Voor zijn afstudeerscriptie verdiept de Amerikaans-Joods-Chinees-Libanese vriend van de Finse Aura Saxén zich in de extreemrechtse populistische beweging de Identitairen. Gaandeweg zijn onderzoek krijgt hij steeds meer sympathie voor hun ideeën over de gevaren van migratie en de ondergang van de Europese cultuur.
Sascha’s flirt met extreemrechts in Europa begon in een Californisch stadje vol Franse bakkers en poedels. Hij had zich ingeschreven voor een cursus tekenen naar de werkelijkheid en zou zich vermoedelijk nogal verloren hebben gevoeld tussen de ontelbare bejaarden in het groepje kunstliefhebbers als er niet nog een andere jongere deelnemer was geweest: een aantrekkelijke brunette, die samen met haar tweelingzus steampunkboeken schreef die ze in eigen beheer uitgaf. Na afloop van de cursus hielden ze geen contact, maar Sacha zag zo nu en dan video’s van de tweelingzus, Brittany Pettibone, voorbijkomen op zijn Facebook-pagina. Ze gaf lezingen aan universiteiten over het belang van traditionele waarden. Vanwege de vele studentenprotesten die dit uitlokte kon Brittany alleen spreken met politiebescherming.
Een jaar of tien later dook ze ineens weer op in Sacha’s newsfeed. Ze sprak niet langer over traditionele waarden, maar over het project Defend Europe: een boot vol jonge, rechtse activisten die op de Middellandse Zee patrouilleerden met de bedoeling migrantenboten terug te sturen.
Defend Europe was in het leven geroepen door de Identitairen, een groep zogeheten lumbersexuals: wit-nationalisten die erop zijn gebrand de ‘ware’ Europese cultuur te behouden. Ondanks die nadruk op Europa maken de Identitairen zich sterk voor het herstel van ‘authentieke’ nationale identiteiten, die ze afzetten tegen een gehomogeniseerde globale cultuur. Zij beschouwen immigratie als een wezenlijke bedreiging van lokale gebruiken, en als een ontwrichtend fenomeen dat ertoe leidt dat mensen zich niet langer thuisvoelen in hun eigen gemeenschap. Het kwam niet echt als een verrassing dat Brittany zich inliet met dit soort mensen. Ze sprak zich onomwonden uit vóór Donald Trump en had veel succes op internet met haar tirades tegen immigranten en feministen. Brittany en de Identitairen zaten op één lijn op vrijwel alle belangrijke punten: traditie, vaderland en de superioriteit van de blanke, christelijke beschaving.
Zoals 30.000 jaar geleden
Hoewel Defend Europe op de meeste vlakken maar weinig succes boekte, kreeg de beweging veel media-aandacht en zodoende stonden ook de Identitairen ineens vol in de belangstelling. Brittany hield er ook iets aan over: Martin Sellner, de gesoigneerde Oostenrijkse leider van de Identitairen, maakte steeds vaker zijn opwachting in haar video’s. Samen vertelden ze hun volgers hoe belangrijk het was om zowel de etnische als de culturele aspecten van de Europese identiteiten te behouden, zodat de Europese landen blijven ‘zoals ze dertigduizend jaar geleden waren’. Ook legden ze bijvoorbeeld uit waarom het een klap in het gezicht van de islam is om een croissant te eten. Binnen de kortste keren werd het stel van alle kanten opgeroepen om zoveel mogelijk kinderen op de wereld te zetten.
Toen ik Sascha leerde kennen waren Brittany en Martin nog niet in beeld. Het begin van onze relatie was veel prozaïscher en ouderwetser dan bij Brittany en Martin; wij hebben elkaar leren kennen tijdens de studie. Sacha – omwille van de privacy heb ik zijn naam veranderd – stond erom bekend dat hij niet in staat was zijn trui uit te doen zonder zijn T-shirt mee te trekken, waardoor elk college begon met zijn blote bast. Wij vonden elkaar niet in een hartstochtelijk geloof in de superioriteit van de Europese cultuur, maar in ons gedeelde zwak voor Chris, de dromerige yogaleraar.
Sascha vertelde me voor het eerst over Brittany, de Identitairen en Defend Europe toen we een brainstorm hielden over mogelijke onderwerpen voor onze afstudeerscripties. Hij was van mening dat het bestuderen van extreemrechts helemaal van deze tijd was, en heel belangrijk. Na enige tijd stuurde hij me enkele video’s van Brittany door, om me een beeld te geven van zijn onderzoek. Ik herinner me nog hoe mijn aanvankelijke geamuseerdheid plaatsmaakte voor ongemak toen ik vlak voor het slapengaan, in het donker, de video’s op mijn telefoon bekeek. Ik wist me niet goed raad met deze verontrustende mengeling van krankzinnigheid en kwaadaardigheid. Het was mij niet duidelijk of Brittany en Martin gewoon een stel internetmalloten waren of een power couple dat was voorbestemd om een eenheid te smeden tussen extreemrechts in Europa en Amerika.
Sacha’s belangstelling voor de Identitairen was zuiver academisch van aard, zijn bewondering esthetisch
Aanvankelijk leken het me gewoon malloten. Sacha en ik maakten grappen dat de Identitaire activisten – waarschijnlijk mensen die vanwege hun opvattingen buiten de maatschappij vielen – vermoedelijk in katzwijm waren gevallen toen Brittany en haar vriendin, Lauren Southern, langskwamen om te vertellen over de Defend Europe-campagne. We maakten ook veel grapjes dat Sacha zelf nogal onder de indruk was geweest van Brittany; als hij de kans had gekregen zou hij mij, een feministische Scandinavische kabouter met overwegend linkse opvattingen, zo hebben ingeruild voor een traditionele, ouderwetse schoonheid als Brittany.
Sacha verloor zich meer en meer in de socialemedia-accounts van Sellner en Pettibone. Hun standpunten sijpelden door in onze gesprekken. Hij zei dingen als: ‘Multiculturalisme vormt een bedreiging voor de unieke nationale culturen en de sociale cohesie, en ondermijnt de Europese democratieën.’ Sacha praatte de Identitairen na en herhaalde bereidwillig dat ‘ongelimiteerde immigratie ondemocratisch is’, alsof er daadwerkelijk sprake was van ongelimiteerde immigratie.
Aanvankelijk dacht ik nog dat hij voor de gein advocaat van de duivel speelde, in het beste geval gedreven door zijn frustratie over mensen aan de linkerkant van het politieke spectrum die waren geobsedeerd met vluchtelingen en wier geloof in een betere wereld zonder grenzen eerder naïef is dan weloverwogen. De argumenten waarvan de Identitairen zich bedienden waren een schoolvoorbeeld van het culturaliseren van ras, en ze verdraaiden heel bewust de Europese geschiedenis door nationale culturen als tijdloos en onveranderlijk voor te stellen. Dat doorzag Sacha natuurlijk ook wel – toch?
Ik hield mezelf voor dat zijn reactie voor een deel was ingegeven door de steeds agressievere, politiek-correcte sfeer binnen de universitaire wereld, waar hij zich in Noord-Amerika zo aan had geërgerd. Ik hield mezelf voor dat hij de dingen die hij zei niet echt meende, maar dat hij gewoon heel erg opging in zijn onderzoek. Sacha’s belangstelling voor de Identitairen was zuiver academisch van aard, zijn bewondering esthetisch. Hij is iemand die heel snel wordt gegrepen door ideeën en hij zag natuurlijk ook wel hoe slim de Identitairen de historische retoriek van extreemrechts hadden aangepast aan deze tijd, hoe ze hun boodschap hadden verbonden aan de thema’s van de antiglobaliseringsbeweging, en zich niet zozeer sterk maakten voor politieke macht als wel voor culturele invloed.
En dan was er nog Brittany’s uiterlijk. Onverteerbare opvattingen gaan er makkelijker in als ze worden gepresenteerd door zo’n aantrekkelijk stel. Brittany ziet eruit als een albasten pop. Martin draagt coltruien.
Geen voorstander van genocide
Maar op een gegeven moment hadden we steeds vaker van die discussies, en Sacha wilde niet zeggen dat hij het oneens was met de Identitairen. De grenzen tussen spot, advocaat van de duivel spelen, ironie en werkelijke waardering begonnen steeds meer te vervagen. Vastberaden om Sacha weer terug te leiden naar de goede kant van de geschiedenis maakte ik grapjes over etnisch zuivere landen en vroeg hem keer op keer wat hem in godsnaam zo aansprak aan de Identitairen. Dan beet Sacha me toe dat hij heus geen voorstander was van genocide en kwam hij aanzetten met obligate verhalen over vrijheid van meningsuiting, en dat we allemaal onze ogen sloten voor de reële, ernstige problemen die immigratie met zich meebracht.
Bij deze ruzies kwam geen van beiden als winnaar uit de strijd. Wat ik het lastigst vond was dat ik dit soort dingen uit Sacha’s mond niet kon plaatsen. Hij heeft Amerikaanse Joods-Chinese en Libanese ouders en zelf heeft hij zowel een Frans als een Amerikaans paspoort. Hij is opgegroeid in New York, Parijs, Montreal, Londen en Praag. Hij was opvallend gecharmeerd van Emmanuel Macron, Europa’s glansrijke ambassadeur van de multiculturele samenleving. Sterker nog, we wilden allebei onze master halen in Europese cultuur, wat een veel bredere en diepere kennis vereist van begrippen als ‘Europa’ of ‘cultuur’ dan waar de Identitairen toe in staat zijn. Het was niet te bevatten dat de man van wie ik hield ineens dreigde me een rondleiding te geven door Aubervilliers, naar verluidt een no-gozone in Parijs, om te laten zien dat Frankrijk echt zijn identiteit was verloren.
Ik begon mijn zoektocht naar verklaringen bij David Goodhart, een Engelse journalist en auteur van The Road to Somewhere. Goodharts voornaamste stelling is dat de grootste tweedeling in de wereld van vandaag de dag niet de tweedeling is tussen links en rechts, maar die tussen de ‘Anywheres’ – een hoogopgeleide elite die over de wereld reist en die overal thuis is – en de ‘Somewheres’ – mensen die érgens thuis zijn, wier identiteit is verbonden met hun (vaak geografische) wortels in een bepaalde gemeenschap. Het mag duidelijk zijn waar op deze scheidslijn Sascha en de Identitairen zich bevinden. Sacha, met zijn multiculturele achtergrond en een schat aan internationale ervaring, zou zichzelf ogenblikkelijk onder de Anywheres scharen, en zich allerminst verwant voelen met de Identitaire opvattingen van coherente etnische identiteiten die heel nauwkeurig worden toegekend aan bepaalde landen. Sacha weet als geen ander dat culturele verschillen vriendschap, vertrouwen of verbondenheid niet in de weg hoeven staan. Maar toch lag het allemaal niet zo eenvoudig.
De politieke oplossingen die de Identitairen voorstaan mogen dan afkomstig zijn uit de bekende gereedschapskist van de extreemrechtse populisten, de Identiteiten praten vooral over vervreemding, eenzaamheid en gemeenschappen
Pas later drong tot me door dat de discrepantie tussen Sacha en de Identitairen een van de belangrijkste redenen was dat hij zich tot hen voelde aangetrokken. Hij wilde niet zozeer hun oplossingen, hij wilde hebben wat zij hadden.
Ondanks al zijn privileges – opleiding, reizen, aanraking met andere culturen – hunkerde Sacha naar het gevoel ergens bij te horen, geworteld te zijn, hij hunkerde naar een identiteit. Het argument van de Identitairen dat massa-immigratie gemeenschappen zou ondermijnen raakte bij hem een gevoelige snaar, juist omdat hij zich ontworteld en verloren voelde en omdat hij zelf zo graag deel wilde uitmaken van een gemeenschap. Hoewel ik net als Sacha veel over de wereld had gereisd kon ik niet echt relateren aan dat verlangen omdat ik, in tegenstelling tot Sacha, mijn hele jeugd in Finland had doorgebracht. Pas tegen het einde van mijn tienerjaren raakte ook ik in de greep van het peace-and-love-kosmopolitisme.
Hoe dan ook, de diagnose die de Identitairen stelden aangaande de kwalen van Europa spraken Sacha veel meer aan dan ze mij ooit hadden aangesproken. De politieke oplossingen die de Identitairen voorstaan mogen dan afkomstig zijn uit de bekende gereedschapskist van de extreemrechtse populisten, de Identiteiten praten vooral over vervreemding, eenzaamheid en gemeenschappen – niet over welke banen de immigranten hebben ingenomen.
Misschien koos Sacha niet hun kant omdat hij vond dat ze gelijk hadden, maar omdat ook hij het gevoel had dat onze geglobaliseerde wereld hem iets had afgenomen.
Sellner beweert dat de huidige malaise en het gevoel van vervreemding het gevolg zijn van het feit dat we niet langer in kleine, homogene gemeenschappen leven waar iedereen elkaar kent, of, om Sellners woorden te gebruiken: dat globalisering en de multiculturele samenleving een ‘nieuwe mens hebben geschapen, die is ontworteld, die geen identiteit heeft, die geatomiseerd is’. Het probleem met deze thesis is dat deel uitmaken van een gemeenschap wordt gezien als een warm, vaag gevoel en niet als een politiek besluit, terwijl het in werkelijkheid beide is. De groep mensen met wie we als vanzelf verwantschap voelen kan inderdaad vrij beperkt zijn, en dat is ook precies de reden dat filosofen als Hannah Arendt – wiens term ‘geatomiseerd’ Sellner uit zijn verband trekt – de nadruk leggen op het kunstmatige construct van politieke gemeenschappen. Tegelijkertijd is het vaak makkelijker om een fysieke plek aan te wijzen als je oorsprong en je thuis, en daar een gevoel van geborgenheid aan te ontlenen. Het maakt het makkelijker om verhalen te vertellen over wie we zijn, wie ons accepteert en wie wij op onze beurt accepteren.
Aan de oppervlakte gingen onze ruzies over de multiculturele samenleving en over het immigratiebeleid. Maar in de kern draaide het om de spanning tussen twee soorten identiteit: de lokale Somewheres en de kosmopolitische Anywheres. Mijn hoogopgeleide, bereisde partner, met zijn kosmopolitische achtergrond en opvoeding, voelde zich verwant met de Identitairen omdat Martin tekeergaat tegen de Anywhere-samenleving, terwijl Sacha worstelt met zijn eigen Anywhere-achtergrond.
Anywheres of Somewheres
Socioloog Richard Sennett heeft onderzoek gedaan naar wat hij noemt ‘de uitholling van het karakter’ van succesvolle individuen. De mensen die gedijen bij het mondiale kapitalisme veranderen geregeld van werkplek en moeten vaak verhuizen om hun plek aan de top te kunnen behouden, en daardoor wordt hun identiteit vooral bepaald door hun prestaties en minder door een gemeenschap of een bepaalde plek. Naar Goodharts idee zijn deze identiteiten transportabel en dus beter bestand tegen een verandering van omgeving. Maar volgens Sennett brengt deze verplaatsbaarheid ook een zekere kwetsbaarheid met zich mee. Een identiteit gebaseerd op prestaties verbrokkelt zodra je niet meer presteert. Daarmee komt de lat steeds hoger te liggen in onze moderne maatschappij, waarin een universitaire graad uitzicht biedt op een onbetaalde stageplek. Sacha was zich daar terdege van bewust, want terwijl vrijwel al mijn vrienden berooide kunstenaars zijn, waren de meeste van zijn vrienden advocaat of consultant geworden. We waren bijna afgestudeerd en hij had geen plannen voor de toekomst.
In feite ging onze strijd niet over wat er mis was met de multiculturele samenleving. Het ging over de vraag of we Anywheres of Somewheres wilden worden.
Misschien heeft Goodhart gelijk als hij zegt dat Europese samenlevingen zijn gemaakt voor, en worden geleid door Anywheres. Toch kan ik maar niet loskomen van de gedachte dat Sellners netwerk zijn bootreisje om ngo’s dwars te zitten heeft bekostigd, terwijl mijn netwerk me nauwelijks geld geeft om in buitenlandse restaurants een fooi te kunnen geven. De Anywhere-identiteit wordt geïdealiseerd in talloze artikelen in de trant van ‘vijftien dingen die je alleen kunt leren door in het buitenland te wonen’, maar ik betwijfel of lokale identiteiten echt zo machteloos zijn als het post-Brexit, post-Trump zelfonderzoek ons wil doen geloven. Beide fenomenen zijn geduid als de onvrede van de bevolkingsgroepen die aan het kortste eind hebben getrokken bij de globalisering en die zich in de steek voelen gelaten door de liberale elite. Hoewel velen zich kunnen vinden in deze verklaring, is dit niet de hele waarheid. Er is een sterke correlatie te zien tussen opleidingsniveau en stemgedrag, maar de correlatie met andere factoren die deze theorie zouden onderschrijven, zoals inkomen, is minder sterk. De verklaring veronderstelt ook dat opleidingsniveau en inkomen een indicatie vormen van hoe mensen zich verhouden tot een bepaalde plek. Met name de opvatting dat de Somewhere-identiteit en -waarden zijn voorbehouden aan de armen, terwijl een Anywhere-identiteit en dito wereldvisie automatisch zou betekenen dat iemand het ver zal schoppen binnen het mondiale kapitalistische systeem, lijkt wat al te simplistisch. Christobal Youngs onderzoek naar belastingontduiking door miljonairs laat zien dat dit fenomeen lang niet zo wijdverbreid is als mensen denken, omdat het uitgerekend de lokale gemeenschap is die mensen in staat stelt succes te boeken. En als Anywheres automatisch succesvol zouden worden, dan zou Sacha nu niet zeventig uur per week werken tegen het minimumloon, als geschiedenisleraar in een Engelse achterstandswijk, op een school met een veel te krap budget.
Misschien dat het belang van een bepaalde plek de Anywheres onderscheidt van de Somewheres, maar niet de rijken van de armen, de geslaagden van de mislukkelingen, de machtigen van de machtelozen.
Het gaat er hier niet om wie het hardst kan jammeren. Het is belangrijk om je dat te realiseren, want de kracht van het verhaal van de Identitairen schuilt voor een groot deel in het idee dat de Somewheres zouden zijn verraden door de Anywheres. Maar als er al sprake is van verraad, dan heeft dat niets te maken met de onverbrekelijke band tussen een individu en een bepaald land. Een Amerikaans-Chinese-Libanese Fransman in Engeland, een charismatische Franse president en al bijna even charismatische leider van extreemrechts in Oostenrijk – ze komen allemaal ergens vandaan. Ze wonen allemaal ergens. Ze willen zich allemaal ergens thuis voelen. De affiniteit die de kosmopolitische Sacha voelt met het extreemrechtse stel mag dan nog zo idioot lijken, het maakt wel duidelijk dat een gebrek aan wortels net zo makkelijk kan leiden tot innerlijke conflicten en verwarring als een ogenschijnlijk succesvol bestaan waarmee je op Instagram kunt scoren.
Er zijn talloze redenen waardoor je je ontheemd kunt voelen in deze wereld. Misschien voel je je niet thuis in het land waar je bent geboren, of misschien heb je een baan gevonden in een ander land, of misschien sta je als Amerikaanse vrouw op het punt te gaan trouwen met een Oostenrijkse geliefde. Misschien is de fabriek gesloten waar een groot deel van de mensen uit je gemeenschap werkte, of misschien heeft er een vreselijke burgeroorlog gewoed in je land, waardoor de overheid en de terroristen nauwelijks nog uit elkaar te houden zijn. Wie niet de luxe heeft om ergens thuis te zijn, kan mogelijk een Somewhere-identiteit ontlenen aan andere mensen of aan zinvol werk. Zo ook zou Brittany, mocht ze op een gegeven moment met Martin meegaan naar Europa, zich thuis kunnen voelen bij Oostenrijkers die er vergelijkbare politieke opvattingen op na houden. Er is geen pasklare, universele oplossing voor al deze problemen. Het krampachtig bewaken van de nationale identiteit lijkt mij in elk geval niet de aangewezen weg.
Martin en Brittany op hun beurt zien een Europa waar een “omvolking” plaatsvindt, een stille genocide op de witte bevolking
Sacha en ik hebben onze geschillen niet op kunnen lossen. Zijn affaire met de Identitairen is zo’n anderhalf jaar geleden begonnen en we hebben het vorige maand voor het laatst gehad over de vraag of de problemen van immigratie bespreekbaar zijn binnen Europa. Hoewel hij mijn theorie nog altijd niet wil beamen, heb ik het idee dat ik het begin te begrijpen. We zijn het niet oneens over de kwesties zelf. Er mogen geen onschuldigen verdrinken. Ingrijpende maatschappelijke veranderingen moeten op democratische wijze tot stand komen. Over het algemeen varen samenlevingen wel bij een gevoel van verbondenheid. Maar we hebben een tegengesteld beeld van de wereld. Hij ziet een Europa waarin overheden zijn gegijzeld door een kosmopolitische elite die haar normen en waarden wil opleggen zonder instemming van de bevolking. Ik zie een Europa waar liberale natiestaten ondanks alles blijven zoeken naar een steeds striktere definitie van het begrip ‘conflictgebied’, om te rechtvaardigen dat migranten worden teruggestuurd. Als we ons hadden gerealiseerd dat beide beelden kloppen, hadden we misschien minder zonnige dagen verkwist aan geruzie over wie gelijk heeft.
Martin en Brittany op hun beurt zien een Europa waar een ‘omvolking’ plaatsvindt, een stille genocide op de witte bevolking. Wat mij het meest beangstigt aan de Identitairen is dat hun waandenkbeelden worden overgenomen door een hele cast van acteurs. Toen Emmanuel Macron voorafgaand aan de verkiezingen dertien keer het woord ‘beschermen’ gebruikte in zijn Facebookbericht aan de burgers, waarin hij opriep tot een strengere bewaking van de Europese grenzen, dacht ik even dat Martin en Brittany hadden gewonnen. Hun andere fans zijn echter minder eerbaar dan Macron. De Christchurch-schutter, Brenton Tarrant, had zijn manifest ‘The Great Replacement’ genoemd, het zogeheten ‘omvolken’, en hij deelde de Identitaire bewondering voor Charles Martel. De Identitairen wijzen automatisch elke verantwoordelijkheid van de hand en beschuldigen de media van hypocrisie. Op een gegeven moment kwamen de autoriteiten erachter dan Tarrant vijftienhonderd dollar aan Sellner had gedoneerd. Een donatie staat natuurlijk niet gelijk aan samenwerking. Maar Martin kan onmogelijk beweren dat de ideologische overeenkomsten tussen hem en Tarrant zuiver op toeval berusten.
Ik wens Brittany en Martin samen alle geluk van de wereld, maar ik wens hen absoluut geen succes op politiek terrein. Ik stel me voor dat we op een dag op een double date gaan en dat zij ons leren hoe we een geworteld, transnationaal en mobiel power couple kunnen worden, deel van een gemeenschap – net als zij.
Auteur: Aura Saxén
Vertaler: Nicolette Hoekmeijer
Openingsbeeld: Brittany Pettibone en Martin Sellner
Are We Europe
Europa | website | www.areweeurope.com
Stichting Are We Europe (AWE) is opgericht als platform voor Europese storytelling. In Europa heerst toenemende onvrede en onzekerheid. Grenzen gaan dicht, en tegelijkertijd groeit er een generatie op die geen grenzen kent. AWE verzamelt en vertelt hun verhalen.
