken ongegrond, en de getroffen families kwamen in ernstige moeilijkheden.’ The Guardian wijst er als enige buitenlandse krant op dat veel slachtoffers van de toeslagenaffaire ‘racistisch werden geprofileerd’.
‘De gladde Mark Rutte’, kopt de Beierse krant Süddeutsche Zeitung boven een profiel van de verkiezingsoverwinnaar van de VVD. ‘Wat is de reden van zijn succes?’
‘Met het oog op het virus kon Rutte in zijn favoriete rol glijden: die van de hardwerkende probleemoplosser en zorgdrager’
De krant meent dat Rutte vooral heeft geprofiteerd van corona. ‘Een jaar geleden, voor de pandemie, zou de herverkiezing van de 54-jarige premier nog verre van zeker zijn geweest. Maar met het oog op het virus kon Rutte in zijn favoriete rol glijden: die van de hardwerkende probleemoplosser en zorgdrager, die schijnbaar boven de partijen staat en het land door de crisis loodst.’
‘De behoefte aan een betrouwbare crisismanager in het Catshuis was veel sterker dan de behoefte aan verandering,’ duidt ook de Frankfurter Allgemeine.
De zuinige kameleon
Toch is er ook veel kritiek op Rutte, schrijft SZ, wegens ‘een gebrek aan betaalbare woningen en grote problemen op het gebied van onderwijs en gezondheidszorg, dat volgens velen systematisch kapot is bezuinigd’.
‘[Maar] zijn flexibiliteit hielp Rutte om zich te ontworstelen aan de schandalen en crises waarmee zijn regeringsjaren gepaard gingen. Het waren altijd de anderen die moesten boeten. De kinderopvangtoeslagaffaire is daar een goed voorbeeld van. (…) Rutte en zijn kabinet zijn om die reden in januari afgetreden en demissionair verdergegaan. Maar hij heeft zich, als hoofdverantwoordelijke, toch weer verkiesbaar gesteld.’
‘Wat de kiezers blijkbaar bevalt aan de regeringsleider,’ duidt SZ, ‘is zijn jeugdige, licht ondeugende charme en ostentatieve bescheidenheid. Rutte, die alleenstaand is, woont in een driekamerappartement in Den Haag, fietst naar kantoor en geeft elke donderdagavond als vrijwilliger maatschappijleer op een school. Hij probeert zijn intellectuele interesses zo veel mogelijk te verbergen. Maar de man, die goed piano speelt, heeft één keer spectaculair gefaald toen hij zich tijdens een EU-top verveelde en zich verdiepte in een biografie van Chopin.’
Ook La Repubblica benadrukt de zuinigheid en de veerkracht van Rutte, ‘de zuinige kameleon die al elf jaar regeert’, kopt de krant boven een profiel van de lijsttrekker van de VVD. Il Sole 24 Orenoemt de demissionair premier zelfs ‘de “teflonpremier”, vanwege zijn vermogen om zich uit elke politiek lastige kwestie te manoeuvreren’, zoals de toeslagenaffaire.
‘Op het Europese toneel zal Rutte het meest ervaren zijn als Angela Merkel niet langer bondskanselier is,’ schrijf FAZ. Alleen Viktor Orbán is langer aan de macht.
Nieuwe vrouwelijke ster
‘Maar de echte verrassing is de sprong voorwaarts van de liberaal-democratische partij D66, die vijf zetels wint, naar 24 stijgt en stevig tweede wordt,’ schrijft de Italiaanse zakenkrant.
‘Toen de eerste prognose van de uitslag bekend werd, sprong Sigrid Kaag op tafel van vreugde,’ aldus SZ. ‘Dat haar partij, ondanks het feit dat zij deel uitmaakt van de regering, haar zetelaandeel in het parlement kan uitbreiden van 19 naar een verwachte 24, heeft veel te maken met haar zelfverzekerde optreden in de tv-debatten, die dit keer nog belangrijker waren dan anders vanwege de pandemie. (…) De minister van Buitenlandse Handel met een uitgebreide internationale ervaring is de eerste vrouw in Nederland die een realistisch vooruitzicht heeft om ooit premier te worden.’
Ook volgens Il Sole 24 Ore is het succes van D66 te danken aan de lijsttrekker, ‘Sigrid Kaag, een echte rijzende ster in de Nederlandse politiek. (…) ‘Zij spreekt Arabisch, heeft een Palestijnse echtgenoot en een kosmopolitische en pro-Europese instelling, in tegenstelling tot de euroscepsis van de rechtse partijen en het op zijn minst lauwe of utilitaire europeanisme van Rutte.’ Ook de Duitse krant Die Welt spreekt van ‘een nieuwe vrouwelijke ster in Den Haag’.
‘Sigrid Kaag is de eerste vrouw in Nederland die een realistisch vooruitzicht heeft om ooit premier te worden’
Ook de Franse krant Le Mondeis verrast door het succes van D66, die ‘zijn beste uitslag ooit haalde’ en dat in ‘een koninkrijk dat wordt gekenmerkt door wantrouwen jegens de Europese Unie, die over het algemeen wordt gezien als bureaucratisch en te duur’.
Wie samen met de VVD en D66 een nieuwe coalitie gaan vormen blijft nog de vraag, aldus Il Sole 24 Ore, maar ‘in ieder geval is het zeer waarschijnlijk dat er een verschuiving zal plaatsvinden in de richting van een meer pro-Europese koers, gezien het succes van D66’.
Extreemrechts
Het politieke landschap in Nederland is na de verkiezingen verder versplinterd, aldus Der Spiegel. ‘In totaal zijn 17 partijen in het parlement gekomen – er is geen kiesdrempel van 5 procent zoals in Duitsland.’
Veel Duitse kranten benadrukken de groei van extreemrechts. ‘Er zullen drie extreemrechtse partijen in het nieuwe parlement vertegenwoordigd zijn met in totaal 27 zetels,’ schrijft Der Spiegel [29 in de voorlopige uitslag]. Ondanks de krimp van de PVV, groeit de FvD en komt ook JA21, een afsplitsing van die partij, met drie zetels in de Tweede Kamer, merkt Die Welt op, ‘zodat de rechtspopulisten per saldo sterker uit de verkiezingen komen’.
‘In de toekomst bestaat nu iets minder dan een vijfde van het parlement uit extreemrechtse, nationalistische politici, meer dan ooit tevoren,’ merkt de Süddeutsche Zeitung op. ‘De wederopstanding van een bepaalde extreemrechtse politicus is opmerkelijk. (…) Thierry Baudet van FvD was na een racismeschandaal eigenlijk al afgeschreven, zijn partij viel uiteen.’
‘Voor de linkse partijen daarentegen is het resultaat een ramp, temeer daar linkse thema’s zoals sociale rechtvaardigheid en belastingbeleid de verkiezingscampagne domineerden,’ aldus SZ. ‘Het bitterste verlies is waarschijnlijk geleden door GroenLinks. (…) Aan de andere kant heeft de pro-Europese partij Volt, die voor het eerst meedeed, meteen drie zetels in de wacht gesleept. (…) In de herfst wil deze partij het ook in Duitsland proberen.’
Hoge opkomst ondanks corona
‘De eerste landelijke verkiezingen in de EU ten tijde van covid-19 hebben een hoge opkomst gekend, rond 80 procent,’ schrijft Il Sole 24 Ore. ‘Dat komt door het besluit om de verkiezingen over drie dagen te spreiden, van maandag tot en met woensdag, en om zeventigplussers de mogelijkheid te bieden per brief te stemmen.’
‘Om een maximale veiligheid te garanderen, vervolgt het zakenblad, ‘werden zowat overal stembureaus ingericht, van sportscholen tot kerken, van musea tot concertzalen. Er werd zelfs gestemd in een windmolen. (…) Om de verkiezingspotloden niet te hoeven ontsmetten, hebben verschillende gemeenten ervoor gekozen de potloden mee te geven. Met als resultaat dat het souvenirs zijn geworden.’
In Sri Lanka kunnen covid-19-doden nu worden begraven
Na de uitbraak van de pandemie heeft de regering in Sri Lanka het verplicht gesteld om mensen die getroffen zijn door het coronavirus te cremeren, zoals de gewoonte is binnen de boeddhistische gemeenschap, die de meerderheid vormt in Sri Lanka, evenals bij de hindoeïstische Tamils. De bedoeling was om hiermee ‘elke mogelijke dreiging te voorkomen’. Maar de maatregel leidde zowel nationaal als internationaal tot veel ophef, meldt de nieuwssite Adaderana, vooral onder moslims.
Op 3 maart gaf de regering van Rajapaksa toe aan de druk en zag af van de verplichte crematie. Begrafenissen zijn echter alleen toegestaan op een afgelegen eilandje in de buurt van Jaffna, in het noordwesten van Sri Lanka. Lichamen moeten nu in een koelkamer worden bewaard totdat de juiste administratieve procedure is afgerond, waarna ze voor de begrafenis naar het eiland Iranaitivu worden vervoerd.
De bewoners van het eiland zijn het er niet mee eens. Woensdag vond er een demonstratie plaats tegen de aanstaande komst van de lichamen van covid-19-slachtoffers, vermeldt de site in een ander artikel.
‘Een wrede praktijk waarvan niet wetenschappelijk is bewezen dat deze de verspreiding van het virus voorkomt’
De wijziging van de regering ‘getuigt van de onvermoeibare strijd van de families van de slachtoffers en mensenrechtenactivisten, evenals de druk van de internationale gemeenschap’, schrijft Colombo Telegraph. De Sri Lankaanse website noemt de verplichte crematie ‘een wrede praktijk waarvan niet wetenschappelijk is bewezen dat deze de verspreiding van het virus voorkomt’.
De ‘Rajapaksa-clan’ – Gotabaya, het staatshoofd, en Mahinda, de voormalige president, momenteel premier – zou zich hebben laten leiden door ‘de anti-moslimwaanzin’ die in 2019 ontstond onder boeddhistische geestelijken, die de regerende partij ondersteunen, na de aanslagen op Paaszondag in april dat jaar. De regering zou van deze sentimenten gebruikmaken ‘om het publiek af te leiden van de treurige mislukking van hun beleid op alle fronten’.
Misschien, oppert het artikel, moeten we in de draai ook een verband zien met het lopende onderzoek door het Mensenrechtencomité van de Verenigde Naties naar de schendingen van de Singalezen (de grootste etnische groep van Sri Lanka) tegen de Tamils tijdens de burgeroorlog (1981-2009). Het politieke belang om de internationale gemeenschap over te halen en veroordeling te vermijden, zou heel goed een rol kunnen hebben gespeeld.
Duitse AfD ‘onder toezicht’
De Duitse binnenlandse inlichtingendienst heeft het extreemrechtse AfD onder observatie geplaatst als een mogelijke bedreiging voor de Duitse democratie. Het is de eerste keer dat een dergelijke actie wordt ondernomen tegen de belangrijkste oppositiepartij in de naoorlogse geschiedenis van het land, meldt Der Spiegel.
De leiders van de AfD maken moslimimmigranten uit voor criminelen, vallen de pers aan en trekken democratische principes in twijfel, zo luidt de beschuldiging. Tijdens de pandemie hebben AfD-functionarissen deelgenomen aan protesten die soms uitliepen in geweld.
De partij won in 2017 13 procent van de stemmen, sindsdien is de steun geslonken tot ongeveer 10 procent. In het voormalige communistische oosten van Duitsland is de aanhang nog altijd twee keer zo hoog.
Twijfelachtig
De beslissing over het toezicht werd vorige week genomen, maar nog niet aangekondigd, in afwachting van een rechtszaak die de AfD heeft aangespannen om de maatregel te stoppen. Leden van de partij beschuldigden de federale regering van een politieke zet in de aanloop van een nationale verkiezing, meldt de Süddeutsche Zeitung in een video.
Ook onder ander de Neue Zürcher Zeitung hebben hun vraagtekens bij de ontwikkelingen. ‘Dat AfD een extreemrechtse partij is staat buiten kijf. Toch is het feit dat de Duitse binnenlandse geheime dienst kort voor de verkiezingen semiopenbare actie tegen hen onderneemt, twijfelachtig. Het agentschap wordt verondersteld de grondwet te beschermen – niet de gevestigde partijen.’
Het bericht valt samen met het Franse verbod op Génération Identitaire, een militante jongerenbeweging die als gevaarlijk wordt beschouwd vanwege de gelikte rebranding van neonazistische concepten, en Orbáns gedwongen breuk met de christen-democratische fractie in het Europees Parlement in Brussel, schrijft The New York Times.
Fragmenten van meteoor op het Britse platteland
Van de meteoor die zondagavond boven Engeland was te zien, zijn waarschijnlijk fragmenten op het aardoppervlak gevallen, melden experts in The Independent. De meteoor, die in botsing kwam met de atmosfeer van de aarde, creëerde een vuurbal en een luide dreun ‘die zelfs in Ierland en Nederland te horen was’.
Door de vele video’s van de vuurbal hebben onderzoekers de aard van de asteroïde vast kunnen stellen en haar baan kunnen bepalen.
‘De opnames vertellen ons dat de snelheid ongeveer 50.000 kilometer per uur was; te snel is om door mensen gecreëerd “ruimteafval” te zijn, dus het is geen oude raket of satelliet,’ citeert The Guardian Ashley King van het Natural History Museum. ‘Dit specifieke stuk asteroïde bracht het grootste deel van zijn baan tussen Mars en Jupiter door, hoewel ze soms dichter bij de zon kwam dan de aarde.’
‘Deze meteoor is erg gefragmenteerd, zoals je in de video’s kunt zien. Het grootste deel van de meteoroïde is verdampt tijdens de zes seconden zichtbare vlucht’, vertelt Luke Daly van de Universiteit van Glasgow aan The Independent. ‘We vermoeden echter dat nogal wat fragmenten de grond hebben bereikt. Als er stukken zijn geland, bevinden die zich waarschijnlijk net ten noorden van Cheltenham.’
Katherine Vreugde van de Universiteit van Manchester geeft tips voor wie zo’n fragment vindt: ‘Fotografeer het op zijn plaats, noteer de locatie met de gps van je telefoon, raak het niet aan met een magneet en, als dat kan, ook niet met je handen. Pak het indien mogelijk op met een schone zak of een schoon stuk aluminiumfolie.’
U denkt dat rechts in Amerika is doorgeschoten? Lees dan Cas Mudde in The Guardian. Verder: Perspective Daily over waarom we alle voorspellingen voor 2021 meteen uit het raam kunnen gooien & meer aanraders van de 360-redactie.
Omdat 360 niet alles kan vertalen wat de redactie leest, ziet en hoort, tippen wij voor u enkele interessante artikelen, documentaires en podcasts die wij deze week tijdens het speuren naar mooie journalistiek zijn tegengekomen.
Verontrustende analyse
‘In de stroom van artikelen, commentaren en analyses rond de bestorming van Capitol Hill deze week, vielen me twee dingen op’, schrijft redacteur IJsbrand van Veelen. ‘Allereerst de verontrustende analyse van de Nederlandse politieke wetenschapper Cas Mudde in The Guardian.
Onder de kop ‘What happened in Washington DC is happening around the World’ schrijft Mudde onder meer: ‘Ik bestudeer nu bijna dertig jaar internationaal extreemrechts en heb ze nog nooit zo gesterkt gezien als in de afgelopen jaren. Voor alle duidelijkheid: dit gaat niet alleen over Donald Trump of de VS.’
Hij haalt onder meer de boerenprotesten in Nederland en anticoronaprotesten in Duitsland aan om zijn punt te maken dat centrumrechtse partijen te ver naar rechts zijn opgeschoven: ‘Het is daarom de hoogste tijd dat liberaal-democratische journalisten, politici en experts eindelijk extreemrechts gaan zien voor wat het is: een bedreiging voor de liberale democratie.’
Van Veelen heeft ook een kijktip: ‘Reflecterend op de gebeurtenissen in Washington presenteert het internationale, in Amsterdam gevestigde, Cartoon Movement 24 cartoons van kunstenaars uit de hele wereld.’
Wat weten we?
Redacteur Han Langeslag van Perspective Daily bladerde begin dit jaar de voorspellingen van 2020 nog eens door, die natuurlijk geenszins de werkelijke gang van zaken in 2020 voorspelden. Geïnspireerd door een uitspraak van Donald Rumsfeld, waarin deze onderscheid maakt tussen wat we weten, wat we weten niet te weten en wat we niet weten niet te weten, stelt hij vervolgens de matrix van Rumsfeld op.
‘Zelfs al is de nalatenschap van Donald Rumsfeld omstreden, zijn matrix helpt ons om onze eigen kennis beter te classificeren. En dat is best handig in deze dagen en weken rond de jaarwisseling, waarin de meest kleurrijke voorspellingen voor het komende jaar weer op ons neerstromen’, aldus Langeslag.
In de matrix neemt hij een extra gebied in onze kennis op: dat wat we niet weten te weten (unbekanntes Bekanntes of unknown knowns).
‘Via onder andere het verhaal van Henry Molaison, die een mislukte hersenoperatie onderging en steeds opnieuw verborgen talenten bij zichzelf ontdekte, Isaac Asimov over het Eurekemoment en Prof. Alexander Fleming die per toeval het antibioticum penicilline in zijn laboratorium in St. Mary’s Hospital ontdekte, komt hij tot de conclusie dat we alle voorspellingen die ook nu weer op ons neerstromen (bekijk vooral ook onze eigen selectie) met een korrel zout moeten nemen.’ Een tip van hoofdredacteur Laura Weeda.
Als de kunst terugvecht
360 publiceerde onlangs al een artikel van binnenuit de San Isidro-beweging toen verschillende Cubaanse kunstenaars in hongerstaking waren voor de vrijheid van meningsuiting. Periodismo Situado, een platform voor jonge Latijns-Amerikaanse journalisten, publiceerde een dossier over de Cubaanse protestbeweging die wordt geleid door mensen uit de kunstwereld en onafhankelijke journalisten, dat u wordt aangeraden door redacteur Joep Harmsen.
‘Een van de hoogtepunten van het protest was toen eind november meer dan honderd kunstenaars en journalisten zich bij het ministerie van Cultuur in Havana verzamelde om een einde te eisen aan de repressie en vrijlating van de politieke gevangen af te dwingen. Lees voor een gedetailleerde kroniek van het protest het artikel van Jesús Jank Curbelo.
De bekendste kunstenaar die meedeed aan het protest was Tania Bruguera, die in 2008 de Prins Claus Prijs won. Over haar rol en die van haar kunstinstituut schrijft Marialina Ramos in haar stuk als “een plek waar op vurige en enthousiasmerende manier uiting wordt gegeven aan verzet en waar nieuwe ideeën worden bedacht om in te grijpen in de publieke ruimte en invloed uit te oefenen op het debat op Cuba.”’
Walhalla van schoonheid en vermaak
Editor at large Katrien Gottlieb: ‘Op zoek naar schoonheid en vermaak is Open Culture werkelijk een walhalla in het coronatijdperk. Geblinddoekt, om niet te hoeven kiezen tussen al die verleidelijkheden, kwam mijn wijsvinger al scrollend terecht bij Moby Dick. Met als dubbele traktatie: Moby Dick voorgelezen door de geweldige stemmen van Tilda Swinton, John Waters, Stephen Fry en zelfs David Cameron.
Het zee-epos over een gedoemd schip, klinkt als een avonturenroman, maar het zou net zo goed een Griekse tragedie kunnen zijn, of een aanklacht tegen het kapitalisme, tegen het klimaatbeleid waarmee de mensheid zichzelf aan het vernietigen zou zijn. Toen al. Honderd-en-zestig jaar geleden.’
Beeldentuin
‘Door het nieuws benieuwd naar Washington en andere hangouts dan het Capitool? Neem dan een kijkje in de beeldentuin van het Hirschhorn Museum’, tipt art director Majel van der Meulen.
Hoewel het museum gesloten is, kunnen bezoekers nog steeds rondwandelen door de eigenaardige tuin. Een van de topstukken is ‘We Come in Peace’ van Huma Bahbha, uit 2018. ‘Bhabha’s felle vrouwenfiguur is een reactie op de vele monumenten voor mannen in de stad’, legt museumdirecteur Melissa Chiu uit aan The Washington Post. ‘We zien haar graag als een schildwacht die mensen begroet’, aldus Chiu.
Het ontwerp en de titel van het beeld verwijzen naar een sciencefictionfilm uit 1951 over een buitenaardse landing in Washington.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
