Internationale toezichthouders zijn niet in staat om de veiligheid van de door Rusland bezette kerncentrale in Zaporizja zorgvuldig te controleren, aldus een kritisch dossier van Greenpeace dat donderdag naar westerse regeringen wordt gestuurd. Zo meldt The Guardian. Greenpeace concludeert dat er te weinig inspecteurs van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) aanwezig zijn in Europa’s grootste kerncentrale en dat er sinds de Russische overname te veel toegangsbeperkingen zijn opgelegd.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De enorme kerncentrale van Zaporizja, met zes reactoren, werd begin maart 2022 door Rusland veroverd en ligt sindsdien in de frontlinie van de oorlog. Russische troepen hebben zich in de fabriek gevestigd. De centrale is op meerdere momenten aangevallen, waaronder in augustus 2022 toen het dak van een opslagruimte beschadigd raakte.
Greenpeace stelt dat de IAEA ‘niet in staat is om aan de eisen van haar mandaat te voldoen’, maar dat de kernenergiewaakhond niet bereid is om dat toe te geven, waardoor Russische schendingen van de veiligheidsprincipes niet aan de kaak worden gesteld.
Het Greenpeace-dossier werd woensdagavond, voor publicatie, voorgelegd aan een aantal leden van de internationale raad van bestuurders van de IAEA. Onder hen bevinden zich vertegenwoordigers van de VS, het VK, Frankrijk en Duitsland. Naar verluidt heeft Greenpeace ook gesprekken gevoerd met Oekraïne over de situatie in de centrale.
Volgens de onderzoekers martelden Russen mensen dood
Een onafhankelijke, door de Verenigde Naties gesteunde mensenrechtenmissie heeft maandag gezegd dat er nieuwe bewijzen van oorlogsmisdaden door Rusland in Oekraïne zijn. Dat meldt Al Jazeera. Russische troepen zouden zich schuldig hebben gemaakt aan dodelijke martelingen, verkrachtingen en het ‘aanjagen van genocide’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Het is de tweede keer dat VN-onderzoekers met een rapport over de situatie in Oekraïne komen. Volgens het team zijn er aan beide kanten misdaden tegen de menselijkheid gepleegd, maar dat het gros van de mishandelingen zijn gepleegd door Russische troepen. Er zou sprake zijn geweest van ‘grootschalige en systematische’ martelpraktijken in bezette gebieden, die soms de dood tot gevolg hadden.
Ook was er volgens de VN sprake van seksueel geweld. ‘Russische militairen hebben vrouwen in de leeftijd van 19 tot 83 jaar verkracht’, schrijft de hoofdonderzoeker. Hij zegt dat in Cherson, een gebied dat nog steeds deels bezet is door Rusland, families werden gedwongen mee te luisteren.
De oorlog heeft een groot deel van de Oekraïense economie verwoest, maar de draagmoederschapsindustrie gaat gewoon door. Zo biedt het Oekraïense bedrijf BioTexCom wensouders de mogelijkheid om via draagmoeders kinderen te krijgen.
Tanya, een 45-jarige vrouw in Los Angeles, betaalde zes jaar geleden 10.000 dollar en stuurde twee embryo’s naar een draagmoederkliniek in Oekraïne, in de hoop een gezin te kunnen stichten. Ze zegt dat ze nooit had verwacht hoeveel onzekerheid en hartzeer dat proces met zich mee zou brengen.
Tanya wilde zielsgraag een kind, maar kon zelf niet zwanger te worden. Nadat ze had ontdekt dat de kosten voor draagmoederschap in de VS hoog kunnen zijn, gingen zij en haar man op zoek naar opties in het buitenland. Ze stuitten op het in Kyiv gevestigde bedrijf BioTexCom. Tanya’s ouders komen oorspronkelijk uit Odessa, en ze vond het toepasselijk dat haar toekomstige kind in Oekraïne geboren zou worden.
Maar toen het traject met BioTexCom in de herfst van 2017 begon, zat het Tanya al snel niet lekker. Nadat ze haar embryo’s had opgestuurd, kreeg ze te horen dat die vrijwel onmiddellijk bij een draagmoeder zouden worden geïmplanteerd. Dat was een tijdlijn die niet overeenkwam met al het onderzoek dat ze had gedaan naar het proces van draagmoederschap.
Toen het bedrijf haar een paar dagen later vertelde dat de embryotransfer niet was gelukt en slechts minimale informatie gaf over waarom het was misgegaan, vermoedde ze dat er iets niet klopte.
Haar man was een paar weken later voor zijn werk in Kyiv en besloot langs de kliniek te gaan om te zien of hij antwoorden kon krijgen. Hij stelde zich voor aan een medewerker van de kliniek, die hem meteen bedankte voor het doneren van hun embryo’s aan een ander stel. Hij was verbijsterd: zat dit achter de mededeling van het bedrijf dat het proces onsuccesvol was?
‘Dat was het moment waarop de pleuris uitbrak,’ zegt Tanya. Ze voegt eraan toe dat BioTexCom haar berichten nooit meer heeft beantwoord en dat ze haar embryo’s nooit heeft teruggekregen.
Tweeling ruilen
Het verhaal van Tanya en haar man is een van de vele klachten die verslaggevers van Politico en de Duitse krant Die Welt aan het licht brachten tijdens hun onderzoek naar BioTexCom, mogelijk ’s werelds populairste kliniek voor draagmoederschap. Aan de betrokkenen is anonimiteit beloofd om over dit gevoelige onderwerp te kunnen spreken.
Volgens een Duits koppel verwisselde BioTexCom hun draagmoedertweeling met die van een ander koppel en zagen ze zich gedwongen de baby’s om te ruilen op een geheime plek in Duitsland. Een Duitse vrouw vertelde over haar onzekerheid en stress nadat BioTexCom had verzuimd al haar embryo’s terug te geven nadat ze haar plannen voor een draagmoederschap in Oekraïne had geannuleerd.
Die Welt sprak ook met voormalige aanklagers, draagmoeders en advocaten in Oekraïne. Zij beschuldigen BioTexCom van gebrek aan goede medische zorg voor vrouwen die de baby’s baarden, ook in geval van complicaties. Ze zeggen dat verschillende zaken niet voor de rechter zijn gekomen vanwege het soms chaotische rechtssysteem in het land. Ondertussen bevestigde de oprichter van het bedrijf dat hij huisarrest heeft gekregen vanwege een lopend vooronderzoek.
Tanya werd gedwarsboomd in haar pogingen om een onderzoek naar haar embryo’s te starten. Zij en haar man vrezen dat hun embryo’s zijn geïmplanteerd en dat er een kind is geboren dat aan een ander stel is gegeven. Hoewel ze een klacht heeft ingediend bij het internationale misdaadagentschap Interpol, weet ze meer dan vijf jaar later nog steeds niet wat er precies is gebeurd. (Interpol reageerde niet op een verzoek van Politico om commentaar.)
‘Weet je, het ergste is dat we er zo weinig aan konden doen,’ zegt ze. ‘Dat was zeer traumatisch… We zijn nu vijf jaar verder en ik denk dat ik er pas een jaar geleden mee in het reine ben gekomen.’
‘Er werden tegelijkertijd twee tweelingen geboren en helaas heeft het personeel de kinderen door elkaar gehaald’
Albert Totsjilovsky, de oprichter van BioTexCom, laat in een schriftelijke verklaring aan Die Welt en Politico weten dat de zorgen van Tanya over de implantatie van haar embryo’s bij een ander koppel ‘volkomen misplaatst’ zijn. ‘De kwaliteit van het materiaal was absoluut slecht – het had voor ons geen enkele zin om het voor een ander stel te gebruiken.’ Wat de Duitse tweeling betreft, gaf Totsjilovsky de schuld aan de openbare kraamkliniek van Kyiv. ‘Er werden tegelijkertijd twee tweelingen geboren en helaas heeft het personeel de kinderen door elkaar gehaald. Het is de enige keer dat zoiets is voorgekomen. We controleren alle processen zorgvuldig,’ schrijft hij.
Ook vindt hij de vrees onterecht dat de embryo’s van de Duitse vrouw verkeerd geplaatst zouden zijn of voor een ander gezin zouden zijn gebruikt. ‘We geven het materiaal van onze cliënten altijd vrij op hun verzoek en we helpen zelfs met het vervoer ervan,’ laat hij weten. ‘We hebben geen donoreicellen en -embryo’s nodig – we beschikken over een grote voorraad donoreicellen (meer dan tienduizend) die afkomstig zijn van jonge, gezonde donoren.’
Maar de zorgen blijven, gezien de omvang van de draagmoederindustrie in Oekraïne – die honderden baby’s per jaar produceert – en de zorgen en wanhoop bij betrokkenen. Niet onbelangrijk is dat het hele proces plaatsvindt te midden van een enorm militair conflict waarbij de toekomst van het land op het spel staat.
De Oekraïense economie mag dan zware klappen hebben gekregen door de Russische invasie, maar de babyindustrie van het land is – mede dankzij een gunstig wettelijk klimaat – in vol bedrijf.
Een bloeiende industrie
De afgelopen tien jaar heeft draagmoederschap – of de rent-a-womb-branche [‘huur een baarmoeder’], zoals critici het soms noemen – zich ontwikkeld tot een bloeiende mondiale industrie. De Zwitserse ngo International Social Service schatte in 2016 dat er jaarlijks twintigduizend baby’s werden geboren via draagmoederschap. Beroemdheden als Kim Kardashian, Elton John en Paris Hilton promootten deze industrie, die in 2022 naar schatting 14 miljard dollar waard was en tegen 2032 zo’n 129 miljard dollar zou kunnen bedragen, zo berekende onderzoeks- en consultancybedrijf Global Market Insights.
Hoewel draagmoederschap in de meeste Amerikaanse staten legaal is en ook een steeds belangrijkere optie wordt, is het verboden in een groot deel van Europa en in veel andere delen van de wereld. Dit betekent dat mensen die hierop aangewezen zijn, veelal naar een buitenlandse oplossing zoeken. Op plekken als Californië, waar draagmoederschap algemeen geaccepteerd is, is het vaak onbetaalbaar. Daardoor gaan vrouwen zoals Tanya op zoek naar meer betaalbare opties in het buitenland. De wirwar van tegenstrijdige nationale regelgevingen en de toename van vrouwen die over landsgrenzen reizen op zoek naar draagmoeders, bieden ruimte aan bedrijven zoals BioTexCom, de meest succesvolle kliniek voor draagmoederschap in Oekraïne.
Ondanks de oorlog met Rusland blijft de Oekraïense draagmoederindustrie – die een internationale klantenkring bedient – op zoek naar klanten. In een uitgekiende online omgeving presenteert BioTexCom honderden verhalen van gelukkige gezinnen die dolblij zijn met hun pasgeborene. Maar er zijn weinig details te vinden over de klachten die in het verleden tegen BioTexCom zijn ingediend, noch over aanvaringen met de Oekraïense politie.
Zo kregen Oekraïense aanklagers in 2018 en 2019 bijvoorbeeld het gerechtelijke bevel om Totsjilovsky onder huisarrest te plaatsen. Voormalig aanklager Joeri Kovaltsjoek deed onderzoek naar hem wegens mogelijke kinderhandel – omdat het DNA van sommige kinderen mogelijk niet overeenkwam met dat van de ouders – en wegens beschuldigingen van belastingontduiking en witwassen. Die zaken werden doorverwezen naar andere wetshandhavers en lagere rechtbanken en uiteindelijk geseponeerd. Kovaltsjoek zegt dat hij door hoge ambtenaren op een zijspoor is gezet onder het mom van institutionele hervormingen om de ongebreidelde corruptie in de Oekraïense rechtshandhaving aan te pakken.
Sinds de brute inval van Rusland heeft het draagmoederschap in Oekraïne meer internationale aandacht gekregen
Gevraagd naar een reactie op deze en andere beschuldigingen antwoordt Totsjilovsky dat de strafrechtelijke onderzoeken ‘hysterisch’ waren, aangewakkerd door corrupte Oekraïense aanklagers. Hij spreekt van pogingen om hem en zijn bedrijf af te persen voor een belang in het bedrijf of een losprijs van 1 miljoen dollar. ‘Alle beschuldigingen die hij en zijn team hebben geuit zijn volkomen onjuist,’ zegt hij in zijn verklaring over Kovaltsjoek.
Sinds de brute inval van Rusland heeft het draagmoederschap in Oekraïne meer internationale aandacht gekregen. De draagmoederschapsbusiness in Oekraïne heeft een waarde van tientallen miljoenen dollars en gaat gewoon door. Te midden van bombardementen, haperende watertoevoer en stroomtekorten paste BioTexCom, een van de populairste klinieken ter wereld, zich gewoon aan. Volgens eigen berichten op sociale media beschermt het bedrijf baby’s in bunkers en begeleiden gewapende soldaten pasgeborenen van en naar het ziekenhuis. Ondertussen doen buitenlanders verwoede pogingen om in Kyiv te geraken om zich bij hun pasgeborenen te voegen.
Tijdens deze oorlog baren honderden Oekraïense vrouwen baby’s voor kinderloze stellen, iets wat zelfs in vredestijd al een logistieke – en voor sommigen een ethisch dubieuze – uitdaging is. Toch staan de sociale media van BioTexCom vol met blije verhalen van buitenlandse stellen die alles riskeerden door naar een oorlogsgebied te reizen omdat ze voor het eerst ouders werden dankzij BioTexCom.
Terwijl Oekraïne vecht tegen Rusland, probeert BioTexCom de oorlog in zijn marketing te verwerken. Het bedrijf lanceerde de pr-campagneMake babies, not war en zegt ‘hun best te zullen doen voor jullie droom om ouders te worden. Niets kan ons tegenhouden’. Dat wordt regelmatig gepost op hun Facebook-, Telegram-, Tik Tok- en Instagram-accounts.
BioTexCom schaamt zich niet voor deze business-as-usual aanpak in oorlogstijd. In zijn schriftelijke reactie zegt Totsjilovsky dat het bedrijf actief vrouwen werft uit recent bevrijde gebieden in Oekraïne: ‘We hebben een groot tekort aan draagmoeders, het aantal potentiële klanten is drie keer zo groot als het aantal draagmoeders.’
‘Absolute onvruchtbaarheid bestaat niet’
Draagmoederschap is wereldwijd een controversiële kwestie. Commercieel draagmoederschap werd in 2015 verboden in Thailand en Nepal en in 2019 in India, na een reeks ophefmakende schandalen over uitbuiting en beschuldigingen van dubieuze ethiek. De vraag naar draagmoederschap verdween daarmee echter niet, maar verschoof naar landen zoals Oekraïne, waar het proces vergeleken met veel andere landen minder duur is en minder zwaar gereguleerd.
De vereisten voor draagmoederschap in Oekraïne zijn eenvoudig. De aanvraag moet afkomstig zijn van een getrouwd, heteroseksueel stel dat kan aantonen medisch niet in staat te zijn om kinderen te krijgen en dat bereid is om minstens de helft van de genetische link van het kind te leveren via sperma of embryo. BioTexCom adverteert op zijn website met pakketten vanaf slechts 40.000 dollar. Gemiddeld kost draagmoederschap bij BioTexCom 40.000 tot 50.000 dollar; een all inclusive VIP-pakket kost volgende de website 71.000 dollar. Dat is aanzienlijk minder dan wat draagmoederschap in de Verenigde Staten kost: experts en bedrijven schatten dat de gemiddelde prijs daar boven 100.000 dollar ligt.
Kenners van de Oekraïense draagmoederindustrie van voor de oorlog schatten dat jaarlijks bijna de helft van de 2000 tot 2500 zwangerschappen van draagmoeders in het land voor rekening van BioTexCom kwam. In februari 2023 meldde het bedrijf dat zeshonderd gezinnen gebruik hebben gemaakt van zijn diensten in de eerste elf maanden na de Russische invasie. Als elk gezin gemiddeld 50.000 dollar heeft betaald, zou BioTexCom dus 30 miljoen dollar hebben binnengehaald.
Met als motto ‘Absolute onvruchtbaarheid bestaat niet’ promoot BioTexCom een reeks diensten zoals ‘de grootste (eicel)donordatabase van Europa’, afkomstig van vijftienhonderd middle-class Oekraïense vrouwen. Maar ook ‘innovatieve’ mitochondriale vervangingstherapie, die zwangerschap garandeert. Tot de opties behoort ook pPre-implantatie genetische screening’ (PGS), een controversiële behandeling die wordt gebruikt voor geslachtsselectie. Het bedrijf biedt accommodatie in eersteklas hotels in Kyiv en belooft de geboorteakte van het kind te regelen. Dat is allemaal onderdeel van het pakket, aldus de website.
Tegelijkertijd zijn duizenden jonge Oekraïense vrouwen afhankelijk van deze industrie om te overleven. BioTexCom adverteert op bussen en via sociale media en heeft medewerkers in dienst om jonge vrouwen te werven in heel Oekraïne, zo zeggen vrouwen die als draagmoeder hebben gewerkt. Die Welt interviewde zeven Oekraïense draagmoeders van BioTexCom, op voorwaarde van anonimiteit. De meesten zeiden spijt te hebben van hun beslissing.
Zo vertelt Victoria aan Die Welt dat ze haar gewelddadige partner had verlaten en geld nodig had om een huis te kunnen kopen. BioTexCom betaalde haar in 2018 in totaal 12.000 euro voor drie zwangerschapspogingen, waarvan er uiteindelijk een succesvol was. Nadat het kind was geboren, werd Victoria volledig weggehouden van de baby; ze zei dat ze hem niet mocht voeden of bezoeken, wat ze schokkend en verontrustend vond.
‘Het kind werd niet aan mijn borst gelegd, ik had niet het recht om hem te voeden, ik had niet het recht om hem te zien,’ zei ze. ‘Ik was bevallen, had alles gegeven en dat was het. Ik moest huilen en schreeuwde over de afdeling. Ik kon het niet verdragen, ik voelde me slecht, ik droomde over het kind.’ Maar, voegt ze eraan toe, ze kalmeerde toen ze de vader van de baby zag. ‘Toen wist ik dat ik het niet voor niets had gedaan, dat ik twee mensen gelukkig heb gemaakt die hun hele leven van een kind hebben gedroomd,’ zegt ze.
Tatjana, een 41-jarige vrouw uit de Noord-Oekraïense stad Tsjernihiv, zegt dat ze gezondheidsklachten kreeg na haar draagmoederschap in 2014-2015. ‘Ik maak me zorgen om mensen die de armoede hopen te ontlopen en via het programma voor draagmoederschap geld willen verdienen om een huis te kopen. Ik wil niet dat het met hen afloopt zoals het met mij is gegaan, ik wil ik ze waarschuwen.’
Ze beweert dat BioTexCom-medewerkers begonnen te lachen toen ze hulp vroeg om noodzakelijke medicijnen te kunnen betalen. In 2018 sloot ze zich aan bij andere voormalige draagmoeders die hun klachten deelden met het Openbaar Ministerie in een zaak die nooit de rechtbank heeft gehaald. Tatjana zegt dat artsen haar baarmoederhals, baarmoeder en eierstokken hebben verwijderd. Sindsdien is ze twintig keer bestraald en is ze begonnen met chemotherapie tegen kanker. ‘Ik kampte met aandoeningen van maag, blaas, nieren en milt,’ zegt ze.
Overijverige aanklagers
In zijn verklaring verwerpt Totsjilovsky hun klachten en zegt dat het bedrijf voldoende medische zorg biedt aan de draagmoeders.
Olga, uit de regio Zjytomyr, ongeveer 140 kilometer ten westen van Kyiv, zegt dat artsen in 2014 haar baarmoeder volledig verwijderden nadat de baby die ze droeg stierf tijdens de zwangerschap. Haar klacht maakte deel uit van het onderzoek dat later werd stopgezet. Een andere voormalige draagmoeder, Nadia, spande een rechtszaak aan tegen de kliniek wegens gezondheidsschade. Die klacht is officieel geregistreerd en ligt nog bij een van de rechtbanken in Kyiv, zegt ze.
Anna, een voormalige verpleegster van BioTexCom die in de buurt van Rivne woont, 330 kilometer ten westen van Kyiv, vertelde Die Welt dat ze een ziek kind adopteerde nadat de Chinese biologische ouders weigerden het mee naar huis te nemen. Ze zegt dat dat vaker voorkomt als baby’s worden geboren met medische of gezondheidsaandoeningen.
Die Welt kreeg een reeks documenten van BioTexCom in handen – daterend van 2014 tot 2017 – waaruit blijkt hoe weinig draagmoeders betaald kregen. Vrouwen ontvingen 100 tot 200 euro voor elke embryotransfer en hetzelfde bedrag voor een succesvolle zwangerschap en de bijkomende onderzoeken. Voor eiceldonaties werd 500 euro per eicel betaald. In de VS kan dat oplopen tot 10.000 dollar per eicel. Elk contract varieert, maar gemiddeld kregen draagmoeders 8.000 tot 12.000 euro voor het dragen van een kind tot en met de geboorte. BioTexCom rekende klanten vaak het vijfvoudige van dat bedrag.
Een andere set documenten, die bekend staan als ‘protocollen’, laat zien hoe vijf vrouwen tussen de 27 en 35 jaar instemden met meerdere embryotransplantaties, een procedure waarvan bekend is dat er een hoger risico op complicaties aan verbonden is. Het toestemmingsformulier van één pagina bevatte zinnen als: ‘In geval van onvoorziene situaties of complicaties ga ik er bij voorbaat mee akkoord om alle noodzakelijke maatregelen te treffen ter voorkoming van complicaties.’ Volgens het formulier kunnen ‘complicaties, risico’s en andere gevolgen’ voorkomen, maar er staat niet bij wat de gezondheidsrisico’s of mogelijke gevolgen op lange termijn dan zijn.
In het onderzoek van de voormalige openbare aanklager beweren sommige voormalige draagmoeders dat BioTexCom hun nooit heeft betaald, noch verantwoordelijkheid heeft genomen voor hun gezondheidsproblemen en hen onvoldoende heeft gewaarschuwd voor de risico’s die ze liepen door draagmoeder te worden.
Totsjilovsky gaat in zijn schriftelijke verklaring niet in op specifieke gevallen, maar erkent dat sommige vrouwen een klacht hebben ingediend over het bedrijf. Velen van hen, beweert hij, worden opgejut door overijverige aanklagers. ‘We hebben enkele klachten ontvangen van draagmoeders die beweren dat ze door de aanklagers gedwongen werden om te zeggen wat die graag wilden horen en niet wat de draagmoeders eigenlijk zelf wilden zeggen,’ zegt hij. En dat terwijl het bedrijf zich volgens hem bekommert om het welzijn van de draagmoeders, hun medische zorg serieus neemt en hun compensatie onlangs nog heeft verhoogd naar een bedrag dat in de buurt komt van 20.000 dollar. ‘Alle draagmoeders krijgen uitgebreide controles en gesprekken met het medische team, en ze krijgen alle noodzakelijke informatie,’ aldus Totsjilovsky.
Desondanks zeggen externe experts dat het proces van het voldragen en vervolgens afstaan van een baby het risico van zowel fysieke als psychologische complicaties met zich meebrengt. Sommigen zijn bezorgd over het gebrek aan toezicht in Oekraïne.
‘Pleitbezorgers voor de gezondheid van vrouwen zijn ernstig bezorgd om het gebrek aan regelgeving’
Katie Hasson, adjunct-directeur van het Center for Genetics and Society in Oakland, Californië, houdt zich al jaren bezig met de ethische aspecten van menselijke genetische en reproductieve technologieën. Ze zegt dat draagmoederschap een belangrijk thema is geworden nu het deel uitmaakt van de reguliere vruchtbaarheidspraktijk. ‘Pleitbezorgers voor de gezondheid van vrouwen en vrouwenrechten zijn ernstig bezorgd om het gebrek aan regelgeving ter bescherming van draagmoeders en leveranciers van eicellen in Oekraïne,’ zegt ze.
Meer specifiek, zegt Hasson, gaan sommige medische procedures die BioTexCom en andere internationale bedrijven voor draagmoederschap aanbieden, gepaard met aanzienlijke gezondheidsrisico’s voor vrouwen. Het implanteren van meerdere embryo’s in draagmoeders om de kans op een succesvolle zwangerschap te vergroten of omdat aanstaande ouders twee kinderen willen, verhoogt volgens haar het risico aanzienlijk op complicaties voor zowel de baby’s als voor de draagmoeders.
Naarmate de vruchtbaarheidswetenschap voortschrijdt, wordt de behoefte aan voorzorgsmaatregelen groter. ‘Een onbewezen en riskante techniek, die bekendstaat als “mitochondriale overdracht” bijvoorbeeld, houdt in dat materiaal van de eicellen van twee verschillende vrouwen wordt gecombineerd,’ zegt Hasson. ‘Dat is in de VS verboden, maar in Oekraïne prijzen sommige klinieken het aan als een manier om algemene onvruchtbaarheid aan te pakken, hoewel er geen bewijs voor deze claim is.’
Op 9 mei van dit jaar meldde de Britse krant The Guardian dat in het Verenigd Koninkrijk de eerste baby was geboren met DNA van drie mensen via mitochondriale overdracht. Ondertussen leeft echter ook de zorg dat het toestaan van dit soort procedures de deur opent naar erfelijke genetische modificaties, oftewel designer baby’s, aldus Hasson.
Geen veilige plekken
De oorlog in Oekraïne heeft de harde realiteit van draagmoederschap in het Oost-Europese land blootgelegd, die in vredestijd grotendeels verborgen bleef of verdoezeld werd. Maryna Legenka, vicevoorzitter van de ngo voor mensenrechten La Strada-Oekraïne, heeft twijfels over de veiligheid van draagmoederschap tijdens de oorlog, ondanks het potentiële geluk dat het aanstaande ouders kan brengen. ‘Er zijn vandaag de dag geen plekken in Oekraïne waar het veilig is,’ zegt ze. ‘Alle klinieken kampen met ernstige problemen.’
Legenka, wier ngo honderden draagmoeders heeft ondersteund, zegt dat de meeste Oekraïners tegen draagmoederschap zijn en dat er een stigma kleeft aan vrouwen die ervoor kiezen. ‘De overgrote meerderheid van de vrouwen die als draagmoeder een kind dragen, verbergt voor de maatschappij dat ze in zo’n programma zit. Ze verbergen het vaak zelfs voor hun eigen familie.’
Maria Dmytrieva, een Oekraïense activist voor vrouwenrechten en programmadirecteur van het Democracy Development Center in Kyiv, is fel tegenstander van draagmoederschap. ‘De bescherming van vrouwen in Oekraïne is verschrikkelijk,’ zegt ze, en ze omschrijft draagmoederschap als ‘slavernij’.
‘In de wetgeving en de praktijk is er maar weinig interesse voor deze kwesties. De biologische moeder die de baby draagt, heeft geen rechten. Ze is wettelijk geen moeder, heeft geen rechten op de baby en geen recht op een medische procedure als er complicaties optreden,’ zegt ze. ‘Dit zijn dingen die uiteindelijk worden bepaald door de wensouder en de kliniek voor draagmoederschap.’
Legenka van La Strada heeft gelijkaardige zorgen. Ze wijst erop dat sommige contracten voor draagmoederschap beperkingen opleggen voor het dagelijkse leven van vrouwen, zoals een verbod om meer dan drie kilogram te tillen en andere instructies, zoals wat ze mogen eten. ‘De beperkingen in de contracten met draagmoeders – bedoeld om het risico op vroegtijdige beëindiging van de zwangerschap te verkleinen – verbieden hun vaak om hun eigen kinderen op te halen of om boodschappen te dragen die nodig zijn om ze te voeden,’ zegt ze.
Commercieel draagmoederschap is illegaal in de meeste Europese landen, het Verenigd Koninkrijk, Canada en Australië. Maar andere landen zetten juist stappen om aan de vraag te voldoen. Veel van die landen hebben ontoereikende regelgeving en handhaving ervan is laks.
‘BioTexCom lijkt een soort fabriek die zorg voor draagmoeders niet vooropstelt, we raden ze niet aan’
Nadat hij zelf ouder was geworden via draagmoederschap in India, richtte Sam Everingham in zijn woonplaats Sydney Growing Families op, een adviesbureau voor draagmoederschap. De afgelopen tien jaar adviseerde hij gezinnen die via draagmoederschap een kind willen. Hij zegt dat BioTexCom ‘opereert in een grijze zone’ en dat het bedrijf de risico’s vergroot in een toch al ingewikkelde procedure. ‘BioTexCom lijkt een soort fabriek die zorg voor draagmoeders niet vooropstelt,’ zegt hij. ‘We raden ze niet aan. Maar ze beschikken over een enorme marketingmachine, vooral online, en ze zijn goedkoop, dus ze zijn nog steeds populair.’
Ook Sylvie Mennesson, voorzittter van CLARA, een Parijse ngo die onvruchtbare stellen bijstaat met advies over draagmoederschap – ondanks het feit dat het proces illegaal is in Frankrijk – vindt dat ouders met een kinderwens Oekraïne moeten mijden. ‘Als er problemen ontstaan, zullen ze die niet oplossen. Vooral als de baby prematuur is. Het is niet alleen een ethische, maar ook een medische kwestie,’ zegt ze. ‘Het gaat uiteindelijk ook om het belang van het kind. Welk verhaal ga je ze vertellen? Wie wil er nou te midden van bommen geboren worden? We weten niet wat de impact op het kind zal zijn.’
Tattoo met logo
De feministische activist Marie-Josèphe Devillers, auteur van Towards the Abolition of Surrogate Motherhood [Op weg naar afschaffing van draagmoederschap] zegt dat Europeanen die betalen voor toegang tot de lichamen van Oekraïense vrouwen een al afschuwelijke situatie nog veel erger maken. ‘Het is neoliberale uitbuiting. Een marktgedreven winstoogmerk dat het individu, dat koste wat het kost een baby wil, boven het collectieve goed stelt dat vrouwen beschermt,’ zegt ze.
Natuurlijk zijn er ook positieve verhalen over BioTexCom. Honderden nieuwe gezinnen hebben video’s online gezet waarin ze BioTexCom bedanken. Ze komen uit landen als Australië, Brazilië en China en hun vreugde en tevredenheid over het nieuwe ouderschap kent geen grenzen. Een gelukkig Spaans koppel liet zelfs het logo van BioTexCom als tatoeage zetten.
Maar BioTexCom is niet onbekend met controverse, en net zomin als voor Tanya is er voor veel buitenlandse gezinnen die voor het bedrijf kiezen sprake van een happy end. In 2011 leverde BioTexCom zonder bevestigde DNA-link een kind af aan een Italiaans stel in Brescia. Volgens berichten in de media moest het echtpaar na jarenlange rechtszaken in Italië het kind ter adoptie afstaan. In de loop der jaren doken er ook andere verhalen op. In maart 2011 werden een Franse vader en zoon betrapt toen ze twee baby’s in een busje over de grens van Oekraïne naar Hongarije smokkelden. Hun ambassade had geweigerd de paspoorten van de kinderen goed te keuren omdat draagmoederschap in Frankrijk illegaal is.
Voormalige klanten vertelden Die Welt over hun persoonlijke trauma’s of tragedies die verband hielden met het bedrijf. Zo vertelde het Duitse stel Anke en Ingo, dat anoniem wil blijven, dat ze kort na thuiskomst in 2020 een mysterieuze e-mail ontvingen van een medewerker van BioTexCom, waarin stond dat er een misverstand was met een ander Duits koppel over hun tweeling. Ze vreesden dat ze de wet hadden overtreden en namen contact op met de andere ouders. In het geheim verwisselden ze de kinderen zodat hun zoon Anton, die was verwisseld met een andere jongen, weer kon worden herenigd met zijn broer. ‘Als we ze het babyalbum van hun eerste levensdagen laten zien, zullen we moeten zeggen “Dit ben jij niet, Anton”,’ zegt Anke.
Een andere Duitse vrouw, Inge, besloot in 2016 niet door te gaan met het draagmoederschap, ook al had ze al meer dan 11.000 dollar uitgegeven en had ze haar eicellen geleverd. Ondanks vele verzoeken heeft BioTexCom nooit haar eicellen teruggegeven, zegt ze. ‘We hebben onze embryo’s nooit teruggekregen. Het is mogelijk dat ze die in een andere zwangerschap hebben gebruikt. Maar we kunnen het niet bewijzen,’ zegt ze. Totsjilovsky betwist dat en zegt dat ‘we het materiaal van onze patiënten op hun verzoek altijd vrijgeven’.
Wet en politiek
Voor de oorlog had de regering van president Volodymyr Zelensky gezworen om de Oekraïense economie te hervormen en het politieke systeem te verbeteren. Dat werd vaak bekritiseerd omdat het de rijke en machtige elite in staat stelde om oneerlijke voordelen te behalen via een netwerk van wetshandhaving, zakelijke en politieke belangen.
Kovaltsjoek, de voormalige aanklager, vertelde Die Welt over de moeilijkheden die hij en anderen ondervonden toen ze Totsjilovsky wilden aanklagen. Na een onderzoek dat een reeks kantoorinvallen omvatte, werd Totsjilovsky in 2018 officieel aangeklaagd, maar in 2019 liep de zaak spaak en bleef Totsjilovsky een vrij man. ‘Albert en zijn advocaat vertelden me openlijk dat ik niet langer als openbare aanklager kon blijven werken als ik de zaak voor de rechter zou brengen,’ zegt Kovaltsjoek. Hij werd daarna – na veertien jaar dienst als openbaar aanklager – daadwerkelijk uit het BioTexCom-onderzoek gehaald.
Totsjilovsky zegt dat hij niet verantwoordelijk is voor het ontslag van aanklagers en laat in een verklaring weten inderdaad contact te hebben met Oekraïense politici, maar niet te lobbyen ‘voor mijn bedrijf of voor het beschermen van mezelf in strafzaken. Ik streef ernaar om nieuwe veelbelovende industrieën te ontwikkelen’. Ondertussen is wel duidelijk dat BioTexCom en Totsjilovsky prominente aanhangers hebben, in het bijzonder Vitali Koepri, voormalig parlementariër en presidentskandidaat in 2019, die in augustus 2018 een aflevering van zijn tv-programma wijdde aan het verdedigen van BioTexCom.
Koepri, voormalige vicevoorzitter van de juridische toezichtscommissie van het Oekraïense parlement, vertelde Die Welt in 2018 dat hij van Totsjilovsky’s advocaten klachten had ontvangen over het onderzoek naar kinderhandel door het Openbaar Ministerie. ‘Ik heb die zaak nader bekeken,’ zegt hij in een WhatsApp-bericht. ‘Voor zover ik heb begrepen heeft BioTexCom besloten geen steekpenningen te betalen, maar juridische middelen te gebruiken om zijn rechten en belangen te verdedigen.’
Het meest schokkende aan de beschuldigingen van de voormalige aanklager is dat BioTexCom documenten en DNA-tests vervalste om kinderen die in Oekraïne waren geboren te kunnen verkopen aan ouders die genetisch niet aan hen verwant waren. ‘Ook als er van elke duizend kinderen slechts één (illegaal) verkocht wordt, vaagt dat alle goede, humane bedoelingen weg die de kliniek zichzelf gesteld heeft. Ik vind dat onacceptabel,’ zegt Kovaltsjoek. Maar Totsjilovsky verwerpt zijn beweringen en roept de aanklager op om met DNA-bewijs te komen.
‘Voor mij als onderzoeker was het psychologisch zwaar omdat elk van hen die haar levensverhaal vertelde, een tragisch verhaal had’
Volgens Kovaltsjoek kwamen tal van vrouwen die van 2013 tot 2017 draagmoeder waren, met tientallen beschuldigingen, waaronder beweringen dat BioTexCom hun niet had betaald en niet had gecompenseerd voor een mislukte zwangerschap of voor de kosten van medische complicaties die zich voordeden tijdens het draagmoederschap. ‘Voor mij als onderzoeker was het psychologisch zwaar omdat elk van hen haar levensverhaal begon te vertellen,’ zegt hij. ‘Degenen die durfden te praten, hadden allemaal een tragisch verhaal.’
Het Openbaar Ministerie beweert dat er sprake is van belastingontduiking waarbij tientallen miljoenen aan BioTexCom-gelden zijn weggemoffeld via offshorebedrijven die geregistreerd staan op de Seychellen of in Letland, Cyprus en Tsjechië.
Totsjilovsky, die tijdens het onderzoek in 2018 twee maanden onder huisarrest stond, vertelt Politico en Die Welt in zijn schriftelijke reacties dat de aanklagers geen bewijs hebben kunnen leveren en geen enkel voorbeeld van kinderhandel konden vinden. Dat kinderen aan ouders werden geleverd zonder DNA-link was gewoon een menselijke fout, zegt hij, en hij beweert dat het Openbaar Ministerie de omvang van deze kwestie overdrijft. ‘We doen zelf een verplichte DNA-test, dat hoort gewoon bij het pakket,’ zegt hij. Hij zegt ook dat hij nooit is veroordeeld voor een misdaad die verband houdt met zijn werk met draagmoeders.
Volgens Totsjilovsky probeerden machtige figuren uit de vorige regering van Oekraïne hem af te persen. ‘Ze wilden gewoon geld verdienen,’ zegt hij. ‘Net als in Rusland gebeurt het hier vaak dat wetshandhavers erg rijk zijn, omdat ze betrokken raken in andermans zaken,’ zegt hij. Hij heeft geen bewijzen overgelegd om deze beschuldigingen te staven.
Niets te verbergen
Op de dag dat Die Welt de kliniek van BioTexCom in Kyiv bezocht, eind december 2022, zaten tientallen draagmoeders geduldig in de ontvangsthal het resultaat van hun medische onderzoeken af te wachten. Het team van Die Welt kreeg te horen dat ze alles mochten filmen. ‘We hebben niets te verbergen,’ zei Totsjilovsky met een glimlach toen hij hen welkom heette.
Volgens zijn website is Totsjilovsky larger-than-life, een ‘zakenman, filantroop en publiek figuur,’ die zich op zijn gemak voelt bij internationale media en critici uitdaagt. Maar als hem wordt gevraagd hoeveel baby’s er in oorlogstijd zijn geboren, wordt hij minder direct en schat hij de geboortes per maand in het vroege voorjaar op slechts dertig. ‘We overleven, maar draaien nu met verlies omdat we veel onkosten en een groot team hebben en heel weinig programma’s.’
Hij ontkent miljonair te zijn geworden door het draagmoederschap. ‘Ik heb rijke familieleden,’ zegt hij. ‘Ik heb veel geld geleend.’
In werkelijkheid is er nog weinig gedaan om de industrie te reguleren
In de loop der jaren heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens verschillende zaken over draagmoederschap behandeld. Hoewel de meeste uitspraken ouders bevoordelen ten opzichte van nationale wetten, tonen ze de complexe aard van de Europese wetgeving in deze kwesties. Het is duidelijk dat er geen consensus bestaat over draagmoederschap. Binnen het Parentage/Surrogacy Project worstelden internationale juridische experts in Den Haag de afgelopen tien jaar alleen al met het ontwikkelen van een kader, laat staan dat ze zijn gekomen tot implementatie van regelgeving voor deze wereldwijde handel. Het Comité voor de Rechten van het Kind van de Verenigde Naties steunde in februari 2021 de ‘Verona-principes’ om richtlijnen te ontwikkelen ter bescherming van kinderen uit draagmoederschap. Het Europees Parlement veroordeelde draagmoederschap in mei 2022 en roept in een rapport over de oorlog in Oekraïne op tot ‘bindende maatregelen’ om vrouwen en kinderen te beschermen.
Maar in werkelijkheid is er nog weinig gedaan om draagmoeders mondiger te maken, kinderen te beschermen en de industrie te reguleren. Een persvoorlichter van de Europese Commissie zegt dat draagmoederschap niet onder haar bevoegdheid valt. ‘De EU heeft geen bevoegdheden om wetgeving aan te nemen die nationale wetten harmoniseert over familierecht in het algemeen en over methoden van menselijke voortplanting met behulp van draagmoeders in het bijzonder,’ zegt ze.
Volgens een woordvoerder van Europol, het Europese agentschap voor wetshandhaving dat onder meer mensenhandel bestrijdt, ‘moet de kwestie van draagmoederschap – die buiten ons mandaat valt – worden behandeld op nationaal niveau’. Organisaties van de Verenigde Naties, of ze nu bedoeld zijn om mensenrechten, vrouwen of kinderen te beschermen, weigerden commentaar of gaven vergelijkbare antwoorden waarin de verantwoordelijkheid wordt afgewezen.
Everingham van Growing Families zegt dat regeringen zoals die van Australië draagmoederschap openlijk kunnen ontmoedigen, net als in Europa, maar weinig kunnen doen om de wet te handhaven en om verwarrende binnenlandse of internationale geschillen te voorkomen. ‘Het zou verschrikkelijk zijn om nieuwe ouders gevangen te zetten wegens het stichten van een gezin,’ zegt hij.
Wetgeving
Het streven van Oekraïne om EU-lidstaat te worden – in juni 2022 kreeg het land de status van kandidaat-lidstaat – zou voor ambtenaren aan beide zijden een punt van aandacht kunnen zijn om de industrie verder te reguleren.
Er zijn tekenen dat Oekraïne stappen onderneemt om het toezicht te vergroten. In april van dit jaar werd een wetsontwerp voor het parlement opgesteld om draagmoederschap voor buitenlanders te verbieden, maar er werd niet gespecificeerd wanneer het zal worden behandeld. De Oekraïense commissie voor gezondheidszorg buigt zich momenteel over het voorstel.
‘De status van deze wetgeving is onbekend,’ zegt Maria Dmytrieva van het Democracy Development Center. In dit stadium kan het nog alle kanten op wat betreft de vraag of de wet wordt aangenomen. We proberen meer informatie te krijgen over de details.’
‘De wetgeving garandeert noch de bescherming van de rechten van de moeder noch die van het kind’
Maar het staat laag op de prioriteitenlijst zolang er een oorlog wordt uitgevochten waar geen einde aan lijkt te komen. ‘Het probleem zit in onze wetgeving zelf,’ zegt voormalig aanklager Kovaltsjoek. ‘Die garandeert noch de bescherming van de rechten van de moeder, noch die van het kind. In het algemeen is er op dit gebied praktisch niets geregeld. En daar profiteren gewetenloze klinieken van.’
Totsjilovsky vecht tegen het wetsvoorstel. ‘We hopen dat de wet niet aangenomen wordt,’ zegt hij, maar hij laat ook weten dat BioTexCom ‘voorbereidingen treft om vestigingen op te zetten in Georgië en Kazachstan om klaar te zijn voor elk denkbaar scenario’.
Tot op de dag van vandaag is Tanya onzeker en gefrustreerd door het gebrek aan duidelijkheid en uitleg van BioTexCom. Het bedrijf reageerde na het bezoek van haar man niet meer op haar telefoontjes en e-mails, zegt ze. Ze nam contact op met Interpol om een claim in te dienen, maar sinds de pandemie uitbrak, heeft ze van dat internationale agentschap niets meer gehoord.
Zij en haar man besloten toch verder te gaan met draagmoederschap in de VS en hebben nu een zoontje. ‘Het verhaal eindigt dus niet tragisch,’ zegt ze. Maar ze zegt wel dat ze zich de rest van haar leven zal afvragen wat er met dat embryo is gebeurd en of er ergens een kind opgroeit zonder ooit zijn biologische ouders te kennen. ‘Ik moest er altijd veel om huilen en was er altijd boos over,’ zegt Tanya. ‘Maar wat de situatie ook is, ik kan er niet veel aan doen. Dus daar heb ik me maar bij neergelegd.’
Er is onvrede over de graanexport door Oekraïne naar Europa
Polen, een van de trouwste bondgenoten van Oekraïne, wil mogelijk niet langer wapens leveren vanwege een conflict over de graanexport door Oekraïne, zo schrijft The New York Times. Volgens premier Mateusz Morawiecki wil Polen zich concentreren op het moderniseren van de eigen strijdkrachten.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De president van Polen Andrzej Duda zegt echter dat het land niets meer stuurt omdat er weinig meer te sturen is, nadat er zo’n 320 tanks uit het tijdperk van de Sovjet-Unie naar Oekraïne zijn gebracht, naast veertien gevechtsvliegtuigen. Op de achtergrond speelt een importverbod van Polen op Oekraïens graan. Vanwege een gebrek aan afzetmarkten overspoelt Oekraïens graan Europa, waardoor boeren uit Polen, Hongarije en Slowakije komen te zitten.
Met de verkiezingen in aankomst wil Morawiecki mogelijk stemmen winnen in de rurale gebieden door zich hard op te stellen tegenover Oekraïne. De Oekraïense president Volodymyr Zelensky kaartte het verbod deze week aan bij de Verenigde Naties, tot woede van Polen, dat zei geen wapens meer te leveren.
De operatie zou zijn gericht op een door Wagner gesteunde militie
Oekraïense speciale diensten zijn mogelijk betrokken geweest bij een militaire operatie tegen een door Wagner gesteunde militie in Soedan. Dat meldt CNN.Een anonieme Oekraïense militaire bron zou de Amerikaanse zender hebben verteld dat er eerder in september een serie droneaanvallen en een grondoperatie was uitgevoerd door Oekraïne.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De aanvallen waren gericht op de door Wagner gesteunde militie Rapid Support Forces (RSF), die sinds april tegen het Soedanese leger vecht om de controle over het Afrikaanse land. De aanvallen vonden plaats op 8 september, twee dagen nadat het Russische huurlingenleger Wagner vrachtwagens vol wapens naar een garnizoen van de RSF had gestuurd. Drones die werden ingezet bij minstens acht van de aanvallen waren dezelfde als die op grote schaal worden gebruikt door Oekraïense strijdkrachten.
Experts zeggen dat de aanval lijkt op droneaanvallen door Oekraïne, maar desondanks zijn er twijfels, ook bij Amerikaanse inlichtingendiensten, die normaal gesproken nauwe banden met Oekraïne hebben. De Russische Wagner-groep is in meerdere Afrikaanse landen actief en een aanval door Oekraïne zou een nieuw hoofdstuk in de steeds verder uitdijende oorlog tegen Rusland betekenen.
Polen, Hongarije en Slowakije houden vast aan invoerverbod
‘Het geschil tussen Polen, Hongarije en Slowakije aan de ene kant en de Europese Commissie en Oekraïne aan de andere kant over de graanexport uit het buurland blijft oplopen’, schrijft Frankfurter Allgemeine Zeitung. Oekraïne bekritiseerde maandag de drie EU-landen omdat ze het embargo op de invoer van Oekraïens graan hebben verlengd, ondanks het opheffen van de beperkingen door Brussel. ‘Het is cruciaal voor ons om vast te stellen dat individuele lidstaten de invoer van Oekraïense goederen niet mogen verbieden’, verklaarde minister van Economie Joelia Svyrydenko. ‘Daarom dagen we ze voor de rechter.’
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Naast de verlenging van het verbod op graan, heeft Warschau het invoerverbod ook uitgebreid naar ‘meel en diervoeder’. Volgens FAZ lijkt de Poolse beslissing deels te zijn ingegeven door electorale redenen: de krant wijst erop dat er verkiezingen aankomen in Polen ‘waarbij de stem van de boeren waarschijnlijk een rol zal spelen’.
Oekraïne wil nu een klacht indienen bij de Wereldhandelsorganisatie (WTO) zodat ‘de wereld kan zien hoe EU-leden zich gedragen tegenover hun handelspartners en hun eigen Unie, omdat dit ook gevolgen kan hebben voor andere staten’, aldus plaatsvervangend landbouwminister Taras Katsjka tegen Politico. ‘Vooral de maatregelen van Polen zijn pijnlijk’, becommentarieert het Duitse dagblad. Als tegenreactie overweegt Oekraïne de import van groenten en fruit uit Polen te beperken.
Oekraïne heeft verklaard dat het de tactisch belangrijke plaats Klisjtsjiivka, ten zuiden van Bachmoet, heeft heroverd. ‘Klisjtsjiivka is bevrijd van de Russen’, berichtte Oleksandr Syrsky, commandant van de grondtroepen van het Oekraïense leger, op Telegram. Op beelden en foto’s op sociale media was te zien hoe Oekraïense troepen vlaggen vasthielden tussen de ruïnes van het verwoeste dorp, bericht Kyiv Post.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De bevrijding van Klisjtsjiivka komt slechts een paar dagen nadat de Oekraïense strijdkrachten het nabijgelegen dorp Andriivka heroverden. ‘Beide zijn nu onbewoonbare ruïnes’, schrijft de Oekraïense website. Klisjtsjiivka, waar enkele honderden mensen woonden voordat Moskou in februari 2022 zijn grootschalige invasie in Oekraïne begon, werd in januari door Russische troepen ingenomen.
‘Ik wil in het bijzonder de soldaten noemen die het grondgebied van Oekraïne in de sector Bachmoet stap voor stap terugnemen,’ verklaarde president Volodymyr Zelensky in zijn dagelijkse videoboodschap. ‘Klisjtsjiivka: bravo!’
Volgens The Washington Post kan de herovering van Klisjtsjiivka een belangrijke ontwikkeling betekenen in de Oekraïense opmars in het oosten van het land. ‘De controle over de dorpen aan de rand van Bachmoet zou de Oekraïense strijdkrachten in staat kunnen stellen om de stad weer onder controle te krijgen,’ aldus de Amerikaanse krant.
Eerder waren brokstukken ontdekt op Roemeens grondgebied
Rusland zou niet doelbewust betrokken zijn geweest bij een drone-aanval op NAVO-land Roemenië. Dat zei NAVO-chef Jens Stoltenberg donderdag, meldt Radio Free Europe. Volgens Roemenië zijn er brokstukken gevonden vlak bij de grens met Oekraïne en kan een opzettelijke aanval door Rusland niet worden uitgesloten.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Stoltenberg benadrukte wel dat het incident ‘het risico op incidenten en ongelukken aantoont’ dat Rusland neemt met zijn aanvallen, mede vanwege de ‘gevechten en luchtaanvallen dicht bij de NAVO-grenzen’. De Roemeense president Klaus Iohannis was daarentegen feller: hij riep op tot een dringend onderzoek om te kijken waar de brokstukken vandaan kwamen.
Oekraïne beweerde eerder deze week dat Russische drones van Iraanse makelij op Roemeens grondgebied waren neergekomen tijdens een aanval op de Oekraïense haven Izmail op zondagnacht. Een aanval op een NAVO-lidstaat zou de NAVO in een direct militair conflict met Rusland kunnen slepen vanwege het gezamenlijke defensiepact van de alliantie.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Oekraïne, waar de minister van Defensie is ontslagen vanwege corruptie. Lukt het het in oorlog verwikkelde land het om een vuist te maken tegen machtsmisbruik en zelfverrijking?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €5 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Waarom is de Oekraïense minister van Defensie ontslagen?
Volodymyr Zelensky, de Oekraïense president, heeft zondag bekendgemaakt dat hij zijn minister van Defensie, Oleksi Reznikov, vervangt. ‘De grootste verandering in het leiderschap van de Oekraïense oorlogsinspanningen sinds het begin van de Russische invasie’, aldus The New York Times. Zelensky benadrukte de noodzaak van een ‘nieuwe aanpak’ voor de oorlog na meer dan achttien maanden van conflict.
Defensieminister Reznikov, die in november 2021 op zijn post werd benoemd, ‘hielp bij het binnenhalen van miljarden dollars aan westerse militaire hulp om de oorlogsinspanningen van zijn land te ondersteunen’. Maar hij is ook betrokken bij een ‘corruptiezaak binnen zijn ministerie’, schrijft The Guardian.
Na onthullingen van de Oekraïense kranten Dzerkalo Tyzjnja en Oekrajinska Pravda was Reznikov in opspraak geraakt. Zo zou het ministerie van Defensie veel te hoge bedragen hebben betaald voor onder andere winterjassen en kogelvrije vesten voor het leger, en zou de uitrusting niet aan de kwaliteitseisen voldoen. Inmiddels is de regering een onderzoek gestart naar corruptie op het ministerie. Reznikov zelf heeft de beschuldigingen altijd ontkend.
Het ontslag ‘zat al maanden in de pijplijn’, schrijft El País. Al sinds februari 2023 zijn er berichten dat zich meerdere financiële schandalen binnen het ministerie van Defensie hebben voorgedaan, onder andere bij de inkoop van eieren voor het leger. Reznikov werd eerder niet direct beschuldigd, maar gaf toe dat hij ‘eindverantwoordelijk was voor zijn team’, meldt het Spaanse dagblad.
Destijds gaf de politicus een persconferentie waarin hij de balans opmaakte van zijn ambtsjaar. Hij verzekerde dat hij afstand zou doen van de defensieportefeuille zodra zijn vervanger was gevonden en noemde het stressniveau dat hij tijdens de invasie had ervaren ‘moeilijk te beschrijven’. Reznikov was een van de bepalende gezichten van Oekraïne op het wereldtoneel en een van de weinige topfunctionarissen die in Kyiv bleven toen de hoofdstad gedeeltelijk werd omsingeld door Russische troepen aan het begin van de invasie, schrijft The New York Times.
Hij wordt vervangen door Roestem Oemerov, de voorzitter van het Oekraïense Staatseigendomsfonds en lid van een oppositiepartij. Oemerov was de belangrijkste Oekraïense onderhandelaar van de graandeal met Rusland en een prominent onderhandelaar als het gaat om de uitwisseling van gevangenen. Hij maakt als Krim-Tataar onderdeel uit van een Turkssprekende minderheidsgroep die voornamelijk op de in 2014 door Rusland geannexeerde Krim woont.
Hoe is het gesteld met de corruptie in Oekraïne?
‘Oekraïne wordt al lange tijd geassocieerd met corruptie en oligarchie en Rusland heeft dit feit gebruikt om de oorlog tegen het land deels te rechtvaardigen’, schrijft Al Jazeera. Het bestrijden van corruptie was dan ook een van de speerpunten in de presidentscampagne van Zelensky in 2019. Tijdens zijn inauguratiespeech op 20 mei van dat jaar zei de president: ‘Laten we een land van andere kansen opbouwen. Waar iedereen gelijk is voor de wet en waar de spelregels eerlijk, transparant en voor iedereen hetzelfde zijn.’
Sindsdien heeft het land belangrijke stappen gezet om corruptie te bevechten, aldus de Qatarese zender. Zo is Oekraïne van de 126ste plek in 2019 opgeklommen naar plek 116 in 2022 van de Corruption Perceptions Index van Transparency International, daarin worden landen gerangschikt op de mate waarin corruptie in de publieke sector aanwezig is. Wel is het volgens de ranking nog steeds het op een na meest corrupte land van Europa, na Rusland.
‘Het zeer actieve Oekraïense maatschappelijk middenveld beschouwt (…) corruptiebestrijding als een integraal onderdeel van de oorlogsinspanning’, schrijft The Guardian. Maar oorlog is ook een situatie waarin corruptie juist kan gedijen, aldus de Britse krant. Door de staat van beleg zijn veel van de transparantiemaatregelen die Zelensky bij zijn aantreden heeft ingevoerd, weer afgeschaft. Zo hoeven overheidsfunctionarissen hun eigendommen en inkomsten niet langer te registreren.
Een dag voor het ontslag van Reznikov kwam er een ander corruptieschandaal in Oekraïne aan het licht. Zaterdag arresteerde de SBOe, de binnenlandse veiligheidsdienst van Oekraïne, Ihor Kolomojsky, een controversiële oligarch die ooit nauwe banden had met de president, op verdenking van fraude en het witwassen van geld. Kolomosjky was ‘een van de invloedrijkste zakenlieden in Oekraïne’, schrijft de Oekraïenstalige versie van de BBC.
Volgens de aanklagers, vervolgt de BBC, heeft Ihor Kolomojsky tussen 2013 en 2020 miljarden hryvnia verduisterd met behulp van zijn eigen bancaire instellingen. Saillant is dat Kolomojski in die tijd een trouw bondgenoot van Zelensky was. Hij was ‘de eigenaar van het televisiekanaal 1+1 toen de komische acteur Volodymyr Zelensky daar werkte. In 2019 steunden Kolomojsky en zijn kanaal actief de kandidatuur van Zelensky voor het presidentschap.’
Het mag dan ook een verrassing heten dat hij eindelijk wordt opgepakt, aldus dagblad Visoky Zamok uit Lviv. ‘Kolomojsky staat in de beklaagdenbank – dat is een uniek beeld. Kolomojsky zelf had dat nooit kunnen bedenken (…). Maar veel mensen dromen hier al jaren van.’ Volgens The Economistzijn Zelensky en Kolomojsky de laatste tijd gebrouilleerd geraakt. ‘Dat heeft de president in staat gesteld om hem [Kolomojsky] publiekelijk als voorbeeld te stellen in zijn strijd tegen corruptie.’
Maar sommige Oekraïense media zijn sceptisch over de vraag of de zaak tegen Kolomojsky iets oplevert. Zo ook Visoky Zamok: ‘De waarheid is dat een proces tegen Kolomojsky alleen vertrouwen kan wekken als het in de Verenigde Staten plaatsvindt. Elke zaak die in Oekraïne tegen hem wordt aangespannen, zal twijfels oproepen onder de bevolking.’
Uit recente peilingen blijkt dat zes van de tien Oekraïners geloven dat corruptie de ‘belangrijkste’ factor is die een militaire overwinning op Rusland in de weg staat, schrijft The Economist. Ook veel westerse landen die Oekraïne steunen benadrukken dat hun hulp gepaard moet gaan met een harde aanpak van gesjoemel met overheidsgeld.
Ook als het gaat om de wederopbouw van het land zijn westerse landen en private partijen bevreesd dat hun financiële steun in de zakken van de elite verdwijnt, schrijft The Guardian. ‘De particuliere sector zal geen investering riskeren als ze vrezen dat de financiering niet naar een voorgestelde nieuwe brug gaat, maar in de zak van een oligarch verdwijnt.’ Zowel de EU als internationale financiële instellingen en de G7 hebben daarom voorwaarden gesteld op het gebied van corruptiebestrijding.
‘De uiteindelijke oplossing van beide zaken – of Kolomojsky voor de rechter moet verschijnen en of het Oekraïense ministerie van Defensie kan worden gezuiverd – zal voor een deel bepalen hoe bereid het Westen is om de financiering van Oekraïne te blijven steunen’, concludeert The Economist.
Omdat zelfs Rusland corruptie in Oekraïne als rechtvaardiging van zijn agressie jegens het land gebruikt, ‘moeten we heel voorzichtig zijn met hoe we de kwestie van corruptie in Oekraïne aankaarten. Doen we dat niet, dan dragen we alleen maar bij aan het propagandaverhaal van Rusland,’ citeert Al Jazeera Koen Slootmaeckers, hoofddocent internationale politiek aan de City University of London.
Volgens Cuba worden Cubanen gedwongen te vechten in Oekraïne
Rusland rekruteert Cubanen in Cuba en Rusland om te vechten in Oekraïne. Daarnaast worden Cubanen met valse beloften de oorlog in gelokt, en eenmaal daar, worden ze mishandeld of gedwongen door te vechten, terwijl hun paspoort is ingenomen. Dat meldt The Moscow Times dinsdag.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Cubanen zouden worden benaderd via sociale media en maandsalarissen van ruim tweeduizend dollar en een Russisch paspoort in het vooruitzicht gesteld worden. In een video, die circuleert op sociale media, zijn twee jonge Cubanen te zien die zeggen dat ze zich opgaven om loopgraven te graven, maar dat ze worden ingezet om te vechten aan de frontlinie.
Cuba heeft hoogst verontwaardigd gereageerd. Volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken is het land geen onderdeel in de oorlog in Oekraïne en kan geen enkel land huurlingen ronselen op hun grondgebied. Ze hebben strafrechtelijke procedures aangekondigd tegen betrokkenen. De felle reactie is opmerkelijk, gezien de historisch nauwe banden tussen de twee landen en de steun die Cuba tot nu toe heeft uitgesproken voor Rusland in hun strijd tegen Oekraïne.
Rusland mobiliseert er naar verwachting duizenden mensen
Rusland maakt zich op voor een grote aanval van Oekraïne op het schiereiland de Krim, dat in 2014 werd geannexeerd. Volgens The Kyiv Independent worden er tot dertigduizend mannen gemobiliseerd om in het leger te dienen als Oekraïne daadwerkelijk toeslaat. Oekraïne wil het gebied terugveroveren en is al langer bezig met droneaanvallen op het schiereiland.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De westerse bondgenoten van Oekraïne, die eerder nog waarschuwden geen Russisch grondgebied te treffen, staan achter de aanvallen van het land op de Krim. Volgens Mychajlo Podoljak, een adviseur van president Volodymyr Zelensky, zijn de bondgenoten het ermee eens dat ‘alles wat Russisch is’ in bezette gebieden vernietigd mag worden.
Intussen hebben de Verenigde Staten nieuwe steun aan Oekraïne beloofd. Een militair pakket ter waarde van 250 miljoen dollar, met daarin munitie voor de HIMARS-raketwerpers, ontmijningsapparatuur en artilleriemunitie, gaat richting het door oorlog verwoeste land. Inmiddels hebben de VS al voor ruim 39 miljard euro aan militaire steun aan Oekraïne geboden.
Georgië kampt sinds het begin van de oorlog in Oekraïne met een enorme toestroom aan Russische emigranten. Hoofdstad Tbilisi zou er 110.000 nieuwe bewoners bij hebben gekregen uit een land dat nog altijd als de overheerser wordt gezien. Dat roept de nodige spanningen op.
Dima Belysh staat met zijn oranje hoodie en groezelige witte sneakers in een verlaten amfitheater in een park. Het is november en hij is bezig met een 24 uur durende performance, gewijd aan zijn overhaaste vlucht vanuit Sint-Petersburg naar de hoofdstad van Georgië. Ik blijk de enige toeschouwer op dat moment te zijn, dus we hebben alle tijd om te praten.
‘Het is wrang,’ zegt hij. ‘Ik ben gevlucht van een plek waar ik me niet thuis voelde naar een plek waar ik niet welkom ben.’
Hij heeft zich altijd openlijk uitgesproken tégen de oorlog in Oekraïne, maar buiten Rusland was er voor hem vrijwel geen toekomstperspectief – hij had maar weinig geld en hij sprak alleen Russisch. Dus in de begindagen, na de invasie van Oekraïne in februari 2022, bleef hij zitten waar hij zat. Maar toen de Russische president Vladimir Poetin eind september een algehele mobilisatie afkondigde, kon Dima niet anders dan het land verlaten, omdat hij anders het risico zou lopen te moeten dienen in een leger dat hij niet steunde en te vechten in een oorlog waar hij niet achter stond.
Georgië was een voor de hand liggende keuze. Het was een van de weinige landen met een grens die nog open was voor Russen die zich geen vliegticket konden veroorloven. Tienduizenden Russen hadden dezelfde gedachte en de grenswachten in Larsi, een kleine plaats in de Kaukasus, de enige grensovergang met Rusland, wisten niet wat hen overkwam.
Belysh maakt deel uit van een immense stroom Russische emigranten die sinds het begin van de oorlog zijn neergestreken in Georgië – voornamelijk in Tbilisi, een stad met 1,2 miljoen inwoners. De cijfers zijn niet zo betrouwbaar, maar de overheid vermeldt dat er sinds het begin van de oorlog tot oktober 2022 al meer dan 110.000 Russen naar Georgië zijn gekomen. De toestroom legt een grote druk op de stad wat betreft huisvesting en infrastructuur, en vergroot de al langer bestaande politieke en culturele tweespalt.
Uit angst
De postsovjet-identiteit van de Georgiërs stoelt al eeuwenlang voor een belangrijk deel op de Russische overheersing – eind achttiende, begin negentiende eeuw vroegen Georgische koningen de Russen om bescherming, uit angst voor Perzische aanvallen. Niet alleen slaagden de Russen er niet in Georgië te beschermen tegen de Perzische agressie – Tbilisi werd in 1795 met de grond gelijkgemaakt – maar uiteindelijk lijfde Rusland Georgië domweg in en maakte het tot onderdeel van het Russische rijk. Dat was het startschot van twee eeuwen overheersing vanuit het noorden, waaraan pas een einde kwam in 1991, met de ineenstorting van de Sovjet-Unie.
De Georgiërs hebben lange tijd volgehouden dat ze geen problemen hebben met de Russen zelf, maar met de Russische overheid. Met de inval in Oekraïne is dat onderscheid echter vrijwel geheel verdwenen. De vlucht van tienduizenden Russen die zichzelf beschouwen als slachtoffer van de eigen overheid valt precies in een tijd waarin Georgiërs meer dan ooit zijn geneigd de collectieve verantwoordelijkheid voor de oorlog in Oekraïne bij alle Russen te leggen. De massale migratie heeft de Georgiërs in beroering gebracht en roept lastige morele vragen op: wie geldt als slachtoffer? In hoeverre zijn burgers verantwoordelijk voor de daden van hun land? Waar zou onze sympathie moeten liggen?
In hoeverre zijn burgers verantwoordelijk voor de daden van hun land?
De inval in Oekraïne riep bij de Georgiërs bovendien een veelheid aan emoties op: medeleven met de Oekraïners en angst dat Rusland over niet al te lange tijd opnieuw de blik zal richten op Georgië, dat al eerder, namelijk in 2008, door de Russen werd binnengevallen. Als Rusland de strijd in Oekraïne wint, zouden de Georgiërs reden hebben om te vrezen dat het Kremlin zich voldoende gesterkt zou voelen om de klus uit 2008 te komen afmaken. Een andere vrees is dat Rusland, als het de oorlog verliest, het kleine en zwakke Georgië als een makkelijke troostprijs zou kunnen beschouwen.
En dan is er nog de haat. Er verschenen teksten op muren, er werd gif verspreid op social media. Bezorgde burgers lieten een petitie rondgaan om een visumbeperking voor Russen in te stellen.
Van een vriend hoorde ik over een Rus en een Georgiër die elkaar in een kroeg te lijf waren gegaan. Op een Telegramkanaal voor Russen in Tbilisi werd een anonieme opname geplaatst van iemand die (in het Russisch, maar met een Georgisch accent) dreigde Russen in elkaar te slaan. Mede gezien het feit dat het Kremlin de Russenhaat in Oekraïne opvoert als rechtvaardiging van de oorlog, is de sfeer in Tbilisi bijzonder gespannen.
Een twintigjarige Russische mensenrechtenactiviste die in 2021 naar Georgië is geëmigreerd, probeerde via Airbnb en Booking.com een accommodatie te huren aan de Zwarte Zee-kust. Ze werd meermaals geweigerd omdat ze Russisch is. Iemand schreef: ‘Ga lekker terug naar Rusland om voor Poetin te vechten.’ Ze probeerde uit te leggen dat ze niet terug kon naar Rusland. ‘Ik was zo kwaad. Ik schreef: “Ik ben mensenrechtenactivist. Ik ben journalist, ik heb vrienden die zijn gemarteld”,’ vertelt ze. Hij wilde bewijzen zien dat ze echt werd vervolgd, en pas toen zei hij: ‘Nou ja, misschien mag je dan toch wel komen.’
Hoewel Georgië twee eeuwen lang is overheerst door Rusland, hebben de huidige Georgische grieven tegen Rusland vooral te maken met Abchazië en Zuid-Ossetië, twee gebieden waar etnische minderheden wonen, respectievelijk de Abchazen en de Osseten. Beide gebieden hebben zich afgescheiden van Georgië tijdens onafhankelijkheidsoorlogen in de jaren negentig van de vorige eeuw; honderdduizenden etnische Georgiërs zijn het gebied ontvlucht. Deze zelfbenoemde regeringen worden nu gesteund door Rusland, dat in beide gebieden militaire bases heeft. Een veelgehoorde opmerking vandaag de dag is dat Rusland op die manier in feite 20 procent van Georgië ‘bezet’. (Op sommige muren valt tegenwoordig te lezen: ‘Weg met de bezetter’.) Georgiës poging om de controle over Zuid-Ossetië terug te krijgen leidde tot de oorlog van 2008, waarin Rusland niet alleen de Georgische krijgsmacht uit Zuid-Ossetië verdreef, maar ook kortstondig verder wist op te rukken, tot diep in Georgië, met hevige offensieven waarbij zelfs de oostelijk gelegen steden Gori en Poti werden bereikt. Volgens officiële berichten van beide kanten kwamen hierbij 224 Georgische en 162 Zuid-Ossetische burgers om het leven.
De regerende partij in Georgië lijkt bezig met een balanceeract
Veel Georgiërs zien de oorlog van 2008 en de Russische aanwezigheid in Abchazië en Zuid-Ossetië eenvoudigweg als de meest recente hoofdstukken in een eeuwenoud verhaal over Rusland dat de nationale ambities van Georgië dwarsboomt. (Die oorlog vond plaats enkele maanden na de belofte dat Georgië op termijn lid van de NAVO zou kunnen worden). De Russische invasie van Oekraïne wordt gezien als een vergelijkbare aanval op mensen die ze inmiddels als verwanten beschouwen. Een links tijdschrift is een campagne begonnen om de etnische zuivering van de Georgiërs in Abchazië te bestempelen als ‘genocide’. ‘Voor Boetsja was er Abchazië’, luidt de titel van die campagne.
De regerende partij in Georgië lijkt bezig met een balanceeract. Het streven is zorgen dat het land gericht blijft op het Westen: internationale sancties tegen Rusland handhaven, samen optrekken met het Westen op het gebied van VN-resoluties, EU-lidmaatschap aanvragen. Maar uit de mond van een van de topambtenaren klinkt een heel ander geluid. De laatste tijd heeft men zich zorgvuldig onthouden van kritiek op Rusland en heeft men zich kritischer opgesteld ten aanzien van de Oekraïense regering, en zelfs antiwesterse samenzweringstheorieën verspreid. Dit tot grote woede van veel Georgiërs die willen dat de regering zich onomwonden achter Oekraïne schaart; oppositiepartijen en andere criticasters verwijten de regering een knieval te hebben gedaan voor Moskou.
Onaangename verrassing
Poetin kwam met een onaangename verrassing: Rusland trok het verbod in op directe vluchten naar Georgië, dat in 2019 was ingesteld, en maakte tevens een einde aan de visumbeperkingen voor Georgiërs die naar Rusland willen reizen. Vóór de oorlog van Rusland met Oekraïne zou deze maatregel in Georgië met gejuich zijn ontvangen, maar nu leek het een gifbeker, bedoeld om een wig te drijven tussen de Georgische regering en haar bondgenoten in het Westen. Met succes: Amerika en de EU waarschuwden dat Georgische bedrijven sancties riskeerden als Russische luchtvaartmaatschappijen toestemming zouden krijgen om op Georgië te vliegen. Georgië heeft evengoed doorgezet, met als argument dat het hervatten van het vliegverkeer economisch voordeel oplevert. Dit besluit kon rekenen op scherpe kritiek vanuit Washington en Brussel.
De emigranten zitten klem tussen al het geharrewar. De regerende partij heeft geprobeerd de situatie te bagatelliseren door te benadrukken dat veel van de nieuwelingen in feite etnische Georgiërs zijn, en dat veel van hen Georgië enkel gebruiken als doorgangsstation op weg naar andere bestemmingen.
Punt van discussie zijn Russen met banden met de oppositie, wie de toegang tot Georgië wordt geweigerd: sinds het begin van de oorlog zouden onder meer kritische journalisten, een advocaat van oppositieleider Alexei Navalny en een lid van de activistische groep Pussy Riot de toegang tot Georgië zijn geweigerd. Voor de Georgische oppositie is dit het bewijs dat de regering danst naar de pijpen van het Kremlin. Maar het is schimmig: ik heb veel Russen gesproken die denken dat de overheid mensen weert om te voorkomen dat Tbilisi een centrum wordt van Russische oppositieactiviteiten, wat de woede van Moskou zou kunnen wekken, maar tegelijkertijd valt het aantal Russische oppositieleden dat wordt geweerd in het niet bij het aantal mensen dat wordt toegelaten. Verschillende oppositiegroepen van verbannen Russische journalisten en activisten hebben zich zonder al te veel moeite in Tbilisi weten te vestigen.
Alexander, die kort geleden in Georgië is komen wonen en die niet zijn volledige naam wil geven, leidt me langs alle anti-Russische graffiti in de wijk Vera, niet ver van waar ik woon. Hij heeft veel van zijn landgenoten horen beweren dat de graffiti afkomstig zijn van Russen, en hij probeert bewijs te verzamelen dat dat niet het geval is. Op de muur staat een variatie op de alomtegenwoordige tekst: ‘Poetin is een klootzak’. Maar hier werden een Russische ‘i’ en een Oekraïense ‘kh’ door elkaar gehaald op een manier die geen enkele moedertaalspreker van een van beide talen zou doen. Niet ver daarvandaan de klassieke tekst: ‘Dood aan het Russische oorlogsschip’. Die had ik al gezien: ‘Russisch’ is met één ‘s’ geschreven. Een foutje dat in beide talen makkelijk is gemaakt, aldus Alexander. Veelzeggender is de manier waarop sommige Cyrillische letters zijn geschreven. De Russische ‘y’ vertoont ongekend veel gelijkenis met de Georgische ‘kh,’ en de Russische ‘b’ met de Georgische ‘n’. ‘Dit is duidelijk het werk van Georgiërs,’ zegt hij.
De Georgiërs zelf hoeven er niet van overtuigd te worden dat de graffiti van eigen makelij zijn.
Veel van de Russen die ik heb gesproken zijn diep geschokt nu hun land zijn ware aard heeft laten zien, en voor velen heeft Rusland van het ene op het andere moment afgedaan. Collectief het boetekleed aantrekken lijkt de voornaamste reactie.
‘De Russen denken dat we nergens zijn zonder hen, maar zo is het niet’
Russische ondernemingen in Tbilisi zijn veelal te herkennen aan de Oekraïense vlag en een poster met een QR-code om geld te doneren aan de Oekraïense strijdkrachten. Als er al wordt gesproken over het feit dat de Russische emigranten onheus worden behandeld, volgt steevast de nuancering: ‘Het stelt natuurlijk niets voor in vergelijking met wat de Oekraïners doormaken.’
‘De Russen denken dat we nergens zijn zonder hen, maar zo is het niet,’ zegt Zurab Chitaia. Hij heeft een ingewikkelde identiteit: met zijn Georgische vader en zijn Russische moeder is hij opgegroeid in Abchazië, maar daar sprak hij Russisch. Tijdens de oorlog in de jaren negentig zijn vrijwel alle etnische Georgiërs verdreven uit Abchazië, en toen Chitaia tiener was, vluchtten zijn ouders met hem naar Moskou. Een paar jaar geleden is hij teruggekeerd naar Tbilisi, waar hij inmiddels een keten heeft van goedlopende cafés.
Chitaia maakt een Russischtalige podcast over Georgië, bij wijze van tegenwicht voor de soms wel heel extreme pogingen om de inwoners van Tbilisi zo te intimideren dat ze geen Russisch meer durven te spreken. Maar hij zegt ook dat veel Russen onderschatten hoezeer de Georgiërs een hekel aan hen hebben. ‘Jonge Georgiërs hebben geen boodschap aan Rusland,’ zegt hij. ‘Ze hebben iets van: “Laat ons met rust, we kennen jullie niet, we hebben geen enkele positieve ervaring met jullie, we moeten jullie niet. We zijn zonder jullie opgegroeid en het enige wat we van jullie kennen zijn tanks, bommen en moordpartijen.” Onze ouders en grootouders waren gedwongen om zich tot Rusland te verhouden en zich op Rusland te richten. Maar wij niet.”’
Het feit dat Russen alleen maar hun paspoort hoeven te laten zien om Georgië binnen te komen, steekt veel Georgiërs. Behalve Rusland zijn er nog 94 andere landen waarvan de inwoners gebruik kunnen maken van het visumvrije laisser-fairebeleid van Georgië, maar door de toestroom van afgelopen jaar roepen de oppositiepartijen nu op tot een visumplicht voor Russen. De regering is hiertegen en beroept zich op de economische voordelen: in 2022 is het bnp met meer dan tien procent toegenomen en regeringsambtenaren schrijven dat deels op het conto van de Russische emigranten.
Huisbazen en horecaondernemers gedijen bij de komst van tienduizenden klanten uit de middenklasse
Maar de economische voordelen zijn ongelijk verdeeld. Huisbazen en horecaondernemers gedijen bij de komst van tienduizenden klanten uit de middenklasse. Ondertussen krijgen hardwerkende Georgiërs uit de arbeidersklasse te maken met de daaruit voortvloeiende inflatie. Nadat Poetin in mei aankondigde dat er weer directe vluchten zouden komen tussen Rusland en Georgië, laaide de visumdiscussie weer op, en dit keer bemoeide ook de Amerikaanse ambassade zich ermee; de ambassadeur zei dat Poetin de Russische aanwezigheid op de een of andere manier zou willen ‘gebruiken’ om zich te mengen in Georgië. En hoewel ze er een paar maanden eerder op had aangedrongen dat Georgië onderdak zou blijven bieden aan mensen ‘op de vlucht voor de Russische onderdrukking’, zei ze nu dat ‘veel Georgiërs zich zorgen maken over de honderdduizend Russen die afgelopen jaar naar Georgië zijn gekomen’.
Wie in Tbilisi woont, krijgt te maken met verschillende graden van verantwoordelijkheid en slachtofferschap, wordt deel van een hiërarchie van daders, kolonisators en gekoloniseerden. In de ogen van veel activisten trekt de toestroom van Russen een wissel op de binnenlandse politiek en bemoeilijkt ze de pogingen om af te rekenen met de eigen geschiedenis van onderdrukking van kleinere landen. Er is een verhitte discussie gaande over de aanloop naar de oorlog uit de jaren negentig, maar duidelijk is dat een aanzienlijk deel van de verantwoordelijkheid bij Georgië ligt – een feit dat wordt verdoezeld door het narratief van een ‘Russische bezetting’. In dat narratief wordt ook het aandeel van de Abchazen en de Osseten ontkend – in grote lijnen hebben zij niet het idee dat ze bezet worden, en zien ze de steun van Rusland als een noodzakelijk kwaad dat bescherming biedt tegen het in hun ogen grotere gevaar van het Georgische nationalisme. Dergelijke nuances gaan steeds meer verloren in de hoogoplopende spanningen van vandaag de dag.
‘De oorlog van Rusland en Oekraïne heeft een verlammende uitwerking op het proces waarin wordt nagedacht over onze conflicten, en zo wordt het vrijwel onmogelijk onze eigen fouten te ontdekken en onder ogen te zien’, schrijft Anna Dziapshipa, een in Tbilisi woonachtige filmmaker met een Georgische en Abchazische achtergrond.
Ondertussen duikt er steeds meer graffiti op, die ook steeds transformeren. Het is niet ongebruikelijk om boodschappen te zien die worden overgeschilderd, die worden veranderd, bijna als een publiek debat. ‘Fuck Russia’ wordt geregeld veranderd in ‘Fuck Putin’. Niet ver van mijn huis staat ‘Russians fuck off cunts’, en daar heeft iemand boven gezet ‘nationalists of all countries go fuck yourselves.’ Het begon met ‘Russians go home’, in het blauw, waarna iemand het laatste woord veranderde, met gele verf, zodat er nu (in de kleuren van de Oekraïense vlag) staat: ‘Russians go help.’ Onlangs is ook dat weer veranderd. Nu staat er: ‘Russians go to hell.’
Een vliegtuig met daarin Jevgeni Prigozjin, de leider van het huurlingenleger Wagner, is neergestort ten noordwesten van Moskou. Dat meldde het Russische ministerie van Noodsituaties woensdag op Telegram. De waarschijnlijke dood van de aan het Kremlin gelinkte zakenman, wiens huurlingenleger een leidende rol speelde in de oorlog tegen Oekraïne, komt bijna twee maanden na zijn afgebroken opstand tegen de militaire leiding van Rusland, schrijft The Moscow Times.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Volgens de autoriteiten zijn alle tien mensen aan boord van het privévliegtuig omgekomen toen het neerstortte in de buurt van het dorp Koezjenkino in de regio Tver. Het Russische staatsluchtvaartagentschap Rosaviatsia publiceerde de vluchtlijst op Telegram, waarop werd bevestigd dat Prigozjin een van de mensen aan boord van het vliegtuig was.
Naast Prigozjin zou ook Dmitri Oetkin in het vliegtuig hebben gezeten. Oetkin speelde als medeoprichter en topcommandant een cruciale rol binnen Wagner. Het Russische persbureau Interfax meldde later dat de zoekoperatie is beëindigd en dat de lichamen van alle tien passagiers uit het wrak zijn geborgen.
De oorzaak van de crash blijft onbekend. Maar op het aan Wagner gelinkte Telegramkanaal Grey Zone werd beweerd dat het vliegtuig was neergeschoten door de luchtverdedigingssystemen van het Russische leger. Deze informatie kon niet worden geverifieerd, voegt The Moscow Times toe.
Het is de ‘eerste harde belofte’ van NAVO-landen om moderne gevechtsvliegtuigen aan Kyiv te leveren, aldus The Telegraph. Nederland en Denemarken kondigden zondag tijdens een verrassingsbezoek van president Volodymyr Zelensky aan de twee landen aan dat ze 61 F-16’s aan Oekraïne zullen doneren zodra de training van Oekraïense piloten is voltooid. Vrijdag gaven de Verenigde Staten groen licht voor de overdracht van deze vliegtuigen van Amerikaanse makelij.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Dit zullen de eerste F-16’s van Oekraïne zijn en ‘de eerste keer dat westerse bondgenoten vliegtuigen van NAVO-kwaliteit aan Kyiv leveren,’ aldus Financial Times. De Britse zakenkant wijst erop dat ‘Slowakije en Polen eerder hun vloot Sovjetvliegtuigen aan Oekraïne hebben gegeven’.
Demissionair premier Mark Rutte ‘plakte geen cijfer’ op het aantal vliegtuigen, maar gaf zondag aan dat de Nederlandse luchtmacht 42 F-16’s tot haar beschikking geeft, meldt The Guardian. Maar de Oekraïense president was stelliger op sociale media: ‘42 straaljagers. En dat is nog maar het begin,’ schreef hij. De Deense premier Mette Frederiksen zei dat haar land negentien F-16’s zou leveren: zes aan het begin van het jaar, acht volgend jaar en de resterende vijf in 2025.
Inlichtingendiensten in de VS zien de kansen op succes somber in
De kans dat het tegenoffensief van de Oekraïense strijdkrachten slaagt, is niet groot. Dat zeggen anonieme bronnen van de Amerikaanse inlichtingendiensten tegen The Washington Post.Oekraïne heeft als belangrijkste doel gesteld om voor de winter de strategisch belangrijke stad Melitopol te heroveren op de Russen, maar door de moeilijk doordringbare verdedigingslinies van Rusland is dat allesbehalve eenvoudig.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Melitopol is een belangrijke aanvoerbasis voor de Russische strijdkrachten en wordt gezien als de toegangspoort tot de Krim, het schiereiland dat in 2014 werd geannexeerd door Rusland. Volgens de inlichtingendiensten zal Oekraïne dichtbij kunnen komen, maar is de kans zeer klein dat de stad zelf ingenomen zal worden. Rond Melitopol liggen veel mijnenvelden en loopgraven.
Desondanks blijven westerse landen militair materieel richting Oekraïne sturen. De zeer gewilde F-16-straaljagers worden naar verwachting volgend jaar geleverd, als de opleiding van piloten door Nederland en Denemarken voltooid is. Verwacht wordt dat Oekraïne pas in augustus 2024 de beschikking krijgt over de gevechtsvliegtuigen.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
