Volgens wetenschapper en schrijver Najwa Bin Shatwan wacht Libië op het moment dat zijn burgers als feniksen uit de as verrijzen. Inmiddels plaatsen vrouwelijke auteurs in het tijdperk na oud-dictator Moammar Gaddafi de verhalen van het land in een nieuwe context.
Hawwa – de Arabische naam voor Eva – is een tienermeisje in het landelijke Benghazi, in de jaren zestig. Ze weet meerdere zwangerschappen te overleven nadat ze is uitgehuwelijkt aan Adam, een vrachtwagenchauffeur, en ze strijdt voor haar vrijheid en haar reproductieve rechten. Dit verhaal is terug te vinden in The Horses’ Hair, de veelgeprezen roman van de Libische wetenschapper en schrijver Najwa Bin Shatwan. In feite is dit het verhaal van de erfzonde, maar dan met zwarte humor verteld door een ongeboren kind dat de lezer de tragische levensloop van de ouders toont.
Het boek doet denken aan feministische hervertellingen zoals Circe, de roman uit 2018 waarin de Amerikaanse schrijver Madeline Miller enkele Griekse mythen hervertelt vanuit het perspectief van een tovenares, die normaal gesproken wordt afgeschilderd als de slechterik. Op vergelijkbare wijze kijkt Shatwan in haar oeuvre door een vrouwelijke bril naar de Libische geschiedenis van de negentiende en twintigste eeuw. ‘Bin Shatwans beschrijvingen van vrouwelijke auteurs die in Libië kunnen rekenen op censuur vanuit de maatschappij zelf, laten zien dat schrijven voor een vrouw een revolutionaire daad is’, schreef journaliste Orna Herr in het mondiale literaire tijdschrift Index on Censorship.
Shatwan maakt deel uit van een groeiende groep Libische schrijvers die meer ruimte creëren voor een gendergerelateerde kijk binnen de literatuur. Dit markeert een belangrijk omslagpunt in het nog altijd kleine literaire wereldje in Libië. Door complexe vrouwelijke personages neer te zetten dragen steeds meer Libische schrijvers voorzichtig hun ideeën uit over gendergelijkheid.
Gedomineerd door mannelijke schrijvers
Van oudsher wordt de Libische literatuur gedomineerd door mannelijke schrijvers, die hun eigen archetypen gebruiken om belangrijke historische momenten te beschrijven en de realiteit van het moment te doorgronden. Bekende voorbeelden zijn de dichter Khaled Mattwa uit Benghazi, die bekendheid verwierf door met een unieke flair te verhalen over legenden en keerpunten in de geschiedenis, of Alessandro Spina, die dieper in de Libische geschiedenis dook met een reeks romans, waaronder The Confines of the Shadow.
Maar de laatste jaren zijn er steeds meer vrouwelijke auteurs op het toneel verschenen: Libische vrouwen of Italiaanse vrouwen die in Tripoli zijn geboren. Zij nemen de geschiedenis van het land onder de loep, grofweg vanaf 1900, maar dan vanuit vrouwelijke personages. Denk aan Alma Abate, die in Ultima estate in suol d’amore de opkomst van de in 2011 gedode despoot Moammar Gaddafi bekijkt door de ogen van Sara. Of denk aan Maryem Salama, die in From Door to Door schrijft over gemengde huwelijken in de beginjaren van de twintigste eeuw, met als vertelstem de jonge verpleegkundige Fatima. Door op die manier naar de geschiedenis te kijken, proberen ze te breken met het beeld van de vrouw als lijdzaam object.
Safa Elnaili, verbonden aan de Arabische faculteit van de Universiteit van Ala-bama, signaleerde deze trend toen ze onderzoek deed naar de korte verhalen die waren gepubliceerd op Almostakbal, een populaire Libische website. Wat haar trof was de centrale rol van vrouwen in deze narratieven, iets wat nieuw was binnen de Libische literaire canon. ‘De geschilpunten in deze verhalen worden belicht vanuit de positie van het vrouwelijke personage in relatie tot familieleden, de maatschappij en de sociopolitieke context,’ zegt ze.
In de begintijd van Gaddafi’s bewind, in de jaren zeventig, riep de regering een uitgeverij in het leven. Alle auteurs moesten zich in hun geschriften positief uitlaten over de autoriteiten, en wie dat weigerde werd gevangengezet of gedwongen het land te verlaten, of kreeg een verbod om ooit nog te schrijven.
Afvlakking
In 2013, twee jaar na het begin van de revolutie die zou leiden tot de val van Gaddafi, schreef Maryem Salama, een schrijver en dichter uit Tripoli, een gedicht waarin ze het beeld gebruikte van vuurwerk dat wordt aangestoken. Omdat er geen uitgeeftraject beschikbaar was, publiceerde ze het op haar Facebookpagina. Een paar uur later reageerde iemand: ‘Dank je. Ik huil nog steeds van brandend geluk in een dood huis.’
‘Dank je. Ik huil nog steeds van brandend geluk in een dood huis’
Het beeld is Salama altijd bijgebleven en sindsdien gebruikt ze de allegorie van een feniks om naar haar land te verwijzen. ‘Libië zit nog midden in zijn ontstaansgeschiedenis. Het moment is nog niet daar dat de grote vogel uit de as herrijst,’ zegt ze tijdens een videogesprek. ‘Het land wacht op het moment dat de Libische burgers de verantwoordelijkheid nemen om uit te groeien tot een groots volk van een groots land. Ze moeten lezen, ze moeten kennis opdoen en ze moeten handelen.’
Dat proces is met name van cruciaal belang in een land waar Gaddafi de Libische geschiedenis heeft herschreven om zijn eigen doelen te dienen. Naast het feit dat hij de uitgeefwereld inlijfde, maakte hij korte metten met alles wat zijn visie van Libië als homogene Arabische maatschappij kon ondermijnen. Het Tamazight, de taal en het schrift van de Berbers (een etnische groep in Libië en andere Noord-Afrikaanse landen), werd ver-boden en mocht niet meer worden onderwezen. Wie opkwam voor de cultuur en de rechten van de Berbers werd vervolgd, gevangengezet of zelfs vermoord. Dat betekende een afvlakking van de culturele diversiteit.
‘Gaddafi’s historisch revisionisme heeft een zwart gat geslagen in het histogram… voor Libiërs,’ zegt uitgever Ghassan Fergiani, een man van in de zeventig die in Tripoli woont. ‘Negentig procent van de Libiërs is geboren rond of na de periode dat Gaddafi aan de macht kwam. Zijn versie van de geschiedenis van Libië is dat alles pas begon toen hij aan het bewind kwam.’
In de jaren vijftig, het decennium waarin Libië zijn onafhankelijkheid verwierf, opende Fergiani’s vader, Mohammed Bashir Fergiani, drie goedlopende boekwinkels in Tripoli. Daarnaast zette hij ook de uitgeverij Dar Al Fergiani op. Nadat Gaddafi in 1969 aan de macht was gekomen, werd het bedrijf op last van de autoriteiten gesloten en emigreerde het gezin naar Engeland. In Londen stelde Fergiani’s vader zijn leven in dienst van een zoektocht naar oude edities en zeldzame uitgaven uit Libië en de Arabisch-sprekende wereld – boeken die hij vervolgens herdrukte met zijn nieuwe bedrijf, Darf Publishing.
Boegbeeld
Een van de auteurs die zijn zoon momenteel uitgeeft is Salama. De zesenvijftigjarige, wier boeken zich richten op de positie van vrouwen in de Libische samenleving, is door recensenten wereldwijd bejubeld als het boegbeeld van een nieuwe generatie Libische schrijvers.
Salama legt uit dat Gaddafi een gevoel van onzekerheid bij de Libiërs in de hand werkte door valse informatie te verstrekken. Vóór Gaddafi hadden schrijvers de mogelijkheid om zich op natuurlijke wijze te ontwikkelen, te groeien, en nieuwe manieren te zoeken om met Libische tradities om te gaan en tot een nieuwe, hedendaagse cultuur te komen. ‘Die natuurlijke mogelijkheid werd ingeperkt door de vuist van Big Brother,’ zegt ze ernstig. ‘We zijn opgegroeid in een stalen kooi, wisten niet meer dan wat hij wilde dat we wisten, hadden niet meer manoeuvreerruimte dan zijn instructies. De Libische vrouwen hebben daar het meest onder geleden.’
Maar naar verluidt werden deze vrouwen door Gaddafi ook lastiggevallen en misbruikt
We spreken elkaar in een videogesprek. Salama geeft me een virtuele rond-leiding en laat me de boeken zien in de kast naast haar. Haar gezicht begint te stralen als ze haar eigen boeken in het Arabisch en het Engels uit de kast haalt. ‘Niet om op te scheppen,’ zegt ze grappend, ‘maar om je te laten zien hoe die boeken eruitzien.’ De schrijver werkt aan een boekvertaling en presenteert ondertussen een ochtend-programma op een plaatselijke radiozender; daarnaast is ze ook nog bezig met de voorbereidingen voor een nieuw radioprogramma over literatuur.
Wat vrouwen betreft zond Gaddafi tegenstrijdige boodschappen de wereld in. De flamboyante leider stond erom bekend dat hij zich omringde met vrouwelijke lijfwachten, ook wel de ‘Amazonegarde’ genoemd – een ver-wijzing naar de mythologische verblijfplaats van de Amazones in Libië. Maar naar verluidt werden deze vrouwen door Gaddafi ook lastiggevallen en misbruikt.
Gaddafi riep een militaire training in het leven voor meisjes op de middelbare school, maar volgens Salama, die in haar jeugd ook deze training moest volgen, was deze niet bedoeld om gelijkheid te bevorderen. Sterker nog, zegt ze, het was een voorwendsel om vrouwen een gedegen opleiding te onthouden, aangezien de militaire training ten koste ging van andere leerstof.
Verschillende problemen
In het dagelijks leven kregen vrouwen in Libië met verschillende problemen te maken als gevolg van Gaddafi’s beleid, zegt schrijver Mahbuba Khalifa. Ze spreekt via een videoverbinding vanuit haar huis in Tunis, in het buurland Tunesië, waar ze met haar gezin woont na jaren om veiligheidsredenen in het buitenland te hebben vertoefd. ‘De vrouwen in mijn land moeten twee keer zo hard werken om een balans te vinden tussen enerzijds hun hoop en hun ambities – niet alleen voor zichzelf, maar ook voor hun familie – en anderzijds de realiteit, die een schaduw over hun leven werpt.’
Khalifa is een vrouw van in de zestig met een zachte stem. Ze draagt een montuurloze bril en haar blonde haar is keurig gekamd. Naast haar op een bruine bank zit haar dochter – en tevens redactrice – Rima, met een alerte, vastberaden blik in haar ogen, het donkere haar in een staart. Rima, een van Khalifa’s vier kinderen en zelf ook schrijver, vult op zakelijke toon de antwoorden van haar moeder aan, of plaatst die binnen een bepaalde context. ‘Zij is degene die me heeft aangemoedigd mijn teksten te delen met de rest van de wereld,’ zegt Khalifa met een trotse blik op haar dochter, die instemmend knikt. ‘Mijn moeder had een schat aan verhalen, maar ze wist die niet op waarde te schatten. Iemand moest haar een zetje geven,’ zegt Rima.
‘Mijn moeder had een schat aan verhalen, maar ze wist die niet op waarde te schatten. Iemand moest haar een zetje geven’
Het ontsluiten van het Libische erfgoed is wat Khalifa al haar hele leven drijft. ‘Het gaat ver terug, vormt een doorgaande lijn en biedt motivatie,’ zegt ze. Ze schrijft een historische roman over haar geboorteplaats Derna, een havenstad in het oosten van Libië, in wat vroeger een van de rijkste regio’s was. Ze ging er weg op haar achttiende, maar nog altijd voelt ze zich sterk met de stad verbonden. De roman gaat over het lijden van de inwoners van Derna als gevolg van de strijd tussen de ge-allieerden en de asmogendheden in de Tweede Wereldoorlog. Er werd onder meer gestreden in de Libische woestijn. Ze kwam erachter dat inwoners van de kuststeden hun toevlucht hadden gezocht in grotten in de bergen, die dekking boden voor de luchtaanvallen van de geallieerden – een gegeven dat een rol speelt in haar boek.
Khalifa haalt ook herinneringen op uit haar eigen leven. ‘Sommige waren geïnspireerd op het feit dat ik voortdurend verhuisde van de ene plek naar de andere, in Libië of daarbuiten. Dat alles heeft mijn verbeelding verrijkt.’
‘Het voortdurende reizen was voor ons noodzakelijk,’ vertelt Rima. ‘Mijn vader [de Libische politicus en jurist Goma Attaiga] was een tegenstander van het Gaddafi-regime, en omwille van onze veiligheid moesten we het land ontvluchten. Mama heeft zelf jarenlang onder pseudoniem geschreven voor oppositiebladen.’
Khalifa’s eerste roman, We Were and They Were, kwam in 2021 uit in het Arabisch en werd dankzij mond-tot-mondreclame een groot succes bij het Libische lezerspubliek. Het was autobiografisch, zegt ze. ‘Ik wilde het verhaal vertellen van een Libische vrouw die een bepaalde periode uit de geschiedenis van ons land had meegemaakt en die op persoonlijk vlak was geraakt door een aantal belangrijke gebeurtenissen.’
Getuige
De losjes op haar eigen ervaringen gebaseerde roman brengt haar leven in kaart, van haar studiejaren tot aan de val van Gaddafi in augustus 2011. ‘Het begin van mijn studie viel samen met de ingrijpende veranderingen die in Libië plaatsvonden als gevolg van de coup tegen de monarchie. Mijn generatie was getuige van veranderingen die heel verwarrend waren voor de Libische bevolking, die destijds een vreedzaam bestaan leidde.’
Ze herinnert zich de tijd dat er net olie was ontdekt en er goede hoop was op een welvarende toekomst. ‘Van het ene op het andere moment sloeg dat om in een leven van zorgen, en van angst voor de nieuwe bewindhebbers,’ zegt ze. ‘Er werden mensen opgepakt en vrijheden afgenomen, en we zagen enorme veranderingen op sociaal en economisch gebied.’ Khalifa zwijgt even en denkt terug aan het moment dat haar man werd opgepakt. ‘Dat heeft mijn leven voorgoed een andere wending gegeven.’
Tegenwoordig maken deze vrouwelijke auteurs bewerkingen van lokale volksverhalen, Griekse mythen en heilige teksten
Tegenwoordig maken deze vrouwelijke auteurs bewerkingen van lokale volksverhalen, Griekse mythen en heilige teksten. ‘In Libië is er een grote nalatenschap van historische fictie, wat logisch is, gezien de belangrijke rol van het land in de geschiedenis van het Middellandse Zeegebied, en gezien de diverse volken die Libië door de eeuwen heen hebben bewoond of gekolonialiseerd,’ zegt de in Tripoli wonende schrijver Kawther Eljehmi.
De achtendertigjarige spreekt via een videoverbinding vanuit haar huis in Tripoli. Ze behoort tot een generatie van schrijvers die dankzij internet zijn komen bovendrijven. Eljehmi begon 2016 te bloggen; drie jaar later zette ze al haar artikelen en verhalen op de populaire Facebookpagina Fasila, speciaal bestemd voor Libische auteurs. Via internet nam de aandacht voor haar verhalen toe en kreeg ze een vaste volgersschare – nog voordat twee jaar geleden haar eerste roman uitkwam, Aidoun.
Italiaanse Libiërs
De instabiele situatie van het land is de ernstigste kwestie die bij het schrijven komt kijken. ‘Bij mijn eerste roman liep het allemaal nog best soepel. Ik schreef terwijl ik zwanger was van deze kleine,’ zegt ze, terwijl haar vierjarige zoontje Moness zijn neus tegen de webcam drukt. ‘Maar het was veel lastiger om mijn tweede roman te voltooien.’ Dat was tijdens de burgeroorlog van 2019. Eljehmi woonde in een buurt waar veel werd gevochten. Door de bominslagen was het ‘vrijwel onmogelijk’ een schrijfritme te vinden.
Toch wist ze het boek af te krijgen. The Colonel gaat over een fictief personage dat doet denken aan Gaddafi. Eljehmi is alweer bezig aan een nieuwe roman, die handelt over kinderen van Libische vrouwen die met een buitenlander zijn getrouwd. Deze kinderen hebben geen recht op gratis onderwijs en gezondheidszorg, omdat ze niet als Libiërs worden gezien.
Italiaanse schrijvers houden zich ook bezig met historische afrekeningen. Zij nemen de Italiaanse kolonisatie van Libië onder de loep. Libië, voorheen Ottomaans bezit, werd van 1911 tot 1943 bezet door Italië. Op 24 december 1951 riep Libië de onafhankelijkheid uit. In 1970 beval Gaddafi de uitzetting van de Italiaanse bevolking.
Mythologie en de vrouwelijke blik vormen het perspectief
Ook bij de Italianen vormen mythologie en de vrouwelijke blik het perspectief van waaruit de auteurs naar het verleden kijken. Een goed voorbeeld hiervan is Le amazzoni van Manuela Piemonte, dat vorig jaar uitkwam. Dit boek kijkt door de ogen van twee kleine meisjes naar het door Italië bezette Libië in de jaren veertig.
Piemonte (43) werkte in de uitgeefwereld en was scenarioschrijver, toen ze zich aan haar eerste roman waagde. Ze houdt van research en verzamelde een enorme hoeveelheid archiefmateriaal over het onderwerp van haar boek. Via een videoverbinding toont ze me, wat aarzelend maar toch met enige trots, een collectie fascistische memorabilia die ze in dienst van de literatuur heeft verzameld: oude boeken, fascistische speldjes en ansichtkaarten. ‘Ik wilde zeker weten dat mijn beschrijvingen tot in de kleinste details zouden kloppen.’
De hoofdpersonages in Le amazzoni zijn de dochters van Italiaanse kolonisten op het Libische platteland, op het moment dat Benito Mussolini het land de oorlog verklaart. In een periode dat ze Libië moeten verlaten houden ze zich vast aan een indringend beeld dat ze zich herinneren: dat van een Berber-vrouw die te paard door de woestijn stuift. Ze willen net zo worden als die vrouw. ‘Toen ik onderzoek deed naar de periode van de Italiaanse kolonisatie, kwamen de Amazones me voor als een toonbeeld van kracht,’ zegt Piemonte. ‘Pas later kwam ik erachter dat Libië de plek is waar de vrouwelijke krijgers in de Griekse mythen vandaan kwamen.’
Ná de oorlog
Er is nog een periode waar Italiaanse schrijvers zich mee bezighouden, en dat is de tijd ná de oorlog. De inmiddels overleden Alma Abate, die in Tripoli werd geboren, beschrijft in de roman Ultima estate in suol d’amore, die vorig jaar verscheen, een multicultureel Tripoli waar Italianen, Engelsen, Fransen, Amerikanen, joden, christenen en moslims in harmonie samenleven.
Diezelfde periode wordt ook onder de loep genomen in de gefictionaliseerde autobiografie Il casa di Shara Band Ong: Tripoli, van de zestigjarige Mariza D’Anna, die eerder boeken schreef over de geschiedenis van haar familie in Libië. ‘Ik wilde een ervaring delen die veel in Libië geboren Amerikaanse kinderen zullen herkennen: verjaagd worden van de plek die je als je thuis beschouwt,’ zegt ze aan de telefoon vanuit Trapani, op Sicilië, haar thuis sinds ze door Gaddafi werd verbannen. Het boek verscheen vorig jaar.
Zoals D’Anna over Libië spreekt, lijkt het land het midden te houden tussen een verre droom en een plek uit historische verslagen. ‘Ik heb niet heel veel literaire uitwisselingen gehad met Libische schrijvers toen ik aan deze roman werkte, want ik wilde juist mijn eigen herinneringen vastleggen,’ zegt D’Anna, die het land niet meer in mocht – als een in Libië geboren Italiaanse stond ze jarenlang op Gaddafi’s zwarte lijst. ‘Ik ben me ervan bewust dat sommige Libiërs, die waarschijnlijk een volstrekt andere ervaring hebben gehad, het verwarrend kunnen vinden dat ik deze pré-Gaddafi-jaren beschrijf als een gelukkige periode.’ Maar, besluit ze, ‘dat is wel hoe ik het me herinner’.
De Libanese schrijver en activist Joumana Haddad gaat tijdens een interview met Muwatin zonder omwegen in op de vrouwelijke seksualiteit en de ‘verwrongen’ kijk op viriliteit in de Arabische wereld. ‘Mannen moeten eens ophouden zo bang te zijn voor vrouwelijke begeerte.’
De Libanese en Arabische cultuur verdeelt vrouwen gewoonlijk in twee groepen: vrouwen die mooi maar dom zijn en vrouwen die intelligent zijn maar hun uiterlijk verwaarlozen. Wat vindt u daarvan?
‘Dat hokjesdenken behoort tot de dingen die onuitroeibaar lijken in onze samenlevingen. Noch de ontwikkelingen om ons heen, noch de grotere publieke aanwezigheid, noch de kennisrevolutie, noch de humanistische feministische strijd heeft daarin verandering kunnen brengen. Deze link tussen vorm en inhoud is een van de talloze manieren waarop het machisme overal op de wereld, maar in het bijzonder in onze regionen, vrouwen onder de duim houdt.
Het ergste is nog dat deze stereotypen kinderen van jongs af aan worden ingeprent
Het ergste is nog dat deze stereotypen kinderen van jongs af aan worden ingeprent. Zowel jongens als meisjes groeien op met deze waandenkbeelden, waar ze nooit meer van loskomen.
Het vergt veel tijd, veel verschillende stadia, veel goede wil en wilskracht om de zware strijd tegen onwetendheid te voeren. Wij zijn voor het merendeel nog ‘robots’ die moeten voldoen aan de normen die ons thuis, op school, door het godsdienstonderwijs, de televisie en de sociale media zijn opgelegd. Die botsen met het individueel bewustzijn en beperken de mogelijkheid om jezelf vragen te stellen en voor jezelf te beslissen.’
De studenten
In zijn eerste officiële reactie, achttien dagen na de dood van Mahsa Amini op 16 september, heeft de opperste leider van de Islamitische Republiek, ayatollah Ali Khamenei, de Verenigde Staten, ‘het zionistische regime’ (Israël) en hun ‘agenten’, evenals ‘enkele in het buitenland gevestigde Iraanse verraders’ ervan beschuldigd de protesten aan te wakkeren en heeft hij de ordetroepen opgeroepen ‘de criminelen het hoofd te bieden’. In de straten gaan de vrijwel dagelijkse betogingen door ondanks heftige repressie.
Op zaterdag 1 oktober hebben de studenten zich bij de beweging aangesloten en diverse bijeenkomsten georganiseerd. Sinds het begin van de betogingen zijn er volgens de in Noorwegen gevestigde ngo Iran Human Rights (IHR) minstens 92 mensen gedood en honderden gearresteerd. Buiten het land zijn talrijke steunmanifestaties gehouden, van Los Angeles tot Mexico-Stad en van Belgrado tot Beiroet.
In datzelfde kader worden vrouwen ofwel als ‘heilige’ ofwel als ‘prostituee’ bestempeld. Vanwaar die versimpelende tegenstelling?
‘Zowel mannen als vrouwen moeten ophouden de sensuele vrouw als tegendeel van de deugdzame vrouw te projecteren. De tegenstelling “heilige versus prostituee” bestaat niet. Ze is schadelijk voor de onderlinge betrekkingen en maakt die oppervlakkig. Elke prostituee is een heilige, elke sensuele vrouw is een deugdzame vrouw. Wij hebben het recht en zijn in staat om allebei tegelijk te zijn. Vooral mannen maar ook vrouwen moeten eens ophouden zo bang te zijn voor vrouwelijke begeerte. Die begeerte is weliswaar onbedwingbaar, maar juist daarom kan ze een onuitputtelijke bron van generositeit, van plezier en nieuwe ervaringen vormen. Laten we daar liever van profiteren!’
Kan de oosterse man volgens u van een opstandige vrouw houden of is hij bang voor haar?
‘Nee, hij kan niet van haar houden, omdat hij haar niet begrijpt. Je zou beter kunnen zeggen dat hij haar begeerlijk vindt. Ze trekt hem aan als een magneet, maar tegelijkertijd stoot ze hem af. Omdat ze een vrije vrouw is, en omdat alles wat vrij is de oosterse en machistische man angst aanjaagt.
In wezen beeldt dit soort mannen zich in dat het viriel is om degenen die lichamelijk, economisch, politiek of sociaal het zwakst zijn te onderwerpen, en soms geweld aan te doen. Ze denken dat ze daarmee hun angst kunnen maskeren. Maar dat is een verwrongen kijk op viriliteit. Het is een toevlucht tot iets wat het volstrekte tegendeel is van viriliteit.’
In uw boek Superman est arabe schrijft u dat u atheïst bent. Bent u niet bang daarmee sympathisanten te verliezen?
‘Ik schrijf niet, ik denk niet en ik leef niet om sympathiek te worden gevonden of me populair te maken. Ik doe het om gehoor te geven aan mijn overtuigingen, aan mijn principes, aan mijn dromen en aan de talloze stemmen die in mij klinken. Ik denk en ik schrijf omdat ik het recht heb degene te zijn die ik ben, zonder opsmuk, zonder pluimstrijkerij, zonder concessies.
Ik heb het recht openlijk te zeggen wat ik denk. Ook heb ik het recht niet-gelovig te zijn
Ik geloof dat vrouwenrechten onverenigbaar zijn met religies. En ik heb het recht openlijk te zeggen wat ik denk. Ook heb ik het recht niet-gelovig te zijn. Net zoals gelovige vrouwen het recht hebben te denken en te zeggen dat religies vrouwen in ere houden. Waar ze niet het recht toe hebben, zij noch iemand anders, is om mij en anderen het recht te ontzeggen bepaalde meningen of overtuigingen aan de kaak te stellen.’
Laat het Iraanse volk niet in de steek
Zonder steun van de grote mogendheden en de VN zal deze opstand in bloed worden gesmoord, onderstreept de hoofdredacteur van Independent Persian die kritisch staat tegenover de Iraanse machthebbers.
De opstand van het Iraanse volk na de dood van Mahsa Amini, die een symbool is geworden van alle onrechtvaardigheid, onderdrukking en chaos in het land en van de vernedering en het geweld waaraan de bewoners van dit grondgebied worden blootgesteld, gaat door.
Er wordt geprotesteerd tegen een regime dat er de afgelopen veertig jaar alleen maar op uit is geweest om een leger van repressieve en paramilitaire groeperingen te vormen, zowel in Iran als in de rest van het Midden-Oosten, en zo zijn duivelse plannen ten uitvoer te brengen. Een regime dat is gegrondvest op het bloed van het Iraanse volk en dat zijn macht heeft versterkt door het massaal executeren van tegenstanders.
De afgelopen jaren, tijdens andere protesten van het Iraanse volk, heeft dit regime honderden zo niet duizenden betogers gedood.Naast het leger, de paramilitaire troepen en de Revolutionaire Garde, een militaire elite-eenheid, beschikt Teheran over brigades uit het buitenland (Irak, Libanon, Afghanistan, Pakistan), die bij de huidige opstand kunnen worden ingezet om het volk te onderdrukken.
Als de wereld het Iraanse volk niet op dezelfde manier steunt als het Oekraïense, zullen deze regering en haar militaire apparaat duizenden mensen afslachten.Het Iraanse volk heeft internet nodig om de wereld duidelijk te maken wat er gebeurt, maar meer nog dan internet heeft het meer solide steun nodig van andere regeringen en de Verenigde Naties om dit regime te kunnen veranderen.
Alle sympathiebetuigingen van wereldleiders, alle tweets en alle sancties tegen mensen die met het regime worden geassocieerd zijn niet voldoende. Het Iraanse volk moet door de wereld worden gehoord. Laat het Iraanse volk niet in de steek in de strijd tegen zijn onderdrukkers.
In de Arabisch-islamitische wereld wordt seksuele vrijheid vaak geassocieerd met zedeloosheid, onreinheid of prostitutie. Wat vindt u daarvan?
‘Onreinheid bestaat niet op seksueel gebied. Iedereen mag vrijelijk over zijn eigen lichaam beschikken. Onreinheid, onzedelijkheid, prostitutie – echte prostitutie – bestaat alleen op intellectueel, politiek, economisch, ideologisch en religieus niveau. Onreinheid en onzedelijkheid zijn gelegen in tirannie, in onderdrukking, in corruptie, in het plunderen van natuurlijke hulpbronnen, in hersenspoeling, in het demoniseren van de ander.
Op diezelfde manier is een “verantwoordelijk” seksleven geen seksleven dat “morele normen respecteert”. Voor mij is de verantwoordelijkheid gelegen in het feit dat je je tegen bepaalde seksueel overdraagbare ziektes of een ongewenste zwangerschap beschermt.
Eén ding moet voor iedereen duidelijk zijn: een volwassen vrouw is de enige die bepaalt wat ze met haar lichaam doet
Eén ding moet voor iedereen duidelijk zijn: een volwassen vrouw is de enige die bepaalt wat ze met haar lichaam doet, of ze een seksuele relatie wil hebben met duizend mannen, of vrouwen, of met helemaal niemand.’
Vrouwenbesnijdenis wordt tegenwoordig zwaar bestraft en hersteloperaties aan de clitoris komen veelvuldig voor. Betekent dat een erkenning van de vrouwelijke begeerte, in dezelfde mate als die van mannen?
‘Wat voor erkenning? Van welke begeerte? Als er niet herhaaldelijk internationale campagnes tegen besnijdenis waren gevoerd, zou alles bij het oude zijn gebleven. Wie in hoge Arabische kringen bekommert zich nu werkelijk om vrouwelijke begeerte of het recht van vrouwen op seksueel genot? De machistische mentaliteit die bepalend is voor onze regimes en samenlevingen impliceert dat alleen de man genot ervaart. Voor hem is dat een “recht” dat is vastgelegd in de religieuze wetten. En de vrouw heeft alleen tot taak hem dat te verschaffen, dat is haar “heilige plicht”. Er zijn maar weinig partners die het genot van de vrouw belangrijk vinden. En dan vaak alleen om hun eigen potentie bevestigd te zien, niet omdat ze echt begaan zijn met het genot van de vrouw.’
Verschillende bevolkingsgroepen in Iran, ook die als hoeksteen van het regime werden beschouwd, uiten steeds vaker kritiek op de autoriteiten, die slecht bestuur en corruptie worden verweten. Kan de solidariteit tussen minderheden het regime aan het wankelen brengen?
Deze opstandige wind waait uit een andere hoek. Natuurlijk, de economische crisis die Iran teistert heeft de afgelopen jaren steeds vaker betogingen uitgelokt. In 2017 zijn de Iraniërs de straat op gegaan om te protesteren tegen de stijging van de kosten van levensonderhoud als gevolg van de koersdaling van de rial. Twee jaar later kwamen er protesten tegen een verhoging van de brandstofprijzen door veranderingen in het subsidie-systeem.
Sindsdien zijn er steeds vaker kleine, plaatselijke manifestaties om bijvoorbeeld meer rechten voor ambtenaren en arbeiders te eisen, of een betere watervoorziening voor de boeren in de regio Isfahan. De sociaaleconomische eisen van een bevolkingsgroep die tot dan toe als een hoeksteen van de volkssteun voor het regime werd beschouwd gaan steeds vaker gepaard met kritiek op dat regime, op het slechte bestuur, de corruptie. Hoewel de Islamitische Republiek voortdurend beweert het gewone volk te beschermen en te verdedigen tegen de bourgeoisie, aarzelt ze niet om haar goed geoliede onderdrukkingssysteem in te zetten om deze achtereenvolgende bewegingen te smoren.
Er vinden in een vijftiental Iraanse steden demonstraties plaats naar aanleiding van de dood van de jonge Mahsa Amini
Momenteel vinden er in een vijftiental Iraanse steden demonstraties plaats naar aanleiding van de dood van de jonge Mahsa Amini. Deze gebeurtenis, het voorlopige dieptepunt van een reeks gewelddadige arrestaties door de zogeheten ‘oriëntatiepatrouille’ van vrouwen die de geldende kledingregels niet respecteren, heeft in het hele land tot heftige emoties geleid. Bij de vrouwen en studenten die als eersten in opstand kwamen hebben zich inmiddels talrijke mannen aangesloten om gezamenlijk een van de hoekstenen van het gezag en de politiek-religieuze identiteit van de Islamitische Republiek ter discussie te stellen: de hidjab.
Een door het Westen gesmeed complot
Volgens de conservatieve Iraanse pers, die nauwe banden heeft met het regime, wordt de protestbeweging op afstand aangestuurd door de vijanden van Iran, die er alleen maar op uit zijn het land te verzwakken.
Voor de conservatieve pers is het zonneklaar: de betogingen die Iran al bijna drie weken lang in rep en roer brengen zijn het werk van ‘vijanden’ van de Islamitische Republiek. Volgens het blad Kayhan zit het Westen ‘achter de misdaden en het kwaad waardoor de straten worden geteisterd en separatistische terroristische groeperingen worden opgehitst’; met dat laatste wordt de Koerdische minderheid bedoeld, onder wie het oude streven naar autonomie weer is opgelaaid. Maar ‘de belangrijkste aanstichters van de rellen zijn elementen die zichzelf als “hervormers” bestempelen’, voegt de krant eraan toe.‘Er moet worden afgerekend met de terroristen, met de separatisten en vooral met de politici en bekende Iraniërs die het Westen in staat stellen het land binnen te dringen’, dikt Kayhan nog aan. ‘Iedere gelegenheid om de criminelen en verraders te bestraffen moet worden aangegrepen en de inspanningen om een landelijk informatie- en communicatienetwerk op te zetten [in plaats van het wereldwijde internet] moeten worden geïntensiveerd.’
Om een sneeuwbaleffect te voorkomen heeft de Iraanse staat op 22 september de toegang tot internet, sociale media en berichtenapps drastisch beperkt.
De krant Jam-e Jam concentreert zich op de Koerdische opstandelingen en schrijft dat ‘diverse gewapende separatistische groeperingen deze gespannen situatie aangrijpen om hun doelen te bereiken. Hoewel de Iraanse Koerden patriotten zijn, laten sommigen onder hen zich misleiden door de separatisten die een door de vijand aangewakkerd afscheidingscomplot nastreven.
’Volgens het dagblad Iran, een overheidsorgaan, ‘vormt de hoofddoekkwestie de kern van de psychologische manipulatie waarmee de vijand het volk probeert te mobiliseren’. De Iraniërs ‘zullen nooit met deze oproerkraaiers sympathiseren’ en de voorkeur geven aan ‘veiligheid’ boven chaos, in een regio waar ‘alle buurlanden met een crisis worden geconfronteerd’. De meerderheid van de bevolking is niet ‘voor afschaffing van de hoofddoek’, besluit de krant.
Het dagblad Vatan-e Emrooz vreest zelfs voor een burgeroorlog: ‘De vijanden van Iran hebben altijd geprobeerd betogingen in rellen te laten ontaarden en rellen in een burgeroorlog. Ze dromen ervan om hetzelfde te doen als in Syrië en Libië.’Het blad Farhikhtegan, dat genuanceerder en kritischer is, legt de nadruk op de groeiende kloof tussen de politieke machthebbers en de jeugd. ‘De deelname van jongeren aan de betogingen was ongekend groot. Omdat er geen pogingen worden ondernomen een dialoog met hen aan te gaan, heeft een deel van deze jonge generatie haar eigen waarden gedefinieerd, die volstrekt onbegrijpelijk kunnen zijn voor andere generaties, met name die welke aan de knoppen zitten,’ verklaart Farhikhtegan.De ‘discriminatie in het onderwijs’ die is verergerd door de ‘privatisering van het onderwijsstelsel’ heeft bovendien de sociale ongelijkheid versterkt zodat veel jongeren ‘teleurgesteld zijn geraakt in de maatschappij en er een ontgoochelde generatie is ontstaan die niets opheeft met spirituele waarden’, waarschuwt het blad.
Betogers hebben niet alleen bij wijze van protest hun hoofddoek verbrand, maar ook de ordetroepen bestookt met kreten als ‘Dood aan de dictator’, waarmee ze de opperste leider bedoelden, van wie afbeeldingen werden verscheurd. ‘Omdat de aanleiding ditmaal een sociaal-cultureel en politiek element in zich bergt, is de huidige opstand vergelijkbaar met die van de Groene Beweging van 2009,’ zegt Ali Fathollah-Nejad, als onderzoeker verbonden aan het Issam Fares Institute van de Amerikaanse Universiteit van Beiroet. Deze universiteit, sinds haar oprichting een van de grootste bedreigingen voor de Islamitische Republiek, had destijds op verzoek van de hervormingsgezinde maar onfortuinlijke presidentskandidaat Mir-Hossein Mousavi plaats geboden aan massale protestbetogingen tegen de als frau-duleus beschouwde verkiezing van Mahmoud Ahmadinejad.
Vrijheid en brood
Anders dan de Groene Beweging, die vooral in Teheran en op de universiteiten actief was, hebben de huidige protesten zich over het hele land verbreid, van Isfahan en Iraans Koerdistan, waar de jonge vrouw vandaan kwam die het symbool is geworden van de onderdrukking door het regime, tot aan Rasjt aan de Kaspische Zee.
‘De betogingen die zijn uitgelokt door de dood van Mahsa Amini weerspiegelen een veel grotere woede onder de bevolking vanwege het discriminerende juridische kader dat zowel vrouwen als etnische en religieuze minderheden en andere gemarginaliseerde groepen in Iran onevenredig zwaar treft,’ analyseert Gissou Nia, voorzitter van de raad van bestuur van het Iran Human Rights Documentation Center in New Haven, Connecticut.
Bovendien had de middenklasse, die vooral snakte naar ‘vrijheid’, andere wensen dan de lagere klassen, die ‘brood’ eisten. De sancties die werden opgelegd door Donald Trump nadat hij het nucleaire akkoord had opgezegd hebben de economische crisis waar-onder de Iraniërs gebukt gaan alleen maar verergerd. Hoewel er gewoonlijk geheimzinnig over dit onderwerp wordt gedaan, liet president Ebrahim Raisi zich afgelopen augustus tijdens een persconferentie ontvallen dat de inflatie op jaarbasis meer dan veertig procent bedroeg. ‘Door de huidige omstandigheden in Iran lijkt het erop dat twee sociale groepen de handen ineenslaan: de middenklasse, die er de afgelopen jaren armer op is geworden, en de lagere klassen, die minder conservatief lijken dan vroeger of dan vaak wordt verondersteld,’ meent Ali Fathollah-Nejad.
Kan de solidariteit tussen de verschillende klassen het regime aan het wankelen brengen?
Kan de solidariteit tussen de verschillende klassen het regime aan het wankelen brengen? Tijdens zijn toespraak tot de Algemene Vergadering van de VN vorige maand in New York heeft de Iraanse president Ebrahim Raisi met geen woord gerept over de betogingen in zijn land, al werd daar uitgebreid over bericht door alle grote internationale media. Het belangrijkste doel van zijn reis, het nucleaire dossier en het opheffen van de internationale sancties die daarmee verbonden zijn, is op een dood spoor beland nadat de Iraniërs tijdens de onderhandelingen in Wenen eisen hadden gesteld die voor de Amerikanen onacceptabel waren. Talloze analisten verwachtten dat de repressie na Raisi’s terugkomst in Teheran op 28 september jongstleden verder zou toenemen, nadat de autoriteiten de dag daarvoor al officieel hadden bekendgemaakt dat er sinds de dood van Mahsa Amini zeventien mensen waren omgekomen, onder wie enkele politiemensen. Na haar dood en de eerste betogingen die daarop volgden werden het internet en sociale netwerken als Instagram en Whatsapp enige tijd stilgelegd. De gespecialiseerde site NetBlocks sprak van de meest omvangrijke internetonder-breking sinds de massale protesten in 2019. Volgens schattingen van Amnesty International heeft de digitale black-out van destijds, die een week duurde, meer dan driehonderd mensen het leven gekost, onder wie betogers.
Ondanks zijn goed getrainde veiligheidsapparaat lijkt het regime in Teheran enigszins te aarzelen om zijn politiek-religieuze gezag te doen gelden, terwijl er ook geruchten gaan over de verslechterende gezondheidstoestand van de opperste leider, de 83-jarige Ali Khamenei.
Hoewel een openbare verschijning van de ayatollah aan iedere discussie een eind leek te willen maken, ligt de vraag over diens opvolging op ieders lippen en zou die opvolging weleens reden kunnen zijn voor een toekomstige koersverandering van de Islamitische Republiek. De presidentsverkiezing van 2021 had al laten zien dat er onenigheid bestond binnen de conservatieve elite die de scepter zwaaide en waarvan een deel dat als te gematigd werd beschouwd door de opperste leider opzij is geschoven ten gunste van Ebrahim Raisi.
‘Irrationele lieden’
Na de dood van Mahsa Amini hebben diverse hoogwaardigheidsbekleders kritiek geuit op de zedenpolitie, die door de president aan het begin van zijn ambtsperiode is versterkt en die door velen verantwoordelijk wordt gehouden voor de dood van de jonge vrouw. Parlementsleden hebben al gepleit voor een herziening van de gebruikte methoden, oftewel de opheffing van deze ordetroepen. Ayatollah Asadollah Bayat-Zanjani, een belangrijke religieuze figuur en tegenstander van het heersende regime, heeft felle kritiek geuit op ‘de gebeurtenissen en het gedrag van een stel illegale, irrationele lieden dat tot dit ongelukkige en betreurenswaardige incident heeft geleid’.
Volgens deze Jemenitische auteur heeft de focus van het Iraanse regime op religie in plaats van op de materiële nood van de bevolking een averechts effect. ‘Iran noemt zichzelf de “Islamitische Republiek”, maar het atheïsme is wijdverbreid.’
Hoewel de dood van Mahsa Amini op 16 september jongstleden tot grote woede heeft geleid, weten de Iraniërs dat de aanstoot die het regime nam aan een ontsnapte haarlok illustreert hoe graag het met een overmaat aan religie tegenwicht wil bieden aan de materiële nood van de bevolking.
Omdat het regime er niet in is geslaagd de belangen van de Iraniërs hier op aarde naar behoren te behartigen, probeert het dat in een andere wereld te doen. Met andere woorden, in plaats van de mensen de mogelijkheid te geven hun leven hier beneden te verbeteren, wordt hun het walhalla daarboven voorgespiegeld.
De opleving van het Koerdisch nationalisme
De Iraanse Koerden, die deelnemen aan de protestbeweging, worden met harde hand onderdrukt. Deze volksopstand heeft hun oude aanspraak op territoriale autonomie weer doen opleven.
De Iraanse Koerden zien de betogingen in Iran, waaraan ze actief deelnemen, als een mogelijkheid voor het land om zich te ontdoen van een religieus regime en de mensenrechtensituatie te verbeteren, maar ook als een mogelijkheid om hun oude aanspraak op autonomie weer van stal te halen, die aansluit bij het nationalistische streven van de Koerden in het Midden-Oosten naar een transnationale politieke gemeenschap van Turkse, Syrische, Iraakse en Iraanse Koerden, legt de pan-Arabische krant Daraj uit.
De slogans – zoals ‘Koerdistan zal een begraafplaats voor de fascisten zijn’ – en de meegevoerde portretten van Abdul Rahman Ghassemlou – een van de meest vooraanstaande leiders van de Democratische Partij van Iraans Koerdistan, die in 1989 in Wenen is vermoord door de Iraanse inlichtingendienst tijdens een speciale operatie waaraan ook de Iraanse ex-president Ahmadinejad deelnam – laten zien dat de huidige beweging een Koerdisch nationalistisch tintje heeft.
Deze etnische minderheid, die lange tijd is gemarginaliseerd, ziet bovendien raakvlakken tussen de Koerdische en de feministische beweging. ‘De meeste Koerdische feministen die in Iran gevangenzitten zijn gearresteerd om twee redenen, hun feministische betrokkenheid en hun [Koerdisch] nationalisme’, aldus de auteur van het artikel, die zelf een Syrische Koerd is.
Daraj herinnert eraan dat deze wil om actiever in het geweer te komen tegen het regime al voor de huidige twisten bestond. De Democratische Partij van Iraans Koerdistan en de Democratische Partij van Koerdistan in Iran, de twee grootste Koerdische partijen in Iran, hadden zich afgelopen augustus al verenigd na een schisma van zestien jaar.
De twee partijen, die over een militaire vleugel beschikken, de Peshmerga, hebben toen het begin van een nieuwe fase aangekondigd ‘in de strijd tegen het regime van de Islamitische Republiek Iran en tegen ieder plan dat het pluralisme en de rechten van minderheden ontkent’.
Teheran zegt bovendien dat er Peshmerga-strijders deelnemen aan de betogingen in Koerdische steden, wat door de Koerden wordt ontkend. Het is vermoedelijk een excuus om de repressie op te voeren, besluitDaraj..
De tegenstelling tussen discours en praktijk is schrijnend. Het is de tegenstelling tussen de ‘Islamitische Republiek’ en een moordzuchtige handhaving van de ‘goede zeden’. Tussen de bewering dat men de islam wil koesteren als het licht in de ogen en het met harde hand uitdragen van de religieuze ideologie.
Voor een groot deel van de samenleving lijkt religie dus een eenvoudig instrument in handen van het regime om ieder streven naar een beter leven de kop in te drukken. Dat werkt een afkeer in de hand van alles wat naar religie riekt. In die zin is de opstand tegen het verplicht dragen van een hoofddoek in feite een afwijzing van de ideologische fundamenten van het regime, met zijn velayat-e faqih-doctrine [de voorrang van religie op politieke macht].
Deze doctrine vormt de basis van het bewind van opperste leider Ali Khamenei, wiens beeltenis in tal van Iraanse steden door betogers in brand is gestoken. Khamenei vertegenwoordigt een militair-religieuze macht, die het resultaat is van een verbond tussen de sjiitische geestelijkheid en het leger rond de Revolutionaire Garde.
Afkeer
De afkeer komt ook tot uiting in een reeks verschijnselen die hand over hand toenemen: atheïsme, drugsgebruik, meer criminaliteit, stijgende emigratie. Het zijn verschijnselen die zich ook in andere moslimlanden voordoen, om soortgelijke redenen. Deze redenen houden verband met de vervlogen hoop op democratisering, met economische tegenslag en met werkloosheid. Maar daar komt het cynische gebruik van religie voor politieke doeleinden nog bij.
73 procent van de Iraniërs is tegen het verplicht dragen van een hoofddoek
Toch vormt Iran een geval apart, vanwege de duidelijke afkeer van religie die er in het land heerst. Tijdens een peiling in juni 2020, zo meldde de in Londen gevestigde televisiezender Iran International, zei 73 procent van de ondervraagden tegen het verplicht dragen van een hoofddoek te zijn en verklaarde slechts 26 procent te geloven in imam Mahdi, wiens terugkeer van het einde der tijden een belangrijk element vormt van het hedendaagse sjiisme. Van de 61 procent van de ondervraagden die zei uit een gelovige familie te komen verklaarde 60 procent nooit meer te bidden.
Daar komt nog bij dat de sjiieten in Ahwaz, een regio in het zuidwesten van Iran met een grote Arabischtalige bevolking, zich in groten getale tot het soennisme bekeren. Daarmee willen ze afstand nemen van het staatssjiisme van de Iraanse machthebbers, dat ze associëren met het streven naar hegemonie van Iraanse nationalisten. Het soennisme daarentegen verenigt hen in hun ogen met de andere Arabische landen, waar de soennieten veruit in de meerderheid zijn.
De voetballers
Net als veel andere bekende Iraniërs hebben diverse voetballers zich solidair verklaard met de protestbeweging.
Op 27 september, tijdens een vriendschappelijke wedstrijd van Iran tegen Senegal in Wenen, hebben de Iraanse spelers tijdens het spelen van de volksliederen hun shirt onder een zwarte parka verborgen. Sterspeler Sardar Azmoun heeft boodschappen op Instagram gepost om de betogers te steunen, zoals deze: ‘Schandalig dat jullie het volk zo moeiteloos hebben vermoord en leve de vrouwen van Iran.’ Boodschappen die hij uiteindelijk heeft moeten verwijderen onder druk van de autoriteiten, die hebben beloofd ‘beroemdheden te zullen aanpakken die olie op het vuur gooien’. Volgens de Iraanse krant Javan hebben de Instagramposts van een andere legendarische voetballer, Ali Karimi, ‘heel wat meer invloed dan universiteitsdocenten’.
Terwijl de vertegenwoordigers van religieuze instanties rijkelijk profiteren van de eerder genoemde overmaat aan religie, leeft meer dan de helft van de bevolking onder de armoedegrens. Toch is Iran een van de landen met de grootste natuurlijke hulpbronnen ter wereld en zou de economie moeten floreren, ware het niet dat het militair-religieuze verbond in alle lagen van de maatschappij is doorgedrongen om deze hulpbronnen aan zijn eigen politieke en geopolitieke ambities te verspillen.
Zo geeft het verhaal van Mahsa Amini en duizenden andere Iraanse vrouwen inzicht in de ware aard van een regime waarvan de uitspraken niet stroken met de praktijk. Het gebruikt de zedenpolitie als dekmantel voor het plegen van moorden en ontketent oorlogen onder de vlag van islamitische eenheid. Het noemt zichzelf ‘Islamitische Republiek’ maar het atheïsme is wijder verbreid dan onder het monarchistische bewind van de sjah.
Naast mannen vechten ook vrouwen mee in Oekraïne, met alle risico’s van dien. ‘Als een vrouwelijke sluipschutter wordt gevangengenomen, wordt ze verkracht, vernederd, gemarteld – en vervolgens geëxecuteerd.’
‘Sultan’, een 24-jarige met blonde lokken en met siliconen ingespoten lippen, hurkt om een scherpschuttergeweer, een Amerikaanse Barrett, uit de draagtas te halen. ‘De liefde van mijn leven,’ zegt ze, terwijl ze het geweer in vuurpositie zet. Een bebaarde instructeur achter haar blaft instructies: ‘Drie doelen, afstand 186 meter, schiet om te doden!’ Sultan gaat liggen, trekt haar paardenstaart achter haar hoofd. Ta. Ta. Ta. De kogels belanden niet meer dan een centimeter naast de roos. Ze lijkt niet verrast. ‘Je moet doden zonder dat het je iets kan schelen. En ik geef er niets om.’
Sultan – ze koos die naam omdat ze van Turkse soaps houdt – is een van de drie scherpschutters die door de speciale strijdkrachten van haar land zijn geselecteerd om een geavanceerde training voor sluipschutters te volgen in de bossen van West-Oekraïne. Net als haar collega’s ‘Phoenix’ (onverwoestbaar, zoals de vogel) en ‘Oksana’ (omdat een bezorger haar zo noemde, bleef de bijnaam hangen), onderscheidde Sultan zich als vrijwillige soldaat bij de eenheid voor territoriale verdediging. Maar de eisen aan het Oekraïense front, in dit door mannen gedomineerde, gespecialiseerde beroep, zullen veel zwaarder zijn. De eerste fase van het aanpassingsproces speelt zich in het bos af.
Deputy zegt dat hij aanvankelijk sceptisch stond tegenover het idee om vrouwelijke sluipschutters te trainen. Nu gelooft hij dat ze geschikter zijn voor het beroep dan mannen
De training is opgezet door een zwijgzame commandant met de schuilnaam ‘Deputy’ – het enige biografische detail dat hij prijsgeeft. Naast schietoefeningen omvatten de sessies van Deputy lessen in tactiek, ballistiek en beweging. Onder normale omstandigheden zou de training anderhalf jaar duren. In Oekraïne, waar de cyclus van leven en dood sneller verloopt, worden de vrouwen al binnen enkele weken ingezet. Hun eerste standplaats is de noordelijke grens met Belarus, waar Russische troepen mogelijk een tweede aanval op Kyiv voorbereiden, of er althans mee dreigen.
Deputy zegt dat hij aanvankelijk sceptisch stond tegenover het idee om vrouwelijke sluipschutters te trainen. Nu gelooft hij dat ze geschikter zijn voor het beroep dan mannen. Vrouwen zijn licht en wendbaar, zegt hij; ze kunnen zich terugtrekken zonder geluid te maken. Over het algemeen zijn ze ook ‘geduldiger’ en nemen ze minder snel onberekende risico’s. Maar hij raakte pas echt overtuigd toen hij zag hoe de vrouwen een zware militaire overlevingstest doorstonden die door ingewijden ‘Fizo’ wordt genoemd. Uit een groep van negentig kandidaten bleven er aan het eind van de test slechts vijf over. Twee van hen zijn mannen. ‘De andere drie zie je voor je.’
Anders dan mannen in de dienstplichtige leeftijd mogen Oekraïense vrouwen het land verlaten. Een initiatief om de dienstplicht uit te breiden tot vrouwen met een cruciaal beroep stond gepland voor oktober vorig jaar, maar werd uitgesteld na protesten van de bevolking. Dat betekent, voorlopig althans, dat de vrouwen die vechten dat vrijwillig doen. Dat heeft de Oekraïense strijdkrachten er niet van weerhouden een steeds vrouwelijker aanblik te krijgen.
Een groeiend aantal vrouwen, zeker vijfduizend, vervult een functie aan het front
Volgens Anna Malyar, onderminister van Defensie van Oekraïne, dienen nu ‘minstens dertigduizend’ vrouwelijke soldaten in het leger, ofwel een op de vijf van het officiële, pre-mobilisatie-aantal. (Tegenwoordig is het exacte aantal een goed bewaard geheim.) Meestal vervullen vrouwelijke soldaten een functie op de achtergrond, zoals medicus, persvoorlichter, kok, geheime communicatiemedewerker, of ze worden belast met sensitieve taken als het evacueren en verzorgen van lichamen, dood of levend. Maar een groeiend aantal vrouwen, zeker vijfduizend, vervult een functie aan het front. Vele tientallen van hen zijn sluipschutter.
De vrouwelijke cursisten zeggen dat ze in elke fase van de route hier naartoe op weerstand stuitten, meestal van mannen die vinden dat vrouwen fundamenteel ongeschikt zijn voor het vak als sluipschutter. ‘We hebben niet voor de makkelijke weg gekozen,’ zegt Phoenix, ‘maar we bewijzen ons wanneer het moet.’ Ze zegt zich geen illusies te maken over de gevaren. In de militaire psychologie nemen sluipschutters een bijzondere plek in, en als ze ooit gevangen worden genomen, fungeren ze als voorbeeld. Daarbij is het geen voordeel vrouw te zijn. ‘Als een vrouwelijke sluipschutter gevangen wordt genomen, wordt ze verkracht, vernederd, gemarteld en vervolgens geëxecuteerd,’ zegt Oksana. ‘Een sluipschutter moet altijd bereid zijn zichzelf op te blazen met een granaat.’
De welbegrepen risico’s leggen een zware druk op hun naasten. Niet iedereen is open tegenover de familie over wat ze doen. Oksana zegt dat toen de oorlog uitbrak haar moeder haar geld aanbood om naar Europa te vluchten – het lijkt erop dat ze niet eens weet dat haar dochter in het leger zit. Zowel Phoenix als Sultan hebben jonge kinderen en voormalige echtgenoten achtergelaten.
‘Een sluipschutter moet altijd bereid zijn zichzelf op te blazen met een granaat’
Sultan zegt dat haar achtjarige dochter er al rekening mee houdt dat ze zou kunnen sterven. ‘Ze vertelde me dat als dat gebeurt ze verdrietig zal zijn, maar altijd een plekje in haar hart zal hebben voor mij.’ Een zweem van emotie is zichtbaar in de ogen van de koelbloedige scherpschutter. Dan schudt ze haar hoofd en benadrukt dat er geen weg terug is. Haar kind is de reden dat ze moet vechten, zegt ze: ‘Ik doe er alles aan om ervoor te zorgen dat haar generatie niet te maken krijgt met Poetin en zijn idiote wereld.’
De clitoris wordt ‘door vrijwel iedereen genegeerd’, aldus medische deskundigen. Die nalatigheid kan funest zijn voor de seksuele gezondheid van vrouwen.
Gillian zat niet te wachten op een perforator in de buurt van haar geslachtsdelen. Dus toen een gynaecoloog in 2018 voorstelde om voor een kankercontrole een biopt van haar vulva te nemen, aarzelde ze. De arts had het vermoeden dat het witachtige huidvlekje dat Gillian naast haar clitoris had gevonden lichen sclerosus was, een huidaandoening die meestal goedaardig is. Gillian, die als verpleegster werkt, vond het wat extreem klinken om uit haar gevoeligste lichaamsdeel een stukje weg te laten halen.
Uiteindelijk stemde ze toch toe, want hij was een dokter en zij slechts een verpleger. Ze ging ervan uit dat hij op het gebied van de clitoris een autoriteit was. ‘Ik had nooit in de gynaecologie gewerkt,’ zegt Gillian, die vanwege haar privacy alleen haar voornaam noemt. ‘Ik was behoorlijk onwetend.’
Vóór de biopsie kreeg ze een ruggenprik om het gebied te verdoven. Haar benen werden in beugels geplaatst. Om het bloeden te stelpen, legde de dokter zijn ene hand over de andere heen en drukte vervolgens hard tegen haar vulva aan. (Dat zijn de uitwendige delen van de vrouwelijke genitaliën, waartoe de binnenste en buitenste schaamlippen, de opening naar de vagina en de clitoris behoren.) Zelfs door de verdoving heen kon ze de druk tegen haar schaambeen voelen. Ze gilde het uit.
Een maand later, toen Gillian met haar vriend in bed lag, realiseerde ze zich dat ze geen orgasme meer kon krijgen. Ze werd nog wel opgewonden, maar de momenten waarop ze voorheen een hoogtepunt had bereikt ‘liepen nu op niets uit’, herinnert ze zich. ‘En zo gaat het nog steeds.’
Ze vertelde het haar gynaecoloog. Die vermoedde dat ze door de littekens last had van gevoelloosheid, en dat dat met de tijd vanzelf weg zou gaan. Maar dat gebeurde niet. Gillian raakte steeds meer verontrust en zocht de ene na de andere specialist op in de hoop een verklaring of wellicht een oplossing te vinden. Toen kwam ze erachter dat niemand met haar over haar clitoris wilde praten.
Gillian vertelt dat een uroloog haar verwonding vergeleek met de symptomen van iemand die door verkrachting trauma heeft opgelopen. Wat ze ervoer, zou een soort traumareactie op haar biopsie zijn. Iemand anders, een specialist op het gebied van het vrouwelijk lichaam, diagnosticeerde haar probleem als een zogenaamde ‘perimenopauze’ [een periode in de overgang waarin de vruchtbaarheid van de vrouw verdwijnt] en schreef haar testosteroncrème voor. Een andere gynaecoloog raadde aan een ‘O-shot’ te nemen ofwel een vaginale verjongingsprocedure.
Telkens als ze probeerde het gesprek terug te brengen op haar clitoris, kreeg ze nietszeggende blikken terug. ‘Ze keken me aan alsof ik gek was,’ vertelt Gillian. ‘Ik bleef maar zeggen dat er iets mis was met mijn clitoris, en het leek wel alsof ze er alles aan deden om het maar niet over dat deel van mijn lichaam te hoeven hebben.’
‘Hooguit een bijzaak’
Sommige urologen vergelijken de vulva met ‘een klein stadje in het Amerikaanse Midwesten’, zegt dr. Irwin Goldstein, uroloog en pionier op het gebied van de seksuele geneeskunde. Artsen laten de vulva compleet links liggen en besteden er nauwelijks aandacht aan op hun weg naar de bestemming: de baarmoederhals en baarmoeder. Daar gebeurt het echte medische werk: daar worden de echo’s gemaakt, uitstrijkjes genomen, spiraaltjes ingebracht en kinderen gebaard.
Als de vulva in haar geheel een ondergewaardeerde stad is, dan is de clitoris een bar langs de doorgaande weg; maar weinig mensen besteden er gedachten aan en nog minder mensen kennen haar echt goed. De meesten gaan het liefst met een grote boog om de clitoris heen. ‘Het orgaan wordt door vrijwel iedereen compleet genegeerd,’ zegt Rachel Rubin, uroloog en specialist in seksuele gezondheid, in de buurt van Washington, D.C. ‘Er is in de medische wereld niet echt een groep die zich heeft toegelegd op het onderzoeken, behandelen en diagnosticeren van vulva-gerelateerde aandoeningen.’
Als antwoord op de vraag wat ze tijdens haar studie geneeskunde over de clitoris heeft geleerd, stelt Rubin: ‘Ik kan me niet echt iets herinneren. Als mijn professoren er al iets over hebben gezegd, was het hooguit in een bijzin.’
Pas jaren later leerde Rubin hoe ze de vulva en het zichtbare deel van de clitoris, ook wel de glans clitoridis genoemd, moest onderzoeken. Ze liep destijds bij dr. Goldstein stage op het gebied van seksuele geneeskunde en ontdekte dat de volledige clitoris een diepe structuur is die grotendeels uit erectiel weefsel bestaat, tot in het bekken reikt en om de vagina heen ligt.
Vandaag de dag omschrijft Rubin zichzelf als de meest vooraanstaande ‘clitoroloog’ van Washington. De grap is natuurlijk dat maar weinig andere medici aanspraak willen maken op die titel – ofwel uit schaamte, ofwel uit een gebrek aan kennis, ofwel uit angst dat de term patiënten in verlegenheid brengt. ‘Artsen richten zich graag op wat we al weten,’ zegt ze. ‘We laten onze zwakke kanten niet graag zien en geven een gebrek aan kennis niet graag toe.’
Dat vragen over de clitoris bijna universeel vermeden worden, heeft gevolgen voor patiënten. In een wetenschappelijk artikel dat in 2018 in het tijdschrift Sexual Medicine verscheen, toonden Rubin en Goldstein met andere collega’s aan dat het gebrek aan onderzoek naar de vulva en clitoris ertoe leidt dat artsen seksuele gezondheidsaandoeningen regelmatig over het hoofd zien. Onder de vrouwelijke patiënten in de kliniek van Goldstein had bijna een op de vier bijvoorbeeld last van clitorisverklevingen. Die ontstaan wanneer het kapje van de clitoris aan de eikel kleeft en ze kunnen leiden tot irritatie, pijn en een afname in seksueel genot.
De auteurs concludeerden dat alle zorgverleners routinematig de clitoris van hun patiënten zouden moeten onderzoeken. Maar, gaven ze daarbij al aan, dat is makkelijker gezegd dan gedaan: de meeste zorgverleners ‘weten niet hoe ze de clitoris moeten onderzoeken en voelen zich er ook niet bij op hun gemak’.
Deze nalatigheid brengt niet alleen schade toe aan vrouwen, maar ook aan trans mannen en andere mensen met een vulva. Het komt vaker voor dat de clitoris letsel oploopt bij procedures zoals een bekkengaasoperatie, een episiotomie tijdens de bevalling [het inknippen van het perineum; de bilnaad tussen vulva en anus] of zelfs een heupoperatie. Schaamlipverkleining is een van de snelst groeiende cosmetische ingrepen ter wereld en kan, indien slecht uitgevoerd, ook tot zenuwschade leiden. Het gevolg daarvan is pijn in de genitaliën en verlies van seksueel gevoel.
Veel van deze verwondingen kunnen volgens dr. Rubin worden voorkomen als artsen meer tijd zouden besteden aan de bestudering van de clitoris. Dat bepleitte ze in januari in een lezing over vrouwelijke seksuele gezondheid, tegenover een zaal met voornamelijk mannelijke artsen tijdens de jaarlijkse conventie van militaire urologen in Palm Springs, Californië. Ze was praktisch, geanimeerd en onverstoorbaar, en haar lezing werd uitgeroepen tot de beste van de conferentie.
Rubin benadrukt dat de anatomie in kwestie geen magie is, maar doodgewone biologie. ‘De clitoris is niet een vreemdsoortig, haast mythisch gebied waarmee je alleen maar orgasmes kan krijgen,’ verklaart ze begin juli in haar kantoor in Rockville, Maryland. Omringd door penisprotheses, bekkenmodellen en een grote Hitachi-vibrator vervolgt ze: ‘Het is belangrijk dat je weet wat wat is en waar verschijnselen vandaan komen.’
Jarenlange verwaarlozing
Waarom kunnen we juist die vragen dan niet beantwoorden? Volgens Rubin is de verklaring eenvoudig: de clitoris is nauw verbonden met het vrouwelijk genot en orgasme. Tot voor kort hadden deze onderwerpen binnen de geneeskunde geen prioriteit en werden ze niet beschouwd als geschikt voor medisch onderzoek.
Zelfs op het gebied van bijvoorbeeld de urologie, waarvan het seksueel genot en het orgasme van mannen een integraal onderdeel zijn, wordt de seksuele gezondheid van vrouwen nog altijd ‘gezien als hysterie, als de doos van Pandora, als puur en alleen psychosociaal en niet als echte geneeskunde’, aldus Rubin, die tevens educatief voorzitter van de International Society for the Study of Women’s Sexual Health is. ‘De seksuele gezondheid en levenskwaliteit van vrouwen krijgen weinig tot geen aandacht.’ (Viagra daarentegen is al tientallen jaren een van de meest winstgevende farmaceutische geneesmiddelen – zo heeft Pfizer er sinds het in 1998 op de markt kwam tientallen miljarden dollars aan verdiend.)
Gynaecologie is bovenal gericht op vruchtbaarheid en ziektepreventie. ‘We kunnen niet goed praten over het genotsaspect van seks’, aldus dr. Frances Grimstad, gynaecoloog in het Boston Children’s Hospital. ‘Het gaat altijd over preventie, over het voorkomen van seksueel overdraagbare aandoeningen en zwangerschappen – tenzij je natuurlijk juist zwanger wilt worden. Maar over seksueel plezier hebben we het in ieder geval niet.’
Dr. Helen O’Connell, de eerste vrouwelijke uroloog van Australië, weet nog goed dat de clitoris tijdens haar eigen medische opleiding nauwelijks aan bod kwam. Een van haar handboeken was een editie van Last’s Anatomy uit 1985, waarin geen dwarsdoorsnede van het vrouwelijke bekkengebied was opgenomen. Bepaalde delen van de vrouwelijke genitaliën stonden beschreven als ‘slecht ontwikkeld’, als een ‘mislukte vorm’ van het mannelijke geslacht. Aan de beschrijving van de penis daarentegen waren vele pagina’s gewijd. Volgens haar verklaart deze wijdverbreide medische veronachtzaming waarom urologen zich altijd al inspanden om de zenuwen in de penis te behouden bij prostaatoperaties, maar zich daar bij bekkenoperaties bij vrouwen niet mee bezig hielden.
O’Connell besloot de volledige anatomie van de clitoris in kaart te brengen met behulp van microdissectie en MRI’s. In 2005 publiceerde ze een uitgebreid onderzoek waaruit bleek dat het buitenste deel van de clitoris – het gedeelte dat zicht- en tastbaar is – slechts het topje van de ijsberg is en vergelijkbaar is met de eikel van de penis. Het volledige orgaan strekt zich ver onder het oppervlak uit en bestaat uit twee druppelvormige bollen, twee armen en een schacht.
Het volledige orgaan strekt zich ver onder het oppervlak uit en bestaat uit twee druppelvormige bollen, twee armen en een schacht
O’Connell waarschuwde ervoor dat chirurgen die geen rekening houden met die anatomie, gevoelige zenuwen kunnen beschadigen die voor genot en orgasme zorgen en langs de top van de schacht lopen. Bij procedures zoals bekkengaasoperaties en urethrale operaties ‘kan het zijn dat delen van de clitoris in het gedrang komen’, aldus dr. O’Connell. ‘Je moet altijd rekening houden met wat eronder zit en wat je dus mogelijk aantast.’
Steeds meer vrouwen spreken zich uit over vergelijkbare verwondingen die ze bij standaardprocedures opliepen. Zo ook Julie, een vierenveertigjarige kantoormanager in Essex, die in 2012 haar vermogen om een orgasme te krijgen kwijtraakte door een eenvoudige heupoperatie tegen rugpijn. Ze deelde haar verhaal vorig jaar publiekelijk in The Telegraph, waarbij ze alleen haar voornaam vermeldde om eventuele discriminatie door toekomstige werkgevers te voorkomen.
Tijdens een Zoomgesprek in januari beschrijft Julie de hevig brandende pijn die ze rond haar clitoris voelde toen ze uit haar narcose ontwaakte. Haar chirurg zei dat het gewoon wat blauwe plekken waren die vanzelf zouden verdwijnen. Een paar maanden later merkte ze echter dat ze geen orgasme meer kon krijgen. Als ze het probeerde, ‘voelde het letterlijk alsof iemand de stekker uit het stopcontact had getrokken’, zei ze. ‘Alles was doodgeslagen.’
Pas na twee jaar zoeken op het internet ontdekte ze dat een cilindervormige stang die tijdens de operatie tussen haar benen was geplaatst waarschijnlijk haar clitorale zenuwen had platgedrukt. Het gebruik van het apparaat, een zogenaamde perineale paal, kan zenuwschade veroorzaken, iets wat op haar toestemmingsformulier niet vermeld stond.
Julie vergelijkt haar letsel met het verlies van smaak en reuk, waarvan het genot voor lief wordt genomen, maar waarvan het verlies alles verandert. ‘Het is nu tien jaar geleden en ik kan het nog steeds niet geloven,’ vertelt ze tijdens het Zoomgesprek. ‘Ik heb er ook nog geen vrede mee.’
Gillian probeert er nog steeds achter te komen wat de oorzaak van haar verwonding is geweest. Was het de biopsie? Of de druk die haar gynaecoloog daarna zette? Vier jaar en twaalf specialisten later heeft ze zich erbij neergelegd dat ze het gevoel misschien nooit meer zal terugkrijgen. ‘Het heeft mijn hele leven veranderd,’ zegt ze. ‘De schade die dit veroorzaakt, kun je nooit meer herstellen. Nooit.’
De clitoris in kaart brengen
Toen dr. Blair Peters, een drieëndertigjarige plastisch chirurg aan de Oregon Health & Science University, voor het eerst phalloplastieken [een operatie waarbij een penis wordt gemaakt met weefsel van elders uit uw lichaam] begon uit te voeren voor trans mannen en non-binaire mensen, verbaasde hij zich over de zenuwen van de clitoris. Met een diameter van gemiddeld drie millimeter waren ze groter dan hij had verwacht. (Ter vergelijking, de gevoelszenuw van de wijsvinger is ongeveer een millimeter breed.)
‘Toen ik geneeskunde studeerde, heb ik niets concreets over de clitoris geleerd, afgezien van het feit dat die bestaat,’ vertelt Peters. Hij zegt dat hij er daardoor ‘onbewust van uitging dat de clitoris niet een superduidelijke structuur zou hebben. Maar die heeft dat wel.’
Peters behoort tot een handjevol jonge, socialemedia-bewuste artsen die net als Rubin de clitoris in kaart brengen en er zo voor zorgen dat wat Julie en Gillian is overkomen zich niet herhaalt. Om de seksuele sensatie van phalloplastiekpatiënten te kunnen verbeteren, heeft Peters onlangs de clitorale zenuwen met een microscoop bestudeerd en geteld hoeveel zenuwvezels ze bevatten. Het aantal dat hij vond staat onder embargo totdat hij zijn bevindingen later deze maand op een conferentie presenteert. Wat hij wel al kwijt kan, is dat het ‘aanzienlijk meer’ is dan achtduizend, een aantal dat vaak wordt genoemd en stamt uit een verouderd onderzoek op dit gebied naar koeien.
Ze hoopte dat andere mensen in het vakgebied vervolgonderzoek zouden doen naar haar bevindingen, die in een tijdschrift voor plastische chirurgie werden gepubliceerd. ‘Ik ben nog maar een vierdejaars student geneeskunde, ik denk niet dat ik de aangewezen persoon ben om dit project uit te voeren,’ zei ze eind 2021. ‘Maar er is niemand anders die het doet.’
In 2020 had Victoria Gordon, student geneeskunde aan de Kansas City University of Medicine and Biosciences, de leiding over een onderzoek dat een ‘gevarenzone’ rond de clitoris moest vaststellen die plastisch chirurgen zouden moeten vermijden. Bij het ontleden van kadavers viel haar op dat clitorale zenuwen zich soms als wortels vertakken in fijne ranken. Die vertakkingen konden relevant zijn voor chirurgen, maar waren nog niet eerder in medische publicaties beschreven.
Artsen zijn niet de enigen die willen dat er aandacht komt voor de volledige anatomie van de clitoris. In 2018, toen Gillian online naar een verklaring voor haar verwonding zocht, stuitte ze op een Medium-artikel van een vrouw in Dallas wier situatie akelig veel op de hare leek. Jessica Pin, nu zesendertig, was het grootste deel van haar clitorale gevoel kwijtgeraakt nadat ze op achttienjarige leeftijd labiaplastiek [schaamlipcorrectie] had ondergaan.
Ze spitte de belangrijkste verloskundig-gynaecologische handboeken door en ontdekte dat de zenuwen van de clitoris zelden of nooit goed werden weergegeven. Volgens haar brengt deze belangrijke vergissing bij een aantal procedures de clitoris in gevaar. ‘De nalatigheid lijkt te wijten aan sociaal-cultureel ongemak rondom de clitoris en een diepgeworteld gebrek aan respect voor de vrouwelijke seksuele respons’, schreef ze op Medium.
Gillian was geïntrigeerd. ‘Pin was de enige op het internet die er iets over zei,’ vertelt ze. Dus stuurde ze haar een Facebookbericht. Pin zette uiteindelijk een sociale-mediacampagne op. Het doel was om ervoor te zorgen dat de anatomie van de clitoris in gynaecologische handboeken en opleidingen zou worden opgenomen. Gillian hielp eerst op de achtergrond om Pin meer volgers te bezorgen en sloot zich vervolgens bij Pin aan op Instagram, met als gebruikersnaam @nursevulvaadvocate. Op het account kreeg ze honderden vragen van over de hele wereld van mensen die hun genitale gevoel hadden verloren door medische ingrepen aan of in de buurt van de clitoris.
Gillian vertelt dat ze op iedereen probeerde te reageren maar ze kon niet het medische advies geven waar velen naar op zoek waren. Na zes maanden hief ze haar account op. Tegenwoordig spant ze zich op lokaal niveau in voor hun zaak: zo rijdt ze vaak naar dokterspraktijken om posters van de anatomie van de clitoris af te geven. In haar werk met oudere patiënten besteedt ze veel aandacht aan eventuele genitale problemen, van vulvaire jeuk tot pijn na een kankeroperatie.
Pin zette door. In de afgelopen jaren zorgde ze er door lobbyen voor dat verschillende handboeken en anatomische hulpbronnen hun afbeeldingen van de clitoris en zenuwen hebben bijgewerkt. Met haar inspanningen haalde ze de voorpagina van Reddit, verwierf ze meer dan 160.000 volgers op TikTok en was ze te gast in The Daily Show with Trevor Noah. In 2019 publiceerde ze samen met haar vader, die plastisch chirurg is, een onderzoek over clitorale zenuwen.
Maar haar strategie is niet onomstreden. Ze is verwikkeld in tal van socialemediageschillen en werd beschuldigd van intimidatie omwille van haar aanhoudende en soms ongepaste pogingen om gynaecologen en auteurs van anatomische handboeken te bereiken.
Nu, na zich vijf jaar lang te hebben ingespannen, wil ze ‘klaar zijn’, zo zegt ze. ‘Het zou geweldig zijn als artsen de kwestie oppakken en erover gaan praten.’ Het feit dat een aantal medische professionals, waaronder dr. Rubin, dat hebben gedaan is ‘echt een grote stap’, voegt ze eraan toe.
De vulva eer aandoen
Elke patiënt die bij Rubin binnenkomt, krijgt, ongeacht haar leeftijd, een rondgang langs haar eigen vulva. Voor het bekkenonderzoek legt ze niet meer een laken over de benen van de patiënt heen – volgens Rubin draagt die gewoonte eraan bij dat de ‘privédelen’ van vrouwen als schaamtevol worden gezien en verborgen blijven. In plaats daarvan begint Rubin de sessie door aan haar patiënten een spiegel te overhandigen. Die heeft een lang handvat, zodat ze mee kunnen kijken naar hun eigen anatomie.
Met een wattenstaafje tast Rubin elk deel van de vulva af. Ze controleert op pijn en wijst de kleine schaamlippen, de grote schaamlippen en de vaginale opening aan terwijl haar patiënt meekijkt. Daarna controleert ze de clitoris op verklevingen of andere huidaandoeningen. Het hele onderzoek duurt meestal minder dan vijf minuten. ‘U bepaalt het tempo,’ vertelde ze onlangs aan een tweeënzestigjarige patiënt die pijn had gekregen na het vrijen. ‘U bent de baas van deze show.’
Rubin en haar collega’s geloven dat hun vakgebied bij uitstek geschikt is om de status van de clitoris en het vrouwelijke genot te bevorderen. Volgens dr. Barbara Chubak, uroloog aan de Icahn School of Medicine van het Mount Sinai-ziekenhuis in New York, zijn urologen echter ‘alleen maar bezig met de fallus’. Al is de clitoris technisch gezien ook een soort fallus: ze is opgebouwd uit dezelfde embryologische structuren en bestaat uit dezelfde erectiele weefsels als de penis.
‘Per definitie zou de anatomie van de clitoris dus ook een urologische aangelegenheid kunnen en moeten zijn,’ aldus Rubin [urologie omvat alle problemen aan de urinewegen en de mannelijke geslachtsorganen].
Daarbij komt nog dat urologen er helemaal geen moeite mee hebben te oreren over dingen waarvoor zorgverleners te preuts zijn. ‘Urologie gaat over plassen en over seks,’ zegt Chubak. ‘Urologen praten graag over dingen die andere mensen te gênant vinden om te bespreken. Clitorale geneeskunde behoort de urologen toe.’
Toch is er volgens Rubin meer nodig dan gepassioneerde ‘penisartsen’ om de vulva de aandacht te geven die ze verdient. Er moet een gezamenlijke beweging op gang komen, die de traditionele specialismen van de geneeskunde overstijgt, zodat de anatomie kan worden begrepen en in kaart gebracht. En om dat mogelijk te maken moeten andere vakgebieden erkennen dat vrouwelijk seksueel genot essentieel is en behouden moet worden.
‘Ik geloof echt dat we wat de vrouwelijke anatomie betreft decennia achterlopen,’ zegt Rubin. ‘Maar we moeten ons blijven inzetten. En daarvoor is het noodzakelijk dat mensen het onderwerp belangrijk genoeg vinden om zich ervoor in te zetten.’
Voor het eerst in 25 jaar zit er geen vrouw in het Chinese politbureau. Maar jonge vrouwen komen in opstand. De arrestatie in 2015 van vijf feministisch activisten betekende een keerpunt in de relatie tussen politiek en gender.
De zaak rond Jingyao Liu betekende een keerpunt. Die vond weliswaar plaats in de Verenigde Staten, maar bracht een schok teweeg in China. De studente beschuldigde Richard Liu, een van de tweehonderd rijkste mensen ter wereld, in 2018 van verkrachting. Jingyao studeerde aan de Universiteit van Minnesota en werd uitgenodigd voor een diner waarbij de eigenaar van technologiebedrijf JD.com aanwezig was. Ze beweert dat ze onder druk werd gezet om te drinken en dat de miljardair haar daarna verkrachtte. Het proces zou de hele wereld overgaan, maar de twee partijen kwamen in oktober tot een schikking.
Het is het meest spraakmakende #MeTooInChina-voorval sinds de zaak van Zhou Xiaoxuan – die een Chinese tv-presentator beschuldigde bij wie zij stage liep – in 2021 werd geseponeerd. Maar het ontwaken van het Chinese feminisme – of althans de eerste tekenen daarvan – deed zich al eerder voor.
Haar arrestatie was een van de zeldzame momenten waarop het communistische China hard optrad tegen feministisch activisme
In de avond van 6 maart 2015 was het kil in Beijing. Li Maizi wist nog niet dat ze die nacht klappertandend zou doorbrengen in een kerker. Toen ze bij haar voordeur geklop en geschreeuw hoorde, begreep ze wat er stond te gebeuren, maar ze dacht er niet aan om nog een extra jas aan te trekken. Waarom nu, terwijl ze alleen maar had deel-genomen aan een campagne tegen intimidatie, voorafgaand aan Internationale Vrouwendag? Waarom niet drie jaar eerder, toen ze met twee vriendinnen verkleed als bloedende bruiden door een voetgangersgebied in de stad had gelopen? Het leek erop dat ze nu eindelijk de ophef veroorzaakten die ze hadden gezocht. Li glimlachte tevreden, pakte haar ukelele en begon met haar partner te zingen totdat de politie een slotenmaker had gevonden en de woning binnendrong. Aanvankelijk was Li niet al te bezorgd; ze dacht dat haar opsluiting maar 24 uur zou duren.
Li Maizi behoorde tot de Vijf Feministen, zoals de groep bekend zou worden. Haar arrestatie was een van de zeldzame momenten waarop het communistische China hard optrad tegen feministisch activisme. Het markeert dan ook een keerpunt in de relatie tussen politiek en gender in de geschiedenis van de CCP.
Suzhi, kwaliteitsburgers
In maart 1913 werd onder Yuan Shikai de Chinese feministische beweging voor vrouwenkiesrecht de kop ingedrukt. Het kiesrecht voor vrouwen kwam er pas in 1947 met de grondwet van de Volksrepubliek China, aan de vooravond van de opkomst van Mao Zedong. (De wet zou overigens pas in 1953 van kracht worden.) ‘Vrouwen houden de helft van de hemel omhoog,’ aldus Mao, die, hoewel hij de militante rol van vrouwen tijdens de Culturele Revolutie gelijkstelde aan die van mannen, de eisen van het feminisme als burgerlijk wegzette. Pas in 1980 introduceerde Deng Xiaoping tijdens zijn opendeurpolitiek het concept van de rechtsstaat (yifazhiguo) met een reeks basiswetten inzake gendergelijkheid. In 1995 vond in Beijing de Vierde Wereldvrouwenconferentie plaats en werden de rechten van vrouwen wettelijk vastgelegd als suzhi, kwaliteitsburgers.
Binnen de CCP bestaat de Federatie van Chinese Vrouwen, waarvan de steun-pilaren ooit werden gevormd door stedelijke feministen van de 4 Mei-generatie – een intellectuele revolutionaire beweging uit 1919 die confucianistische waarden wilde vervangen door progressieve waarden, zoals gelijkheid tussen mannen en vrouwen –, guerrillavrouwen op het platteland, intellectuelen en andere vrouwen die waren gevlucht voor een dreigend gearrangeerd huwelijk of een gewelddadige echtgenoot of schoonvader. De Federatie was in 1950 nog een voorvechter van het recht op echtscheiding, maar gleed af naar een omstreden instrument van de regering. Om bijvoorbeeld de geslachtsverhoudingen in de bevolking in evenwicht te brengen – in de leeftijdsgroep onder de dertig waren er 20 miljoen mannen meer dan vrouwen – organiseerde de groep twee omstreden campagnes.
De eerste, in 2003, was gericht op het Chinese platteland en heette Guan Ai Nü’er (‘Zorg voor meisjes’). Vrouwen werden neergezet als ‘liefhebbend en zachtaardig’, waarbij de confucianistische waarden Sancong Side – de ‘Drie Gehoorzaamheden’ dochter, echtgenote en moeder – werden benadrukt. In 2007 voerde de Federatie campagne om ongehuwde zevenentwintigjarige vrouwen aan te sporen te trouwen. Dat deed ze door deze jonge vrouwen weg te zetten als sheng nü, ofwel ‘de overblijfsels’.
In datzelfde jaar was Li Maizi bezig met haar tweede jaar aan de universiteit, en ze wist dat er na haar plan om de lesbische gemeenschap te ondersteunen nog vele zouden volgen.
Wei Tingting
Toen Wei Tingting datzelfde geklop op haar voordeur hoorde, had ze een filmscript in gedachten; bovendien was ze van plan om op 8 maart de metro vol te plakken met anti-intimidatiestickers. Door het succes van haar bewerking van De Vagina Monologen, die ze in 2012 in Wuhan had geproduceerd – het toneelstuk was in China geïntroduceerd door Ai Xiaoming, die voor haar activisme werd bekroond met de Simone de Beauvoir-prijs – wist ze dat ze zich voor de zaak moest blijven inzetten.
Wei was verbaasd dat ze destijds niet al was gearresteerd, vooral omdat genderdeskundige Rong Weiyi had gezegd dat haar stuk een nieuwe richting betekende voor het Chinese feminisme, wat bij de regering de alarmbellen zou kunnen doen rinkelen. Of dat ze die keer in Shanghai geen boete kreeg, toen ze stickers plakte tegen een overheidscampagne die grensoverschrijdend gedrag beoogde te ‘voorkomen’ door vrouwen te vertellen dat ze meer ‘zelfrespect’ moesten hebben bij hun kledingkeuze.
Vroeg of laat zou ze worden opgepakt, dat wist Wei zeker. Xi Jinping, die in 2012 aan de macht was gekomen – in de periode dat feministische activisten aan de universiteiten floreerden – had de als podiumkunst vermomde protesten al bestempeld als ‘lasterlijk’. Op dergelijke acties stond vijf jaar gevangenisstraf (en tien jaar als de acties meer dan een stad op z’n kop zetten). Net als haar collega’s was Wei klaar om het nieuwe Chinese feminisme een impuls te geven. Zelfs toen de overheid ingreep door hun feministische stemmen te onderdrukken op Weibo, het sociale netwerk dat hun levensader was, kon dat hen niet tegenhouden.
Het taboe op seks komt voort uit de confucianistische traditie die discussie over het onderwerp verbiedt
Wei wilde uiteindelijk in haar werk de seksuele vrijheid van vrouwen bepleiten, zoals in het matriarchale systeem van de Mosuo in Yunnan, het zuidwesten van China. De Mosuo hangen het Tibetaanse boeddhisme aan en alleenstaande moeders beoefenen er de vrije liefde. Maar ze moest bij de basis beginnen, en tot dan toe was seksuele voorlichting nog net zo beperkt als die van haarzelf was geweest: op school werden voortplanting en menstruatie besproken tijdens lessen die alleen voor meisjes bestemd waren.
Het taboe op seks komt voort uit de confucianistische traditie die gesprekken over het onderwerp verbiedt: de seksuele daad wordt beschouwd als uitsluitend een echtelijke aangelegenheid – met een ondergeschikte rol voor de vrouw –, die moet uitmonden in een bevalling. Het taoïsme daarentegen, dat bepaalde aspecten deelt met het Tibetaanse boeddhisme, stelt een reeks technieken voor om de seksuele energie te verhogen. Het benadrukt de rol van de vrouwen om in de baarmoeder – waar de energie in uitmondt – het idee van leegte te belichamen, en pleit zo voor ‘terugkeer naar de universele moeder’, legt filosoof Carla Rosso uit.
Wei Tingting, die zich ook Waiting noemt, moest een aantal jaar wachten op onderwijsveranderingen in haar land.
Die volgden in 2019. Omdat slechts 10 procent van de twintigduizend ondervraagde universiteitsstudenten aangaf seksuele voorlichting te hebben gehad (de rest vond die in bibliotheken of via porno, die in China illegaal is), lanceerde de regering het initiatief ‘Gezond China’. Dat bevatte een aantal door de Unesco onderschreven punten, zoals het verbod op discriminatie op grond van geslacht, intimidatie en ongewenste zwangerschap en het recht op veilige abortus en preventie van seksueel overdraagbare aandoeningen. In 2020 werd het initiatief opgenomen als onderdeel van het schoolcurriculum.
Wang Man
Op die koude avond in maart werd er nog een arrestatie verricht. Elders in Beijing woonde Wang Man, de oudste van de groep. Zij werd bekend door een actie waarbij ze samen met Li Maizi mannentoiletten bezette om meer vrouwentoiletten te eisen op de universiteit.
Er bestaan onafhankelijke centra voor vrouwenstudies in China. Het eerste werd in 1987 opgericht aan de Universiteit van Zhengzhou – tot woede van de regering; die had namelijk al in 1949 haar Vrouwenuniversiteit opgericht, die was aangesloten bij de Federatie van Chinese Vrouwen. Dertig jaar geleden vormden vrouwen 20 procent van het totale aantal studenten; nu is dat 60 procent, en dus hebben zij meer ruimte nodig op de campus. Wang nam het op zich om dat artistiek uit te dragen.
Het bezetten van de herentoiletten was een revolutionaire vorm van protest. Eerdere feministen namen de houding aan die het taoïsme wuwei noemt: ‘niet-doen’ of ‘passief zijn’, traditionele en zogenaamd ‘vrouwelijke’ eigenschappen die worden belichaamd in yin. Dat contrasteert met het activisme van de hedendaagse feministen die yang belichamen: het strijdbare, wat een zogenaamd ‘mannelijke’ eigenschap is. Maar in plaats van harmonie in de vereniging van yin en yang brachten deze studentes ongewild Xin Yidai voort: een ‘nieuwe generatie’.
Wu Rongrong
Ver weg van de Chinese hoofdstad, op 1300 kilometer afstand, verrichtte de politie nog een arrestatie: in de stad Hangzhou, beroemd om zijn Westelijke Meer, die dichters inspireerde en door Marco Polo werd geprezen als ‘de mooiste stad ter wereld’. Politieagenten stonden te schreeuwen buiten het huis van Wu Rongrong. De feministe had haar baan bij Alibaba opgezegd om vrijwilligerswerk te gaan doen bij een organisatie voor jonge vrouwen. Ze verwierf bekendheid met haar performance waarmee ze opkwam voor een vrouw die uit zelfverdediging een ambtenaar had gedood die haar had aangerand. Wu richtte ook het Weizhiming Vrouwencentrum op, dat opkomt voor de rechten van jonge vrouwen. Ze was de enige in de groep die getrouwd was en een kind had.
Wu en haar metgezellen behoorden tot de eenkindgeneratie. De eenkindpolitiek, opgelegd door de Communistische Partij, was van kracht tussen 1979 en 2015 en leidde tot een onevenwichtige verdeling van mannen en vrouwen. Amnesty International had scherpe kritiek op deze en andere wetten voor gezinsplanning, omdat die een schending betekenden van seksuele en reproductieve rechten. In die periode vonden naar schatting 30 miljoen abortussen en kindermoorden op meisjes plaats en werden 200 miljoen geboortes voorkomen. Daarbij zijn niet eens de baby’s meegeteld die in de steek werden gelaten of ter adoptie werden afgestaan. De prijs voor het overtreden van de wet was torenhoog, zowel economisch als moreel: gezinnen die uit elkaar vielen, spiraaltjes die zonder voorafgaande toestemming na de eerste geboorte werden geplaatst, en soms zelfs sterilisaties.
Steeds meer vrouwen kiezen ervoor om alleenstaand te zijn of geen moeder te worden, en komen daar ook publiekelijk voor uit
De eenkindpolitiek werd in 2015 afgeschaft – hetzelfde jaar ook waarin de arrestaties plaatsvonden. De bedoeling was om een tweede kind per koppel mogelijk te maken en zo het geboortecijfer te verhogen. Maar dat werkte niet, en toen China in 2021 het laagste geboortepercentage noteerde, stond de regering drie kinderen per gezin toe. Dat het op die twee momenten niet tot een demografische boom kwam, komt voornamelijk doordat de kosten die met de opvoeding gepaard gingen het lastig maakten om te concurreren op de arbeidsmarkt, maar ook door de opkomst van het feminisme. Steeds meer vrouwen kiezen ervoor om alleenstaand te zijn of geen moeder te worden, en komen daar ook publiekelijk voor uit. Dit jaar bood de CCP een financiële stimulans en bescherming voor moeders, op voorwaarde dat ze getrouwd zijn. Dat betekent bijvoorbeeld dat een ongehuwde vrouw juridisch machteloos is als zij wordt ontslagen omdat ze zwanger is.
Wu Rongrong vreesde dat ze door haar gevangenschap lang gescheiden zou zijn van haar jonge kind. Het is iets wat in de Chinese taal ligt besloten: het Chinese karakter 好 (hao) betekent ‘goed’ of ‘best’, en verenigt twee karakters in zich, namelijk een vrouw (女, nü), en haar kind (子, zi).
Zheng Churan
In Zuid-China was het die nacht van 6 maart 2015 veel warmer. In de stad Guangzhou bevond zich de laatste uit de groep jonge vrouwen die bekend zou worden als de Vijf Feministen: Zheng Churan. Zij woonde nog bij haar ouders toen ze haar kwamen halen. Tijdens de verhoren namen ze haar bril af en lieten haar in het donker achter. Ze bedreigden haar met repercussies voor haar ouders. Zheng leed aan stress, slapeloosheid en haaruitval. Toen het allemaal voorbij was, trok ze zich terug uit het activisme. Ook voelde ze zich extra bezwaard: ze vond dat ze schuld had aan de zevenendertig dagen opsluiting van haar metgezellen, omdat zij het was geweest die het plan had bedacht.
Maar zij was het ook die zorgde voor de hergroepering van een nieuwe generatie Chinese feministen.
De nieuwe generatie feministen noemde zichzelf nüquan zhuyizhe. Dit neologisme betekent letterlijk ‘vrouwen voor recht/vrouwenmacht’. Het karakter quan (权) betekent zowel ‘recht’ als ‘macht’; het dook vanaf 1900 op in Chinese vertalingen van buitenlandse – en vooral Japanse – feministische teksten. De term die daarvóór werd gebruikt was nüxing zhuyi, ‘leer van de vrouwelijk sekse’ – xing (性) betekent ‘natuurlijkheid’ of ‘seksualiteit’. Om verwarring te voorkomen gaf de Federatie van Chinese Vrouwen de voorkeur aan het gebruik van funü quanli – ‘vrouwenrechten’. Funü is in het confucianisme het begrip voor ‘vrouw’.
In de nacht dat de Vijf Feministen werden gearresteerd, gooide de politie ook andere vrouwen in de cel die bij soortgelijke initiatieven betrokken waren geweest. Maar die werden na 24 uur weer vrijgelaten, in tegenstelling tot het vijftal, dat ruim een maand vastzat. Elke ochtend herhaalde Li Maizi de mantra ‘volharding, moed, uithoudingsvermogen’ om het hoofd te kunnen bieden aan de ondervragingen door ambtenaren, die haar vernederden en haar – en de anderen – ervan beschuldigden spion te zijn. Op 13 april werden de Vijf Feministen vrijgelaten en zagen ze iets wat ze zich nooit hadden kunnen voorstellen.
Internationaal was de hashtag #FreeTheFive viraal gegaan op sociale media. Journaliste en feministe Leta Hong Fincher besloot de verhalen van deze meiden die ‘blij waren Big Brother te verraden’ te bundelen in haar boek Betraying Big Brother: the Feminist Awakening in China. Feministisch activiste Xiao Meili, die eerder met de groep had samengewerkt, gaf in 2018 de aanzet tot de campagne #MeTooInChina. Met meer dan 3 miljoen views op Weibo was het zeven dagen lang de meest-bezochte pagina, voordat deze werd verwijderd. Dat gebeurde ook met het account van Nüquan Zhi Sheng (‘Feministische Stemmen’), de meest invloedrijke organisatie. In 2020 werden tien feministische fora op het sociale netwerk Douban gesloten en werd het verboden de van oorsprong Zuid-Koreaanse feministische beweging 6B4T bij naam te noemen. Die beweging bepleit dat vrouwen niet zouden moeten trouwen of kinderen moeten krijgen.
Er is nu een nieuwe feministische generatie die nog steeds wordt vervolgd. De pandemie en het restrictieve beleid van Xi Jinping zijn weinig meer dan een excuus om de greep op vrouwen te versterken. Maar het ontwaken van het feminisme in China is niet meer te stoppen.
Smeercampagnes, afranselingen, schoppen, psychologische terreur – verschillende ex-partners van profvoetballers spreken voor het eerst met CORRECTIV en de Süddeutsche Zeitung over structureel geweld. In sommige gevallen werd hun het zwijgen opgelegd door middel van geheimhoudingsovereenkomsten.
Het einde begint voor Katarzyna Lenhardt met een contract dat haar het zwijgen moet opleggen. Nadat ze het heeft getekend, komt er om haar heen een machinerie in beweging. Ze zal vermoed hebben dat het problemen zal opleveren. Maar welke mechanismen precies rondom haar beginnen te functioneren, kan ze op dat moment niet weten. Het is al laat deze maandagavond 25 januari 2021, en Lenhardt heeft nog vijftien dagen te leven.
Op basis van wat Lenhardt zelf kort daarna tegen haar moeder zou hebben gezegd, zou haar ex-vriend, voetbalidool Jérôme Boateng, haar hebben bezocht en haar hebben aangespoord een zogenaamde geheimhoudingsovereenkomst te ondertekenen.
Door dat contract daadwerkelijk te tekenen, heeft zij zich die avond kennelijk verplicht tot ‘absolute stilte’ over alles wat er tijdens de relatie tussen haar en Boateng is gebeurd. Zij moet alle tekstberichten, e-mails, bestanden en foto’s ‘onmiddellijk’ en ‘onherroepelijk’ van al haar mediadragers verwijderen.
CORRECTIV en de Süddeutsche Zeitung (SZ) hebben Boateng via zijn advocaat een gedetailleerde lijst met vragen gestuurd en hem geconfronteerd met alle beschuldigingen. De advocaat stuurt een korte verklaring over de zaak, zonder op afzonderlijke punten in te gaan: op ‘mogelijke mediaspeculaties’ reageren ze momenteel niet. De advocaat gaat ook niet in op de vraag hoe de geheimhoudingsovereenkomst tot stand is gekomen. Het blijft onduidelijk of Boateng die avond werkelijk naar Lenhardt is gegaan om ondertekening van de geheimhoudingsovereenkomst te eisen.
Dit soort legale contracten dient om spelersvrouwen monddood te maken. Zelfs als ze slachtoffer zijn van geweld of psychologische terreur durven ze niet te praten, uit angst voor zware contractuele sancties. Met dit onderzoek brengen CORRECTIV en SZ een systeem in het profvoetbal aan het licht waarin geweld wordt verzwegen op manieren die volgens deskundigen ten minste deels illegaal zijn.
Kasia Lenhardt: Een slachtoffer van machtsmisbruik
Katarzyna Lenhardt, roepnaam Kasia, werd in 2012 beroemd als deelneemster aan Germany’s Next Topmodel. Ze krijgt een zoon, gaat studeren, werkt als model en influencer. In 2018 ontmoet ze wereldkampioen voetbal Jérôme Boateng. Die relatie leidt voor haar tot een spiraal van haat, chantage, geweld en intriges. Uiteindelijk wordt ze dood aangetroffen in de flat die ze deelden, kennelijk door zelfmoord.
De omvang van haar leed blijkt in de dagen ervoor uit een gesprek dat ze destijds met een kennis had. ‘Ze wilden me kapotmaken en deden wat onderzoek en vonden iets,’ vertelde ze, ‘maar toen kreeg hij zijn geheimhoudingsovereenkomst en wist hij dat ik niets meer kon zeggen.’
Jérôme Boateng staat binnenkort weer voor de rechter. In de zaak Kasia Lenhardt onderzoekt het Openbaar Ministerie van München nog steeds of hij schuldig is aan mishandeling; hij heeft die beschuldiging tot dusverre via zijn advocaten ontkend en erop gewezen dat Lenhardt zelf nooit belastende verklaringen heeft afgelegd tegenover onderzoeksinstanties.
Boateng werd iets meer dan een jaar geleden schuldig bevonden in een andere zaak. De rechtbank in München veroordeelde hem tot het betalen van 1,8 miljoen euro voor het mishandelen van zijn ex-vriendin Sherin S. Hij werd ervan beschuldigd haar te hebben geslagen, geduwd en in het hoofd te hebben gebeten. In het vonnis gaat de rechtbank uit van zeker één vuistslag in het gezicht. Boateng ontkent de beschuldigingen en vecht het vonnis aan. Over enkele dagen begint het proces in hoger beroep bij de rechtbank van München.
Sherin S. sprak niet met CORRECTIV en SZ, en ook haar advocaat wilde geen commentaar geven. Boatengs strafpleiter verklaarde desgevraagd dat ‘belangrijke omstandigheden die Boateng vrijpleiten niet of onvoldoende zijn beoordeeld’ in de procedure in eerste aanleg; ‘We hebben goede hoop dat essentiële vragen nieuwe bevindingen zullen opleveren.’ Verder wilde hij ‘geen verdere uitspraken doen over details’ voorafgaand aan de zitting.
De processen hebben zijn carrière blijkbaar niet geschaad. Kort voor de rechtszaak stapte hij op bij Bayern München en tekende een contract bij Olympique Lyon.
‘Het deed me beseffen wat er met me kan gebeuren als ik te lastig ben’
De dood van Kasia Lenhardt heeft velen gealarmeerd en een enorme machtsongelijkheid blootgelegd. Zoals blijkt uit het onderzoek van CORRECTIV en SZ, is deze zaak symptomatisch voor een systeem waarin vrouwen het zwijgen wordt opgelegd ondanks het feit dat ze slachtoffer zijn van geweld. De zaak veroorzaakte ook opschudding bij de echtgenotes van andere spelers, omdat zij dit als waarschuwing zien: ‘Het deed me beseffen wat er met me kan gebeuren als ik te lastig ben,’ zegt de ex-levenspartner van een speler.
CORRECTIV en SZ hebben maandenlang onderzoek gedaan naar in totaal negen ex-vrouwen en vriendinnen van profvoetballers die spreken van fysiek, psychologisch en economisch geweld. De beschuldigingen betreffen zes voormalige spelers van het nationale elftal en één speler in de Bundesliga; twee anderen zitten of zaten in de selectie van een team in een van de hoogste divisies van Europa. Veel van de vrouwen zeggen dat de mannen worden omgeven door een beschermend pantser van macht, geld en totale controle dat vrouwen ervan weerhoudt terug te vechten of bepaalde daden openbaar te maken.
De betrokken mannen ontkennen de beschuldigingen. Sms-berichten, gerechtelijke documenten, foto’s, video’s en andere documenten bevestigen echter de beweringen van de vrouwen. Voor zover mogelijk hebben CORRECTIV en SZ ook met getuigen gesproken. Maar alle vrouwen spreken alleen op voorwaarde van anonimiteit. De namen van de voetballers blijven daarom ook ongenoemd, zodat de identiteit van de vrouwen niet achterhaald kan worden. De angst zit diep. ‘Mijn ex kan mijn leven verwoesten,’ zegt iemand. Twee van de vrouwen ontvingen doodsbedreigingen.
Misstand op klaarlichte dag
Bijna geen van de vrouwen die CORRECTIV en SZ hebben gesproken heeft zich tot nu toe publiekelijk uitgesproken. Het getuigt van grote moed dat zij nu hun verhaal vertellen, zij het anoniem. Ze werden niet alleen misbruikt, gemanipuleerd of belasterd door hun partners, maar ook onder druk gezet door hun entourage, adviseurs, managers, media en advocaten. Ze werden sociaal te kijk gezet en in de steek gelaten.
Kasia Lenhardt heeft het niet overleefd. Daarom kunnen we haar naam noemen. Alle verklaringen van haar familie komen uit een document dat in handen is van CORRECTIV en SZ. Haar familieleden geven geen commentaar meer in het openbaar. Het verhaal van Kasia Lenhardt en de hardnekkige strijd van haar familie voor erkenning van haar rechten is tekenend voor de omvang van de misstanden die onder ieders ogen plaatsvinden tussen de schijnwerpers, krantenkoppen en het voetbal.
Verplichtingen tot geheimhouding spelen een centrale rol. In verschillende gevallen hebben de vrouwen dergelijke geheimhoudingsovereenkomsten ondertekend. Ze ontnemen hun het recht om hun eigen verhaal te vertellen.
Teresa Schwarz – haar naam is gefingeerd – heeft besloten niet langer te zwijgen. Desondanks doen zich altijd momenten voor waarop ze daar toch voor kiest. Dat gebeurde weer eens op een dag in juni, in een gesprek met de juridische voogd van haar kinderen die is aangesteld met het oog op het komende proces. Er staat voor haar veel op het spel, maar ook voor haar kinderen – een zaak voor de familierechter is aanstaande. Schwarz wil dat haar ex-vriend haar kinderen alleen onder begeleiding van Bureau Jeugdzorg mag zien. Maar als het op de details aankomt, begint ze te haperen.
‘Hij probeert mijn leven tot een hel te maken en hij zal niet stoppen’
Zoals: sloeg haar ex-partner haar met zijn vuist of alleen met de vlakke hand?
Aan de ene kant is deze zaak, waar Bureau Jeugdzorg en de familierechter zich over buigen, een standaard zaak. Het gaat over omgangsregels, niet nagekomen afspraken, beschuldigingen van geweld en alles wat het belang van de kinderen aangaat. Maar aan de andere kant lijkt de zaak eigen wetten te hebben: haar partner is profvoetballer en speelde voor een grote Bundesliga-club.
Dus: hand of vuist? Voor Schwarz hangt veel af van de rechtszaak, maar ze kan niet inschatten welke problemen haar antwoord haar kan opleveren.
Zo beschrijft ze zelf de scène enkele dagen na het gesprek met haar raadsman. Aan het eind, zegt ze, blokkeerde haar hoofd. ‘Ik kon geen antwoord meer geven.’
Haar ex-vriend werd door CORRECTIV en SZ om commentaar gevraagd. Zijn advocaat stelt in algemene termen dat de verklaringen op essentiële onderdelen onjuist zijn en elke grondslag missen. Specifieke vragen laat ze onbeantwoord.
Teresa Schwarz heeft ook een geheimhoudingsovereenkomst ondertekend; het document is in handen van CORRECTIV en SZ. De clausule omvat acht regels; het is één alinea in hun scheidingsovereenkomst. ‘Persoonlijke gegevens’ die ‘bekend zijn of kunnen worden’ vanwege hun ‘voormalig geregistreerd partnerschap’ dienen door beiden ‘vertrouwelijk te worden behandeld’ en beiden dienen ze zich ‘te onthouden van elke openbaarmaking’.
Rust
Ze opent een paar dagen na de familierechtzitting de deur van haar witgeschilderde huis, dat binnen licht en fris oogt. Teresa Schwarz, midden dertig, woont met haar kinderen aan de rand van een grote stad. Ze scheidde enkele jaren geleden van de voetballer. Ze is nog steeds bang. ‘Ik leef nog steeds met het geweld van hem,’ zegt ze. ‘Hij probeert mijn leven tot een hel te maken en hij zal niet stoppen.’
Ze zegt dat ze geen wraak wil. Haar doel is om eindelijk rust te vinden, maar ze beseft dat er voor haar geen rust zal zijn zonder een gevecht. Ze wordt niet alleen geconfronteerd met haar ex-vriend, maar bovendien met een heel netwerk van adviseurs en advocaten, machtige mensen, vooral mannen, met veel geld en uitstekende contacten met de roddelmedia.
Tot op de dag van vandaag durft Schwarz niet te praten over wat er in hun relatie is voorgevallen. De geheimhoudingsovereenkomst is van kracht. CORRECTIV en SZ beschikken echter over foto’s, documenten, berichten en getuigenverklaringen waaruit blijkt dat de voetballer haar in de loop der jaren herhaaldelijk heeft geslagen en mishandeld. Of dat allemaal klopt is niet met zekerheid te zeggen: de advocaat van de speler ontkent alle beschuldigingen.
1000 euro boete
Er zijn ook aanwijzingen dat mensen in de professionele omgeving van haar ex-partner waarschijnlijk al jaren geleden op de hoogte waren van het geweld. Een uitwisseling van sms-berichten tussen haar en een voormalige adviseur van de speler, die inmiddels is overleden, bewijst dat deze laatste op de hoogte was: zij stuurde hem foto’s waarop grote bloeduitstortingen en blauwe plekken op haar armen te zien zijn. ‘Ik ga nu naar het ziekenhuis’, schreef ze. De adviseur lijkt niet gealarmeerd, maar antwoordt ontwijkend: ‘Het gaat niet goed tussen jullie beiden’, schrijft hij. ‘En ik wil niet oordelen over wie de “goedzak en de slechterik” is.’
Bloeduitstortingen kunnen verschillende oorzaken hebben. De advocaat en de speler geven geen commentaar op de vraag naar de herkomst ervan.
De sms-wisseling met de adviseur is enkele jaren oud. Er is ook recenter bewijsmateriaal: een naaste van Teresa Schwarz diende een klacht in tegen de speler. Dit was nadat Schwarz anderhalf jaar geleden een klacht had ingediend toen hij haar voor het laatst fysiek had aangevallen. Hij had geprobeerd haar mobiele telefoon af te pakken, haar op de grond gegooid en neergedrukt. Ze zegt dat ze daarna dacht dat ze haar ribben had gebroken.
In een schriftelijke verklaring aan de politie beschrijft ze de vermeende mishandeling als volgt: ‘Het ging toen nog verder, want hij drukte me tegen de grond met zijn elleboog op mijn borst en probeerde mijn mobiele telefoon af te pakken.’ Ze had geen andere optie dan hem in zijn arm te bijten, zegt ze. ‘Hij liet me toen ook los omdat de kinderen zagen hoe ik daar op de grond lag terwijl hij op me zat; de kinderen begonnen te gillen.’
Foto’s van de blauwe plekken zijn in bezit van CORRECTIV en SZ. De advocaat van de speler laat ons weten dat het gaat om een strafrechtelijke klacht op basis van anekdotisch bewijs en ontkent de aantijgingen grotendeels.
De politie onderhield zich vervolgens met de voetballer, wat hij zelf bevestigde aan Schwarz, samen met het bericht ‘Is dit een grap of zo?’ Vervolgens gebeurde er weinig. Na de schriftelijke verklaring van Schwarz nam niemand meer contact met haar op. Ruim zeven maanden daarna stuurde het Openbaar Ministerie een brief met de mededeling dat de zaak werd geseponeerd. De verdachte moest 1000 euro betalen.
Het is doorgaans al moeilijk voor slachtoffers van huiselijk geweld om zich in de rechtbank te verdedigen tegen de vermeende daders. Vaak gaat het, net als in dit geval, om het woord van de ene tegen de andere. Deskundigen bevestigen dat ook vandaag de dag vrouwen nog vaak de schuld krijgen. Betrokkenen worden vaak niet serieus genomen of ze worden gestigmatiseerd. Als de ex-partner een profvoetballer is, maakt de status van de man en hun media- en financiële macht de situatie nog veel moeilijker.
Sinds de scheiding heeft Teresa Schwarz vooral last van bedreigingen door haar ex-partner. Hij dreigde haar te vermoorden, of drugs bij haar te planten om haar in de gevangenis te krijgen. Vaak is er geen bewijs van. Maar CORRECTIV en SZ zijn in bezit van een spraakbericht waarin hij zegt: ‘Wacht maar af wat er gaat gebeuren. Wacht maar. Ik maak je kapot.’ De speler en zijn advocaat ontkennen deze beschuldigingen en geven geen specifiek commentaar.
‘Het is er continu, alsof je op het punt staat te verdrinken’
Schwarz ziet er bleek en moe uit. ‘Het maakt me nogal paranoïde,’ zegt ze. ‘Het is er continu, alsof je op het punt staat te verdrinken.’
Toen ze het contract inclusief geheimhoudingsclausule tekende, ging ze ervan uit dat op die manier hun toekomst als gescheiden ouders netjes geregeld kon worden. Het kwam niet bij haar op dat ze zichzelf daarmee praktisch voor altijd de mond snoerde.
Omstreden
Voor beroemdheden zijn dergelijke clausules een gebruikelijke manier om hun privéleven te beschermen. In de VS zijn deze NDA’s, Non Disclosure Agreements, ofwel: geheimhoudingsovereenkomsten, inmiddels zeer omstreden, omdat ze inderdaad kunnen worden gebruikt om slachtoffers van geweld en misbruik nagenoeg monddood te maken. Het bestuur van het bedrijf van filmproducent Harvey Weinstein noemde de clausules ooit een ‘geheim wapen’ om beschuldigingen in de kiem te kunnen smoren.
Advocaat Wolfgang Kaleck van het European Center for Constitutional and Human Rights in Berlijn waarschuwt voor de mogelijke gevolgen van dergelijke contracten. In de onderhavige gevallen moet worden onderzocht ‘of een economisch overmachtige contractpartner zijn positie niet op laakbare wijze heeft uitgebuit’. Als dat zo is, zijn de geheimhoudingsovereenkomsten immoreel en dus illegaal. ‘Maar deze perfide contracten dienen natuurlijk juist om vrouwen te intimideren, zodat ze geen beroep doen op de rechter en hun grondrechten niet uitoefenen.’
De gevallen van Teresa Schwarz en Kasia Lenhardt staan voor vele andere. De mannen dekken zich in, de vrouwen zijn weerloos. In de weken na de dood van Lenhardt is er veel geschreven over de relatie die kennelijk werd gekenmerkt door vilein en ontrouw. Lenhardt raakte verwikkeld in bittere ruzies met andere vrouwen in Boatengs leven. Maar de grote aandacht voor deze rivaliteiten kan het zicht vertroebelen op het ongelijke machtsevenwicht.
Lenhardt heeft de geheimhoudingsovereenkomst ondertekend in de nacht van 25 januari 2021, en het is niet meer onomstotelijk vast te stellen hoe dat precies tot stand kwam. Jérôme Boateng geeft er geen commentaar op. In eerdere berichten erover werd Boatengs ex-advocaat aangehaald, die zei dat het de uitdrukkelijke wens van Kasia Lenhardt was om een geheimhoudingsovereenkomst te tekenen.
Adrianna Lenhardt, de moeder van Kasia, beschrijft de gebeurtenissen van die nacht heel anders in het document dat in handen is van CORRECTIV en SZ. Ze sprak onmiddellijk na de ondertekening met haar dochter en schreef alle gebeurtenissen, gezien vanuit haar dochters standpunt, gedetailleerd op. ‘Ze zei dat ze de geheimhoudingsovereenkomst uit angst had ondertekend’, staat in het document. ‘Ik heb haar nadrukkelijk gevraagd of de eerdere verwondingen ook door Boateng kwamen en ze bevestigde dat ze meerdere keren was geslagen.’
Lenhardts advocaat Markus Hennig bevestigt de authenticiteit van de verklaring. Heeft Boateng het dubieuze contract aan Lenhardt opgedrongen? Dat is de indruk die de verklaring van de moeder wekt. Of het waar is, is onduidelijk: Boateng beantwoordt de vragen van CORRECTIV en SZ niet en tot nu toe heeft hij beschuldigingen van geweldpleging altijd ontkend.
Volgens het relaas van de moeder hadden Jérôme Boateng en Kasia Lehnhardt die avond een heftige ruzie; dat vertelde haar dochter haar. Eerst weigerde ze het contract te ondertekenen. Even later staat haar handtekening wel onder het contract en maakt Adrianna Lenhardt een foto van de gescheurde oorlel van haar dochter. CORRECTIV en SZ hebben die foto in bezit. Volgens de schriftelijke verklaring van de moeder zou Boateng haar die verwonding hebben toegebracht toen hij haar dochter in het gezicht sloeg en zijn ring in haar oorbel verstrikt raakte. Boateng en zijn advocaat geven hier geen commentaar op.
De vrouwen denken in een droomleven terecht te zijn gekomen – totdat er problemen ontstaan, geweld uitbreekt, ruzies escaleren…
‘Optimistisch’
Beschuldigingen van geweld tegen vrouwen, gepleegd door profvoetballers, verschijnen herhaaldelijk in de pers. Tegen VfB Stuttgart-speler Atakan Karazor loopt op Ibiza een onderzoek naar beschuldiging van aanranding. Zijn club heeft laten weten dat Karazor elk strafbaar feit ontkent. Voor VfB geldt daarmee het vermoeden van onschuld. In Chester, Engeland, staat Benjamin Mendy, de Franse wereldbekerwinnaar van 2018 en verdediger van Manchester City, sinds augustus terecht op beschuldiging van verkrachting en aanranding. Ook hij ontkent.
En Boateng moet nu opnieuw terechtstaan voor de regionale rechtbank van München op beschuldiging van opzettelijke geweldpleging. Hij heeft dat altijd ontkend en ook nu laat zijn advocaat weten ‘optimistisch’ te zijn over de hoofdzitting. Onderzoek van CORRECTIV en SZ wijst uit dat de beschuldiging van mishandeling slechts een van de vele geweest kan zijn, zoals Sherin S. ook zelf in de rechtszaal verklaarde. Zij sprak zelf niet met CORRECTIV en SZ, maar dit is wel wat verschillende vrienden en kennissen van S. hebben verklaard. Boateng en zijn advocaat geven geen commentaar en verwerpen ‘speculaties’.
Verschillende mensen uit de omgeving van S. spreken over een relatie die gekenmerkt werd door conflicten, controle en machtsvertoon. S. zou haar omgeving meerdere malen hebben verteld over de gewelddadige uitbarstingen van Boateng, en ze werd ook vaak gezien met blauwe plekken op haar armen en bovenlichaam. Er zijn foto’s van de verwondingen.
Ibiza, Chester, München, het zijn allemaal afzonderlijke gevallen, maar er doen zich wel patronen en opvallende parallellen voor. ‘Soms sta ik voor de spiegel en dan denk ik: Oh God. Omdat ik weet dat ik niet de enige ben,’ zegt de ex-verloofde van een voetballer.
Geen verweer
Wat veel van de betrokken vrouwen gemeen hebben is dat ze hun partners op jonge leeftijd leren kennen. Ze denken in een droomleven terecht te zijn gekomen – totdat er problemen ontstaan, geweld uitbreekt, ruzies escaleren, affaires in de doofpot worden gestopt, bedreigingen worden geuit, financiële druk wordt opgebouwd en mediacampagnes beginnen.
Dit wil niet zeggen dat relaties in het beroepsvoetbal over het algemeen gekenmerkt worden door machtsmisbruik – er zijn ook veel gelijkwaardige en gezonde verhoudingen. Maar het wordt lastig als er iets gebeurt dat het imago van de voetballer kan schaden. Uit onderzoek blijkt dat in dergelijke gevallen mechanismen in werking treden waartegen de betrokken vrouwen vrijwel geen verweer hebben.
In het geval van Kasia Lenhardt is het opvallend dat de geheimhoudingsovereenkomst alleen voor haar geldt. Ze zegt niet alleen toe om met niemand te praten over haar relatie met de voetballer, maar ze moet ook alle documenten, dossiers en bewijzen vernietigen waarmee ze haar verhaal zou kunnen staven. Informatie ‘die niet alleen mondeling bestaat, maar die op enigerlei andere wijze als data kan worden gekwalificeerd’, dient ze te vernietigen ‘indien JB haar daarom verzoekt’ en ‘het bewijs ervan’ dient zij ‘aan JB’ te overhandigen.
Boateng en zijn advocaat geven ook hier geen commentaar op.
De praktijk van de geheimhoudingsplicht komt uit het bedrijfsleven en wordt daar gebruikt om bedrijfsgeheimen te beschermen. Daar zijn dergelijke clausules zinvol, zegt de Berlijnse media-advocaat Christian-Oliver Moser, maar in de regel kunnen ze niet worden overgedragen naar het privéleven. Vooral niet als ze eenzijdig zijn.
Hij acht geheimhoudingsovereenkomsten die slechts één partij verplichten te zwijgen, in de regel ontoelaatbaar. Over het algemeen, zegt hij, zijn die contracten op zijn minst twijfelachtig en kunnen ze immoreel zijn. ‘In Duitsland is er echter geen duidelijke wettelijke regeling voor, dus het verschilt altijd per individueel geval,’ zegt hij. Maar ook als de geheimhoudingsovereenkomsten juridisch niet effectief zijn, zijn ze ‘zeer effectief op psychologisch niveau, omdat in geval van twijfel een rechtbank eerst zal moeten beslissen of de ondertekende documenten al dan niet geldig zijn’.
In het geval van Kasia Lenhardt kan worden gezegd dat heel Duitsland getuige was van de publieke destructie van een jonge vrouw en dat dat begon met haar ondertekening van de geheimhoudingsovereenkomst.
Enkele dagen na de ondertekening van de geheimhoudingsovereenkomst doet Boateng een interview met Bild-Zeitung – de overeenkomst bindt hem immers niet en hij handelt proactief. Op 2 februari 2021 verschijnt het interview onder de titel ‘Boateng rekent af met zijn ex. Er zijn alcohol, druk en chantage in het spel’.
De praktijk van de geheimhoudingsplicht komt uit het bedrijfsleven. Daar zijn dergelijke clausules zinvol
Bewijsbare onwaarheden
Der Spiegelberichtte afgelopen zomer al over Boatengs dubieuze uitspraken en de shitstorm die Lenhardt daarna teisterde. Ook CORRECTIV en SZ hebben bewijsmateriaal geëvalueerd dat aanzienlijke twijfel zaait over zijn beweringen. Het interview is sindsdien bekritiseerd en Bild-Zeitung kreeg er in juni 2021 een berisping voor van de Raad voor de Journalistiek. In reactie op het onderzoek distantieert Bild-hoofdredacteur Johannes Boie zich nu van de publicatie. ‘Wij zouden dit interview vandaag niet meer publiceren,’ zegt hij tegen CORRECTIV en SZ.
Het interview is een frontale aanval op Lenhardt. Boateng beweert dat Lenhardt enorme alcoholproblemen had en dat zij hem chanteerde; zij zou hebben gedreigd zijn carrière te vernietigen. ‘Kasia zei dat ze dat zou doen door mij ervan te beschuldigen dat ik haar sloeg. Ze wist heel goed dat de moeder van mijn kinderen mij daar eveneens van beschuldigde en dat we daarover in een rechtszaak verwikkeld waren.’
Na het interview begint een brute mediacampagne tegen Lenhardt. Op internet wordt ze overladen met haatberichten. Ze is bang de voogdij over haar zoon te verliezen. ‘Het was een vorm van openbare executie,’ zegt media-advocaat Markus Hennig, die door Kasia Lenhardt werd ingeschakeld en die haar ook postuum nog vertegenwoordigt. ‘De dingen die over haar zijn gezegd in het interview door Boateng zijn bewijsbare onwaarheden. Het interview is onwettig.’
Nicole Bédé, strafrechtadvocaat te Berlijn die de familie Lenhardt kent, twijfelt ook aan de rechtsgeldigheid van dergelijke geheimhoudingsovereenkomsten. Ze zijn misschien effectief, maar dan op psychologisch niveau. ‘Het is een systeem,’ zegt ze. Want wie zo’n clausule ondertekent, gaat er meestal van uit dat hij zich eraan moet houden. ‘Ik denk dat mensen vaak de extreme druk onderschatten die zo’n contract op mensen uitoefent.’
Betrokkenen zouden er zeker juridisch advies over kunnen inwinnen. Maar contractherzieningen zijn tijdrovend en het honorarium wordt altijd bepaald door de waarde van het geschil. ‘En dat kan onder bepaalde omstandigheden heel hoog oplopen, zeker met die geheimhoudingsovereenkomsten met voetballers,’ zegt ze. ‘Als je vijfentwintig bent en niet rijk, dan moet je dus afwegen: neem ik dit risico?’
In een ander geval dat door CORRECTIV en SZ is onderzocht, kreeg de vrouw van een voormalige speler ook een geheimhoudingsovereenkomst op het moment dat hun relatie eindigde. Het verhaal van Julia Meier – ook haar naam is gefingeerd – gaat niet over fysiek geweld, maar over manipulatie van de publieke opinie en controle. Het toont op welke manieren adviseurs en managers op de achtergrond proberen om het imago van spelers te beschermen en de vrouwen discreet tot zwijgen te brengen – met behulp van contracten, advocaten en opzettelijk verspreide geruchten.
Julia Meier was zelf een succesvol model. Toen werd het plots ‘stil rond haar’, zoals de bladen schreven. Ze was nog een tiener toen ze haar vriend ontmoette. Hij was destijds profvoetballer en speler van het nationale team.
Droompaar
Haar geval verschaft een blik achter de façade van een relatie die jarenlang harmonieus en bijna ideaal leek: achteraf beschrijft ze haar relatie zelf als ‘kinderlijk en naïef’. Er waren nooit ruzies. ‘We gingen na drie maanden samenwonen, waren snel verloofd.’ Ondertussen kreeg ze de indruk dat er op de achtergrond krachten aan het werk waren die zij niet kon inschatten. Het voetbalmilieu moedigt over het algemeen vaste relaties, huwelijken en kinderen aan, ‘want die brengen rust’ in het privéleven van de spelers. ‘Profvoetballers zijn een zeer waardevol goed voor clubs, managers en consultants’, ofwel: ze zijn een investering die niet in gevaar mag worden gebracht.
De ommekeer kwam vrij plotseling, op het moment dat zijn carrière op zijn hoogtepunt was. Ze kon hem amper bereiken, want hij was alleen nog maar aan het feesten en vloog de wereld rond in privéjets. ‘Dat was helemaal niet kenmerkend voor hem,’ zegt ze. Zijn adviseurs en managers, die ook haar management en vermeende vrienden waren, susten haar: het was maar een fase, zij vormden een droompaar, over een jaar was alles weer vergeten.
Achteraf beschrijft ze haar relatie zelf als ‘kinderlijk en naïef’
Vijf weken later vernam ze via de media dat hun relatie voorbij was: de voetballer was blijkbaar gespot met een andere vrouw. Ze herinnert zich dat hij op dezelfde dag een sms schreef aan haar beste vriendin: ‘Wat kan ik doen om haar de mond te laten houden?’
Hij reageerde niet meer op haar berichten en telefoontjes. De adviseurs namen de communicatie over en adviseerden haar een geheimhoudingsverklaring te ondertekenen. Ze ging akkoord. Ze had het gevoel dat ze geen keus had. Persoonlijk deed het contract haar veel pijn: ‘Ik bleef maar denken: Als je me zou kennen, zou je weten dat ik de laatste zou zijn om een oorlog te beginnen.’
Het contract was gedetailleerd en bevatte specifieke bepalingen. Bij overtreding riskeerde ze een boete van 50.000 euro en schadeclaims. In opdracht van haar advocaat sluit de overeenkomst haar naaste vriendenkring uit alsmede informatie in de rechtbank. Tegen ‘vertegenwoordigers van de media’ mocht maar één ding gezegd worden: ‘Dat ze een stel waren, nu gescheiden zijn en een mooie tijd hebben gehad.’
Nu zegt ze dat ze de indruk heeft dat het erom ging ‘haar zo lang mogelijk stil te houden’ zodat ze het imago van haar ex-partner, die officieel nog een relatie met haar had, niet in gevaar zou brengen. Ondertussen vierden de media al de nieuwe liefde van de ster.
Tegelijkertijd begonnen geruchten de ronde te doen. Julia Meier en een andere profvoetballer, een teamgenoot van haar ex-partner, zouden het jaar voor de breuk een affaire hebben gehad. Ze krijgt daar nu nog steeds vragen over, zegt Meier. En dat terwijl de geruchten overduidelijk uit de lucht waren gegrepen; er was nooit iets voorgevallen tussen het tweetal.
In een door CORRECTIV en SZ verkregen document zegt de betreffende teamgenoot dat hij de indruk heeft dat het verhaal werd gelanceerd om de aandacht af te leiden van de affaire van de ster. ‘Maar goed, ik heb inmiddels geleerd dat hij over lijken gaat. Terwijl de hele wereld denkt dat hij schone handen heeft,’ aldus het document. ‘Waar ik ook kom, waar ik ook voetbal, iedereen zegt: “En, hoe was die Meier?”’ Het is een vraag die duidelijk seksueel bedoeld is. Iedereen denkt dat de geruchten waar zijn. ‘Alle voetballers denken het.’
Julia Meier zegt dat ze er toen niet veel over nadacht. Het was hoe dan ook onmogelijk voor haar om ertegen te vechten, dus negeerde ze het.
De geruchten haalden haar echter in toen hij een paar maanden later openlijk uitkwam voor zijn affaire, hoewel hij nog steeds bij haar was. Het publiek stond volledig aan zijn kant. ‘Het was alsof iedereen blij voor hem was. Nadat hij zogenaamd door mij was bedrogen, had hij nu eindelijk de grote liefde gevonden,’ zegt Meier. ‘Niemand zag dat hij me daadwerkelijk had bedrogen en me op deze manier had gedumpt. Plotseling was ik niet de bedrogene, maar de bedrieger.’
Ze had het gevoel de controle over haar leven, haar identiteit en haar imago kwijt te zijn. Ze schaamde zich en vond maar één uitweg: zich terugtrekken uit de openbaarheid. Ze zegt dat het voelde alsof alles van haar was afgenomen. Het kostte haar twee jaar om haar draai weer te vinden. ‘Ik begrijp het nu allemaal beter,’ zegt ze. ‘Het ging nooit om mij of hem persoonlijk, hij was gewoon de melkkoe.’
Teresa Schwarz was slachtoffer van geweld en heeft tot op de dag van vandaag het gevoel dat ze moet vechten om te overleven. De vermeende bedreigingen van haar ex-vriend en de juridische geschillen met hem beïnvloeden haar dagelijkse leven. Ook werd haar duidelijk gemaakt wie van hen beiden ertoe doet en wie niet. Een adviseur van haar ex-vriend zei ooit tegen haar: ‘Jij bent gewoon niet degene die meer dan 20 miljoen euro waard is.’
Lange tijd hield ze de façade op, het glossy imago, alsof het gemaakt was voor de Home Stories in Gala of Bunten: hij, de succesvolle Bundesliga-speler en zij, de mooie vrouw aan zijn zijde, een glamourkoppel, populair maar nuchter.
‘Plotseling was ik niet de bedrogene, maar de bedrieger’
De foto’s waarover CORRECTIV en SZ beschikken passen niet in dit beeld. Ze tonen haar bovenlichaam, bedekt met blauwe plekken en grote kneuzingen.
Zij en haar ex-partner leerden elkaar heel jong kennen, hij was getalenteerd maar nog niet succesvol. Bronnen in haar omgeving bevestigen dat ze heeft geprobeerd aan hun relatie te werken. Maar toch lijkt het erop dat de problemen vooral haar verweten worden.
Schwarz zelf kan niet praten over haar relatie. Haar ex-partner geeft geen commentaar, maar zijn advocaat wijst beschuldigingen van geweld en bedreigingen van de hand.
Maar met voormalige vrienden en kennissen van Schwarz kunnen we natuurlijk wel spreken. Desgevraagd schrijft een oud-collega: ‘Ik kan bevestigen dat Teresa destijds met kneuzingen en blauwe plekken op het werk verscheen.’
Absoluut geloofwaardig
‘Jij bent gewoon niet degene die meer dan 20 miljoen euro waard is’
Toen het paar tijdelijk uit elkaar ging, woonde Julia een tijdje bij haar collega. Op een avond waren ze wat spullen gaan halen uit de flat die ze met de voetballer deelde. ‘Toen we wilden vertrekken, rende hij achter onze auto aan en sloeg de ruit in.’ Op dat moment, zegt de collega, begreep ze het.
De voormalige baas van Schwarz zegt ook dat hij de blauwe plekken heeft gezien. Een vriendin die tijdelijk bij het stel woonde herinnert zich frequente en zeer luidruchtige ruzies. Een keer, zegt ze, zag ze ’s morgens een grote bloeduitstorting bij haar. ‘Ik vroeg haar: “Wow, waar heb je die enorme blauwe plek vandaan?” Ze gaf toen geen antwoord.’
Ook haar huidige therapeut vindt de aantijgingen ‘absoluut geloofwaardig’.
Bij de voetballer werd navraag gedaan over deze indrukken van mensen uit haar omgeving. Zijn advocaat gaat er niet op in.
Het MeToo-debat heeft structuren van machtsmisbruik en seksueel geweld op veel terreinen blootgelegd. Tot nu toe heeft de beweging nog niet de spelersvrouwen bereikt: hun financiële afhankelijkheid en de mediamacht van hun mannen lijken de vrouwen in een ondergeschikte rol te dwingen.
Op de achtergrond lijken zakenlieden en managers vaak aan de touwtjes te trekken: ‘Het is vaak zo dat de adviseurs voor de advocaten zorgen,’ zegt een therapeut die voor voetbalclubs werkt. ‘Ze kiezen die advocaten uit, die ook winnen.’ Hij zegt dat hij verschillende keren heeft gezien hoe getroffen vrouwen op een ‘boosaardige’ manier opzij werden gezet.
De voormalige levenspartner van een Bundesliga-speler zegt dat zij gevallen van geweld meerdere malen heeft aangekaart bij de adviseurs van haar toenmalige vriend. Maar deze mannen verdraaiden de feiten en steunden haar partner. Uiteindelijk, zegt ze, kreeg ze te horen dat ze zich moest laten onderzoeken, dat ze misschien een geestelijke stoornis had. ‘Aanvankelijk deden ze geruststellend,’ zegt ze. ‘Maar hoe penibeler de situatie werd, hoe agressiever ze werden.’
In de roddelpers verschijnen spelersvrouwen meestal slechts in twee sjablonen, in het beste geval als mooie accessoires van de spelers en in het slechtste geval als pretfiguren, hunkerend naar aandacht, sexy, oppervlakkig. In veel gevallen staan de reportages bol van vrouwonvriendelijkheid; zo zond sportzender DSF een programma uit onder de titel: ‘Gschpusis, Ischen, Spielerfrauen’ [Liefjes, chicks, spelersvrouwen].
Bedenkelijk
Veel regionale kranten in voetbalbolwerken en roddelbladen zijn afhankelijk van exclusieve informatie uit de voetbalwereld en interviews met prominente spelers. Zoals het geval van Kasia Lehnhardt laat zien, lopen deze nauwe contacten tussen journalisten, spelers, adviseurs en clubs soms slecht af voor de vrouwen.
Met name Bild staat wat dat betreft in een bedenkelijk daglicht: volgens advocaat Markus Hennig wist Lenhardt pas na publicatie van het Boateng-interview. ‘Kasia is helemaal niet naar het interview gevraagd’, en bij zijn weten is er ook geen enkel bewijs van wederhoor. Dat zou een ernstige schending van de mediawet zijn.
Een woordvoerder van de Bild-groep spreekt dit tegen: Bild zou Lenhardt ‘herhaaldelijk aangeboden’ hebben commentaar te geven en ze zou vooraf zijn geconfronteerd met de uitspraken van Boateng. De woordvoerder gaat niet in op verdere vragen; hij vraagt begrip voor het feit dat Bild geen commentaar wil geven op ‘interne details van onze research en redactionele beslissingen’.
In de dagen na het interview volgden steeds meer laatdunkende berichten. Bild-Zeitung publiceerde privé-voicemails van Lenhardt, een ‘voormalige beste vriendin’ dook op en ‘*klapte uit de kast’, de cosmetische operaties van Kasia werden uitvoerig uit de doeken gedaan. Kasia heeft daarna geen uitspraken meer in het openbaar gedaan. CORRECTIV en SZ zijn in bezit van een opname van haar tijdens een privégesprek uit die tijd, waarin ze tegen een kennis zegt: ‘Waarom zijn we niet gewoon uit elkaar gegaan? Dat zou goed zijn geweest. Hij had kunnen zeggen: Ik was niet meer gelukkig, ik hield niet meer van je.’
Op de achtergrond lijken zakenlieden en managers vaak aan de touwtjes te trekken
Volgens de woordvoerder van Bild is het interview intern inmiddels ‘opnieuw geëvalueerd’. Toen het verscheen, was Julian Reichelt nog hoofdredacteur. Zijn opvolger, Boie, ziet de zaak blijkbaar anders. Toen hij maanden geleden hoorde van de wens van de familie tot verwijdering, zegde Bild toe het interview van de site te halen. Maar de tekst bleef tot september online ondanks een berisping van de Raad voor de Journalistiek – ‘onbedoeld’, schrijft de woordvoerder, en hij voert daarvoor ‘technische redenen’ aan.
Alle andere artikelen over Lenhardt staan nog steeds op de website van Bild. De familie blijft in de rechtbank vechten voor de persoonlijke rechten van hun overleden dochter. Het proces wordt in november voortgezet bij de rechtbank van Berlijn.
Directe bedreigingen en geweld zijn slechts één vorm van intimidatie. Er zijn ook gevallen bekend van hacken, publicatie van privégegevens en surveillance.
Verschillende bronnen uit de omgeving van Lenhardt bevestigen dat ze erg bang was. Kort voor haar dood sprak ze aan de telefoon met een kennis, een wederzijdse vriend van haar en Boateng. Hij lijkt haar ervan te willen weerhouden naar buiten te treden – CORRECTIV en SZ kennen de inhoud van dit gesprek. Het is een schrijnende dialoog waaruit blijkt hoe bedreigd zij zich moet hebben gevoeld.
Lenhardt zegt: ‘Nu speelt er iets van een heel ander kaliber, dat me veel meer zorgen baart. Iemand probeert een paar kilo coke op me te planten.’ Haar reputatie is geruïneerd, zegt ze, ‘en Jérôme blijft zeggen dat er meer komt, maar ik weet niet wat hij bedoelt’.
Haar gesprekspartner doet alsof hij het begrijpt. Maar hij laat er geen twijfel over bestaan dat ze beter kan toegeven, omdat ze hoe dan ook alleen maar kan verliezen. Boateng zou daarentegen snel van de zaak af zijn: ‘Hij hoeft alleen maar binnen veertien dagen een doelpunt te maken of binnen twee of drie weken ergens anders een contract tekenen, en dan zijn de media alweer in een andere stemming. Voetballers kunnen het grootste schandaal veroorzaken, het zal toch weer worden vergeten.’
Voor haar, Kasia Lenhardt, gelden blijkbaar heel andere wetten. ‘Dit bedoel ik niet denigrerend, maar over de vrouw zeggen mensen: Ze is gewoon een spelersvrouw.’
Parallellen
Niet alleen deze details zijn zorgwekkend, maar ook het feit dat er parallellen zijn. Twee andere vrouwen die CORRECTIV en SZ spraken verklaren dat hun ex-partner dreigt drugs bij hen te verstoppen of valse schandaalverhalen over hen te lanceren.
Verschillende vrouwen vrezen ook dat hun privéleven in de gaten wordt gehouden, waarbij er sprake is van elektronische bewaking, met inbegrip van trackers, bugs, gehackte tablets of spyware op hun telefoons.
Voor Lenhardt was dit blijkbaar realiteit, ook al is er geen bewijs wie de daders waren. Boateng en zijn advocaat geven geen commentaar op vragen hierover.
‘Voetballers kunnen het grootste schandaal veroorzaken, het zal worden vergeten’
Al voor de scheiding zou Lenhardt het gevoel hebben gehad dat haar privégegevens werden afgetapt en tegen haar werden gebruikt. Privéspraakberichten van haar belandden op het internet. Een screenshot van haar Snapchat-account toont een zeer intieme naaktfoto van haar, blijkbaar bedoeld voor privédoeleinden, voorzien van begeleidende berichten van een onbekende in gebrekkig Duits: ‘Je moet respect hebben voor een gevaarlijke vijand.’ Ze ontvangt ook andere berichten, waarin anonieme schrijvers haar soms proberen te chanteren met vermeende drugsvondsten.
Blijkbaar werden er ook van Sherin S. gesprekken opgenomen zonder haar medeweten; die opnames kwamen later op het internet terecht. De zaken hebben overeenkomsten. Maar er is geen bewijs dat Boateng er iets mee te maken had. De daders zijn onbekend.
Sherin S. ontmoette Boateng in 2007 en kreeg twee kinderen met hem; jarenlang hadden zij een knipperlichtrelatie. CORRECTIV en SZ beschikken over opnames van gesprekken tussen haar en Boateng waarin ze denigrerende opmerkingen maakt over Kasia Lenhardt. Blijkbaar zijn alleen zij tweeën aanwezig. Naar later bleek is dat gesprek opgenomen. Het is onduidelijk door wie. Eén ding is zeker: de audiobestanden kwamen enkele uren nadat Boateng werd veroordeeld voor mishandeling van S. in 2021 online. Haar uitspraken werden verspreid in Telegram-groepen, waar aanhangers van Lenhardt netwerken. Voor hen moet het hebben geleken alsof Sherin S. Boateng steunde. Het parket van München is een onderzoek gestart op beschuldiging van privacyschending. Dat onderzoek loopt nog.
Sherin S. had haar omgeving eerder verteld over haar angst dat ze in de gaten werd gehouden. In 2018 zou S. een bug hebben gevonden in de lamp boven het bed in haar flat in Berlijn, waar Boateng ook toegang toe had, meldden vrienden later; hiervan is een foto beschikbaar. S. deed begin 2018 aangifte bij de politie. Het parket van Berlijn startte een onderzoek tegen onbekenden en staakte dat enkele maanden later. Een woordvoerder zegt: ‘Het was niet mogelijk de verdenking van het misdrijf tegen haar partner hard te maken, noch kon op een andere manier een verdachte worden aangewezen.’
Het is niet duidelijk hoe de microfoon in de lamp terecht is gekomen. CORRECTIV en SZ beschikken echter over berichten waarin Boateng ten minste de indruk wekt Sherin S. af te luisteren. Hij beweert dat hij haar en een andere man in bed heeft gehoord. Zij ontkent dit, waarop Boateng antwoordt: ‘Maar ik weet alles. Elk detail.’ Ze schrijft: ‘Laat me toch met rust, met al je verhalen.’ Boateng: ‘Ha ha ha. lekker makkelijk*. Als je alles weet.’ Knipoog smiley. ‘En alles hebt gehoord.’
Onaantastbaar
Sommige voetballers lijken zich bewust van hun machtspositie en maken daar doelbewust gebruik van. ‘Er is zoveel overmoed,’ zegt een advocaat die de vrouw van een voormalige speler vertegenwoordigt in een mishandelingszaak. ‘Ze voelen zich onaantastbaar. Ze zijn niet eens onder de indruk van een onderzoek door de officier van justitie.’
De financiële afhankelijkheid van de vrouwen is vaak groot en maakt het voor hen moeilijk zich juridisch tegen de mannen te verdedigen. Zolang het goed gaat, delen ze in de rijkdom. Als de relatie mislukt, vallen ze soms in een bodemloze put.
Het geval van Anna Berglund vertoont veel overeenkomsten met wat de andere vrouwen melden: haatmails, bedreigingen en aanwijzingen dat haar auto wordt gevolgd en haar computers gehackt. Ook haar naam is in werkelijkheid anders. Berglund, begin veertig, woont met haar kinderen in een trailerpark in Californië. Op sommige dagen, zegt ze, heeft ze maar 20 dollar om haar gezin te onderhouden. ‘Ik heb het allemaal verdragen, de terreur, de laster,’ zegt ze, ‘en ik heb me nooit uitgesproken, nergens.’
Berglund heeft nooit een geheimhoudingsovereenkomst getekend – er waren andere manieren om haar onder druk te zetten. Haar ex-man stond onder contract bij verschillende Bundesliga-clubs, later speelde hij in het buitenland. Het geweld, zegt ze, was vooral gericht tegen de kinderen, hij sloeg hen, zelfs met schoenen. Hij viel haar ook meerdere malen aan en kneep haar keel dicht, zegt ze. ‘We leefden eigenlijk in constante angst.’
Toen ze hem verliet, *gooide hij haar het huis uit en verhinderde haar de toegang tot haar bankrekeningen en creditcards. Tot op heden zou hij geen alimentatie hebben betaald. Op dit moment, zegt ze, helpt haar familie haar financieel, anders zou ze volledig berooid zijn.
CORRECTIV en SZ hebben toegang tot rechtbankdocumenten die een aantal van haar beschuldigingen lijken te bevestigen. Ze tonen dat haar ex de feiten ontkent en dat hij haar beschuldigt. Maar volgens een transcriptie bevestigen de kinderen dat het geweld van hun vader kwam. Berglund zegt dat de voetballer zijn invloed bij de media gebruikte als pressiemiddel. ‘Hij maakte duidelijk dat hij meer macht had dan wij’, schrijft ze in een e-mail aan haar advocaat. ‘Hij schreef me e-mails waarin hij zei dat hij al met alle media had gesproken en dat ze hem geloofden, niet mij.’
De vrouwen die CORRECTIV en SZ spraken beseften pas na verloop van tijd hoe groot hun afhankelijkheid was. ‘Waarom accepteren we dit allemaal? Nou kijk, uiteindelijk heeft het geen enkele zin om terug te vechten,’ zegt de ex-verloofde van een voetballer die tijdens hun relatie voor een grote Europese club speelde. Ze kent verschillende spelersvrouwen die slecht behandeld worden. ‘De mannen geven je alles. En als je weggaat, sta je alleen. Geen mobiele telefoon, geen huis, geen auto. Dat gevoel houd je tegen om uit de relatie te stappen.’
Ze worstelt ook nog steeds met haar verleden. Haar ex-vriend, zegt ze, sloot haar op in de badkamer, vaak urenlang en zonder reden. ‘Hij zei dan: “Er is een toilet en er is water.”’ Haar mobiele telefoon nam hij in beslag. Ze heeft het een paar jaar volgehouden. Toen ze uiteindelijk scheidde, had ze bijna niets meer, haar bezittingen pasten in zes verhuisdozen.
De vrouwen van de spelers zijn uiterst openbaar en blijven toch vreemd genoeg onzichtbaar. Zolang de relatie goed gaat, staan ze naast hun man in de schijnwerpers. Maar wat er gebeurt als de voetbalsprookjes slecht aflopen, is meestal niet openbaar.
Voor een deel lijkt dit doelbewust te gebeuren. De geheimhoudingsovereenkomsten lijken ook gericht te worden gebruikt: in alle gevallen werden de contracten aan de vrouwen voorgelegd op het moment dat er problemen ontstonden of relaties mislukten.
In de VS is er nu verzet tegen de geheimhoudingsclausules. Een voormalige assistente van Weinsteins filmproducent, Zelda Perkins, is een campagne begonnen onder de naam ‘You can’t buy my silence’. Ze streeft naar een verbod. ‘Deze contracten zorgen ervoor dat mensen niet langer eigenaar zijn van hun eigen trauma,’ zei Perkins tegen de Britse omroep ITV.
Teresa Schwarz vraagt zich vaak af of ze ooit in vrijheid zal kunnen leven. In een brief van haar advocaten aan de kinderbescherming staat dat haar dochter een therapeut kreeg aangeraden ‘omdat zij leed aan nachtmerries na de gewelddadige uitbarstingen van de vader van het kind’. In de brief staat verder dat de vader van het kind ‘met zijn gedrag allerlei vormen van huiselijk geweld pleegde’.
De advocaat van de speler ontkent de beschuldigingen zonder in details te treden.
Het verzoek van Schwarz om begeleid contact faalde, de familierechter zag – ondanks alle aanwijzingen – niet voldoende risico voor het welzijn van het kind. Schwarz vertelt dat de rechtbank haar niet heeft ondervraagd over het geweld, maar over de sportcarrière van haar ex-vriend. Ze kreeg het advies zich bij de situatie neer te leggen.
Storende factor
Schwarz leerde haar kinderen om de politie te bellen. Ze zegt dat het zo niet had moeten gaan. Dan stokt haar stem en begint ze te huilen. Er wordt vaak gezegd dat mishandelde vrouwen niet terugvechten en geen hulp zoeken. Schwarz kreeg praktisch vanaf het begin begeleiding, ging met haar ex naar bemiddelaars, adviseurs en therapeuten, betrok zijn adviseur erbij; in één geval zou er zelfs een getuige bij zijn geweest toen hij tegen haar tekeer ging – zonder haar te hulp te schieten.
Haar ex-vriend sloot haar op in de badkamer, vaak urenlang, en zonder reden. ‘Hij zei dan: “Er is een toilet en er is water”’
Niets hielp, niets werkte; integendeel, zijn omgeving probeerde de voorvallen opzettelijk tegen haar te gebruiken. En na verloop van tijd, zegt ze, werd het erger. ‘Hij is het niet alleen – het is het systeem,’ zegt ze. ‘Dit zijn mensen die ongelooflijk veel geld aan hem verdienen. En als er een storende factor is, dan wordt die storende factor het probleem.’
Ondertussen heeft ze ook het vertrouwen in het rechtssysteem verloren. Teresa Schwarz zegt dat ze zich nooit echt veilig voelt. De situatie is sinds haar juridische strijd geëscaleerd. Als geheugensteuntje schrijft ze haar gesprekken uit. Volgens die notities bedreigt hij haar grootschalig omdat ze advocaten, Bureau Jeugdzorg en deurwaarders heeft ingeschakeld. Het is onduidelijk of dit klopt. De voetballer en zijn advocaat geven geen commentaar op deze vraag.
Ze heeft zijn vermeende uitspraken nauwgezet opgeschreven in dit soort bewoordingen: ‘Geef antwoord, vuile hoer, wat heb ik je aangedaan?’ En: ‘Je bent niets. Je doet niets. Behalve mijn geld uitgeven. Ondankbaar stuk vreten.’
Hij besluit het gesprek met een reeks verontrustende zinnen. ‘Je zult wel merken wat het je oplevert,’ zou hij gezegd hebben. ‘Wacht maar af. Ik zou me zorgen maken. Je zult het zien. Ik zal je één ding vertellen: je gaat er spijt van krijgen.’
De moord op de 22-jarige Mahsa Amini leidde in de afgelopen weken tot massale demonstraties tegen het hardvochtige regime van ayatollah Ali Khamenei, dat het protest met geweld uit elkaar probeert te slaan. Wat moet er gebeuren om deze revolutie te laten slagen?
‘Ze hebben geen bezwaren tegen de hoofddoek; maar tegen het feit dat ze niet het recht hebben om zelf te beslissen of ze die al dan niet willen dragen’, schrijft deze Iraans-Amerikaanse auteur. Iraniërs – vooral vrouwen – komen massaal in opstand tegen het theocratische bewind.
Niemand kan voorspellen hoe een revolutie uitbreekt. Ook weet niemand van tevoren wanneer een misstand de woede van de bevolking zal doen ontvlammen – woede die sterker is dan angst. In 2010 zette in Tunesië een straatverkoper, Mohammed Bouazizi, een opstand in gang door zichzelf in brand te steken. Nu, in 2022 zijn na de dood van Mahsa Amini, een 22-jarige vrouw die in politiedetentie om het leven is gekomen, Iraniërs in alle hoeken van het land de straat opgegaan.
Amini en haar broer waren vanuit Saqqez, een stad in Iraans-Koerdistan, naar de hoofdstad Teheran gekomen om familieleden te bezoeken. Op 13 september werd Amini opgepakt door de zogeheten zedenpolitie, omdat ze haar hijab, of hoofddoek, niet op de juiste wijze zou hebben gedragen. Drie dagen later werd bekendgemaakt dat ze was overleden. De autoriteiten zeggen dat ze is overleden aan een hartstilstand. Volgens een in Engeland gevestigde onafhankelijke Iraanse nieuwssite zijn op CT-scans van haar schedel tekenen van fracturen zichtbaar.
Elke keer dat ik beelden van Amini zie, in coma in een ziekenhuisbed, denk ik onwillekeurig dat ik daar ook had kunnen liggen. Ik was een meisje in Iran toen er in 1981 een wet van kracht werd die alle vrouwen verplichtte een hijab te dragen. Dat was twee jaar na de Iraanse Revolutie. En ik was een tiener toen de zedenpolitie de straat opging en in het wilde weg mensen aanhield en inrekende, soms op grond van weinig meer dan een plukje haar dat onder een hoofddoek uit piepte.
Woede en solidariteit
Op een dag in augustus 1984 liep ik buiten, dik ingepakt in mijn islamitische uniform met hoofddoek terwijl het ondraaglijk heet was en alle fonteinen in Teheran waren stilgezet vanwege de ramadan, en ik betrapte me op de gedachte dat ik het niet erg zou vinden om te sterven als diegenen die ons leven tot een hel maakten ook zouden sterven. Later dat jaar verliet ik Iran, maar momenteel voel ik wat zovele Iraanse vrouwen voelen: ieder van ons is Mahsa Amini.
Sinds haar dood zijn duizenden mensen de straat opgegaan, in een vertoon van woede en solidariteit dat ongekend is, zelfs in een land dat veel van dit soort tumultueuze momenten heeft gekend. Maar deze keer is het anders dan bij eerdere opstanden tegen het regime, de beweging is nu opmerkelijk breedgedragen en inclusief. De rijke inwoners van Noord-Teheran zijn de straat opgegaan samen met de arme mensen uit het zuidelijke deel van de stad. Je ziet jongeren op straat, maar ook hun ouders, en zelfs hun grootouders. Niet alleen in de stad gaan de mensen de straat op, maar ook op het platteland.
De vrouwen van Iran hebben de mythe ontkracht dat de hoofddoek een Iraanse traditie zou zijn
De vrouwen van Iran nemen het voortouw – de vrouwen die zich standvastig hebben verzet tegen de tirannie van het regime en die onvermoeid de mythe hebben ontkracht dat de hoofddoek een Iraanse traditie zou zijn. De aanblik van alle mannen aan hun zijde getuigt van een vrijwel universele afkeer van de officiële misogynie van het regime. Met alle risico’s die deze burgers nemen, en met de offers die ze brengen, tonen ze haarscherp aan dat een traditie die vierentwintig uur per dag verdedigd moet worden door gewapende mannen die mensen in elkaar moeten slaan om die traditie overeind te houden, het verdient te worden afgeschaft.
Sinds de dood van Mahsa Amini komt de hele Iraanse samenleving in verzet tegen de machthebbers, ondanks meedogenloze repressie. Een beweging die weerklank vindt in het buitenland. Maar kan ze blijven voortbestaan zonder hulp van buitenaf?
Iraanse promotievideo die laat zien hoe een Iraanse vrouw nadat ze aan het ‘goede voorbeeld’ wordt herinnerd bij een bezoek aan de juwelier, haar outfit aanpast en thuis een niqab aantrekt.
Zelfs beroemdheden die er in het verleden het zwijgen toe hebben gedaan, laten zich nu horen. Filmsterren en sporthelden twitteren om hun steun te betuigen aan de demonstranten – sommigen doen zelfs een oproep aan het leger om achter het volk te gaan staan en in te grijpen. De populaire musicus Homayoun Shajarian, de zoon van de grote zanger van de Perzische muziek, Mohammad-Reza Shajarian, projecteerde bij zijn laatste optreden een grote foto van Mahsa Amini achter het podium – een openlijke provocatie van het bewind. Het publiek begon vervolgens te scanderen: ‘Dood aan Khamenei’ (Irans hoogste leider).
Etnische verschillen
Alles wat er in het verleden is gezegd over etnische en andere scheidslijnen, waardoor verschillende groepen binnen Iran tegenover elkaar zijn komen te staan, is nu vergeten. Vele jaren hebben geruchten over de dreiging van separatistische bewegingen, met name in Iraans-Koerdistan, geleid tot felle discussies. Maar de aloude spanningen verdwijnen naar de achtergrond door het verdriet over de dood van deze jonge Koerdische vrouw, een verdriet dat wordt gevoeld in het hele land, zelfs op onwaarschijnlijke plekken als de Turks sprekende stad Oermia. In het licht van het alledaagse onrecht waarmee elke Iraniër te maken krijgt, lijken etnische verschillen onbeduidend.
Vandaag de dag worden er in Iran geen beeltenissen van Uncle Sam of Amerikaanse vlaggen in de fik gestoken. In plaats daarvan verbranden vrouwen op straat hun eigen hoofddoek, of ze gooien hem in een vreugdevuur dat door mannen is aangestoken. Ze hebben geen bezwaren tegen de hoofddoek zelf; hun bezwaren richten zich op het feit dat ze niet het recht hebben om zelf te beslissen of ze die al dan niet willen dragen. Ondanks het feit dat er in de praktijk al meer dan veertig jaar nauwelijks nog betrekkingen zijn tussen Iran en Amerika, hebben twee wezenlijke Amerikaanse opvattingen – over rechten en keuzevrijheid – hun weg gevonden naar de inwoners van dit land. De mensen die de straat opgaan scanderen dit keer niet ‘Dood aan Amerika’ maar ‘Dood aan de dictator’. De mensen die Amerika ooit voor de Grote Satan hielden, de bron van alle kwaad, scanderen nu: ‘Onze vijand bevindt zich hier. Het is een leugen dat het Amerika zou zijn.’
De demonstranten vragen helemaal niets voor zichzelf; ze willen domweg dat het regime opstapt
Drieënveertig jaar geleden vernederde Iran Amerika door ten overstaan van de gehele wereld het geblinddoekte personeel van de Amerikaanse ambassade te tonen. Vandaag de dag vernedert de Iraanse bevolking haar eigen leiders door de muurschilderingen van Ali Khamenei te bekladden en zijn foto van billboards te scheuren.
Er wordt niet langer gedemonstreerd voor lagere benzineprijzen, salarisverhoging of eerlijke verkiezingen – de eisen van zoveel eerdere protesten. Sterker nog, de demonstranten vragen helemaal niets voor zichzelf; ze willen domweg dat het regime opstapt.
Politiestaat
Irans ambitie om een rechtsstaat te worden dateert van ver voor de Islamitische Revolutie: meer dan een eeuw geleden vond de Perzische Constitutionele Revolutie plaats. De Amerikaanse overheid heeft bijna twintig jaar lang tientallen miljoenen dollars uitgegeven om het democratische proces in Iran te bevorderen. Die investering valt in het niet bij de miljarden die Amerika in de oorlogen heeft gepompt van twee van Irans buurlanden, Irak en Afghanistan – om nog maar te zwijgen van al het bloed dat is vergoten. Maar evengoed is de Amerikaanse steun voor de democratische droom van wezenlijk belang – en die steun lijkt nu misschien eindelijk vruchten af te werpen.
De vraag is of Washington hier klaar voor is. Hebben de Amerikaanse sponsors van de Iraanse democratie enig idee wat te doen als hun missie slaagt?
Iran heeft zijn Oekraïnemoment bereikt, een punt waarop een volk zich realiseert dat het bereid is de prijs te betalen voor vrijheid. Iraniërs realiseren zich dat dit hun strijd is, en ze gaan – ongewapend – de straat op om de misdadigers van het regime het hoofd te bieden. Op social media hebben sommige van de bekendste activisten van deze beweging filmpjes gepost waarin ze zeggen dat ze weigeren het land te verlaten – wat de toekomst ook mag brengen, zij laten zich niet verjagen.
De Verenigde Staten moeten ervoor kiezen de Iraniërs te steunen nu ze in het nauw zitten
De Verenigde Staten moeten nu, door daden en niet enkel door steunbetuigingen, laten zien dat ze net zozeer zijn begaan met het verlangen naar vrijheid van het Iraanse volk als met het in toom houden van de nucleaire ambities van het regime. Een stap die de Verenigde Staten zouden kunnen zetten, is het opschorten van hun deelname aan de gesprekken over een nieuw nucleair akkoord. Dat zou een duidelijke boodschap zijn aan de ayatollahs dat er geen sprake kan zijn van het verlichten van de economische sancties zolang de bendes van de ayatollahs de eigen bevolking doodschieten in de straten van Iran.
Net zomin als de Oekraïners, kunnen de Iraniërs hun vrijheid veroveren zonder steun van de Verenigde Staten en andere westerse landen. Ze zijn bereid offers te brengen, maar hun bereidheid en vastberadenheid alleen zijn niet voldoende om revoluties te winnen. Amerika heeft vier decennia gewacht tot de Iraniërs de propaganda van het regime zouden verwerpen en Amerika niet langer als de vijand zouden zien. Dit is een historische kans voor beide landen om een nieuwe band te smeden, maar dan moeten de Verenigde Staten ervoor kiezen de Iraniërs te steunen nu ze in het nauw zitten. Wie wil dat de democratie wereldwijd een vlucht neemt, moet nu zijn verantwoordelijkheid nemen.
We zien zoveel schreeuwende meisjes bij concerten dat we ze haast normaal zijn gaan vinden. ‘Maar een schreeuwende fan schreeuwt niet voor niets, en schreeuwen is niet alles wat een fan doet. Nu niet en in het verleden niet.’
KEUZE UIT HET ARCHIEF
Afgelopen weekend kleurde popicoon Taylor Swift de Johan Cruijff ArenA met haar Eras Tour, die nu al de geschiedenisboeken in gaat als meest winstgevende concertreeks ooit. Duizenden fans, overwegend jonge vrouwen, gehuld in glinsterende kostuums en met zelfgemaakte spandoeken, zongen en dansten mee.
De scène was er een die we al decennia kennen: een zee van jonge gezichten, verlicht door flikkerende smartphones, gericht op het podium waar een popidool schittert. Het beeld van gillende meisjes bij concerten is vastgeroest in de popcultuur en wordt vaak weggezet als hysterie of onvolwassenheid.
Maar er schuilt meer achter die gillende façade, zo blijkt uit dit artikel van The Atlantic uit het 360-archief. Fans zijn geen passieve consumenten, maar actieve deelnemers aan de creatieve beleving.
Op de ochtend van 25 augustus 2014 werd een zestienjarig meisje in wonderlijke toestand binnengebracht bij het University of Texas Southwestern Medical Center. Ze was kortademig, maar had geen pijn op de borst. Ze had geen longaandoeningen in haar medische voorgeschiedenis en haar ademhaling klonk niet abnormaal. Maar toen de dienstdoende arts op de spoedeisende hulp op haar nek en borstkas drukte, hoorde hij iets wat leek op het geknisper van Rice Krispies in een kom met melk. Ruimtes achter haar keel, rond haar hart, tussen haar longen en in de wand van haar borstkas zaten vol met luchtzakken, en haar longen waren enigszins ingeklapt, zo bleek uit een röntgenfoto.
De dokters stonden voor een raadsel, totdat het meisje vertelde dat ze de avond ervoor uren had staan schreeuwen bij een concert van One Direction in Dallas. Die inspanning, veronderstelden ze, had een klein gaatje in haar luchtwegen veroorzaakt. Het was niet heel ernstig. Ze kreeg extra zuurstof en werd een nacht opgenomen ter observatie, maar verdere behandeling was niet nodig.
De behandelend arts schreef dat een dergelijk geval ‘nog nooit in de medische literatuur was beschreven’
Drie jaar later werd er een artikel gepubliceerd in het Journal of Emergency Medicine over deze casus, inclusief alle uitzonderlijke en plastische details. De behandelend arts schreef dat een dergelijk geval ‘nog nooit in de medische literatuur was beschreven’. Artsen waren bekend met luchtmachtpiloten, duikers en gewichtheffers die hun luchtwegen overbelasten, maar dit geval bewees voor het eerst dat ook ‘krachtig schreeuwen tijdens een popconcert’ in staat was fysieke schade aan te richten.
Het nieuwtje leverde een voor de hand liggende krantenkop op en een afgezaagde grap over de overdreven toewijding van tienermeisjes. De vleesgeworden parodie, die met de grootste ernst werd opgetekend voor de eeuwigheid in een medisch tijdschrift. Ik weet verder niets over het meisje dat zo van One Direction hield dat haar longen ervan in elkaar klapten. Haar dokter schreef me dat hij destijds haar toestemming had gevraagd om over het voorval te twitteren naar Jimmy Fallon, met als argument dat ze One Direction dan misschien zou kunnen ontmoeten. ‘Maar ze was te verlegen! Typisch een tiener,’ zei hij, en hij voegde er een huilen-van-het-lachenemoji aan toe.
Ik zal nooit weten wie ze is of persoonlijk van haar horen waarom ze zo gilde. In dit specifieke geval komt dat door privacywetten op medisch gebied, wat een goede zaak is. Maar het is ook tekenend voor het gebrek aan informatie over mensen die zich gedragen zoals zij. We hebben al zo veel schreeuwende meisjes gezien dat we ze haast normaal zijn gaan vinden. Maar een schreeuwende fan schreeuwt niet voor niets, en schreeuwen is niet alles wat een fan doet. Nu niet en in het verleden niet.
‘Opgewonden meute’
Toen de Beatles voor het eerst in Dublin optraden, in 1963, meldde The New York Times dat ‘in de enorme chaos jonge ledematen als twijgjes knapten’. Toen ze in februari 1964 in New York aankwamen – iets meer dan een maand nadat I Want to Hold Your Hand de Amerikaanse hitparade was binnengekomen – werden ze op het vliegveld opgewacht door vierduizend fans (en honderd agenten) en werd melding gemaakt van een ‘opgewonden meute’ bij het Plaza Hotel.
‘De hele dag zette lokale discjockeys kinderen aan tot spijbelen’
‘De hele dag zetten lokale diskjockeys kinderen aan tot spijbelen, door voortdurend te berichten over de reisplannen van de Beatles, hun vluchtnummer en de verwachte aankomsttijd,’ meldde NBC-nieuwslezer Chet Huntley op de avond dat de Beatles arriveerden. ‘Zoals het een goede nieuwsorganisatie betaamt stuurden wij er drie cameraploegen op af om tussen de krijsende jongeren te gaan staan en de beelden en geluiden vast te leggen voor het nageslacht.’ Die beelden werden uiteindelijk niet uitgezonden; ze werden te frivool bevonden voor het avondnieuws.
Media waren in die tijd nog niet in staat de Beatlemania te doorgronden. Ze zagen niet in waarom zo veel meisjes zo duidelijk in de war waren. In The New York Times probeerde voormalig oorlogscorrespondent David Dempsey een ‘psychologische, logische, antropologische’ verklaring te vinden voor het fenomeen. Hij haalde een beroemd essay aan van de Duitse cultuurtheoreticus Theodor Adorno over de uniformiteit en hersenloosheid van de danseressen in de jazzclubs van Harlem.
‘Ze noemen zichzelf jitterbugs’, verkondigde Adorno in dat essay, dat een van zijn minder tijdloze bleek te zijn, ‘alsof ze hun verlies van individualiteit en hun transformatie tot gefascineerd ronddraaiende kevers tegelijkertijd willen bevestigen en bespotten.’ Dempsey citeerde Adorno verkeerd, ging aan de haal met de keverwoordspeling en meende de tienermeisjes te verdedigen door hun hartstocht weliswaar dom maar onschadelijk te noemen. Hij wist niet of herinnerde zich niet dat Adorno jitterbugs juist gevaarlijk vond en hun bewegingen vond lijken op ‘de reflexen van verminkte dieren’.
Bijna alle teksten over de Beatles in de belangrijkste Amerikaanse media werden geschreven door gevestigde, witte, mannelijke journalisten. Al Aronowitz, de rockrecensent die vooral bekend is geworden doordat hij in de zomer van 1964 (tegelijkertijd) marihuana en Bob Dylan bij de Beatles introduceerde, meldde dat tweeduizend fans ‘de vergrendelde metalen poorten van Union Station bestormden’ toen de Beatles in Washington D.C. optraden. Toen de band daarna naar Miami kwam, veroorzaakten zevenduizend tieners een file van 6,5 kilometer op de luchthaven en werden ‘23 ramen en een glazen deur’ verbrijzeld door fans. Een glazen deur!
Meeslepende beelden
Het zijn meeslepende beelden, maar ik wilde de details in sommige verslagen over de Beatlemania beter kunnen doorgronden. Veel ervan leken me onwaarschijnlijk, of op z’n minst moeilijk te bewijzen. Er was niet alleen sprake van de hysterie van de fans, zo leek het, maar ook van mythevorming rond die hysterie. Volgens vroege verslagen zonder bron probeerden sommige steden de Beatles vanwege de beveiligingskosten te weren van hun luchthaven. De overlevering wil dat tapijten en beddengoed soms uit de hotelkamers van de band werden gestolen door ondernemende lieden die ze in duizenden stukken sneden om ze vervolgens te verkopen, voorzien van certificaat van echtheid. Naar verluidt werd de inhoud van een heel zwembad in Miami waarin de Beatles hadden gezwommen gebotteld en geveild.
Media die weinig wisten te melden over de muziek van de Beatles, weidden uit over de vrouwen die ervan ‘door het lint’ gingen. Na het debuut van de band in de Ed Sullivan Show had Anthony Burton van New York Daily News het over ‘uitzinnig gekrijs, alsof het Dracula was die op het podium verscheen’. Een paar dagen later recenseerde redacteur Alan Rinzler van Simon & Schuster het optreden van de Beatles in Carnegie Hall voor The Nation met een vernietigende beschrijving van wat veel later het gangbare beeld zou worden van het boybandpubliek:
‘De overvolle zaal was grotendeels gevuld met jongedames uit de hogere middenklasse, stijlvol gekleed, zorgvuldig opgemaakt en met auto’s of bussen uit de voorsteden naar de stad gekomen om een avondje te janken, zich uit te leven, te gillen, te botsen, te draaien en in extase naar zichzelf te grijpen in het licht van de schijnwerpers, zodat iedereen het kon zien, en met de volledige zegen van elke vorm van gezag: toegeeflijke ouders, profiterende zakenlui, jubelende nationale media en zelfs de politie (…) Na afloop gaan ze allemaal weer naar huis om net zo te worden als hun mammie, maar dit was hun kans om een veilig en besloten moment van extase te beleven.‘
Het verbijsterde disdain van de media voor vrouwelijke fans was al in botte afwijzing aan het omslaan
Het zit er allemaal in: de minachting, de neerbuigendheid, het ontzag, de paniek en natuurlijk het gegil. Er valt zelfs, te midden van de spot, misschien een greintje sympathie te ontwaren: ‘dit was hun kans…’ Het verbijsterende dédain van de media voor vrouwelijke fans was al in botte afwijzing aan het omslaan.
‘Fan-zijn wordt sterk geassocieerd met vrouwelijke excessen, met mensen uit de arbeidersklasse, mensen van kleur, mensen wier emoties als ongecontroleerd worden beschouwd,’ zegt Allison McCracken, universitair hoofddocent en opleidingscoördinator American Studies aan DePaul University. ‘Daartegenover staat de witte, heteroseksuele man, die de emoties en het lichaam onder controle heeft.’
De crooner
McCracken is expert op het gebied van de geschiedenis van de crooner in de Amerikaanse cultuur. In haar boek uit 2015, Real Men Don’t Sing, beschrijft ze Rudy Vallée en Bing Crosby in de late jaren twintig en vroege jaren dertig als de aartsvaders van de popsensatie. In de American Radio Archives in het Californische Thousand Oaks bestudeerde McCracken Vallées persoonlijke archief met brieven van fans, dat teruggaat tot 1928. Het fascineerde haar omdat die brieven zo vol vragen zaten – de vrouwen die Vallée schreven, verbaasden zich zelf over hun emotionele reactie op zijn muziek en begrepen niet goed hoe ze verliefd konden zijn op een stem die ze alleen via de radio hadden gehoord. ‘Ze schreven bijvoorbeeld: “Ik begrijp niet waarom ik zo gelukkig en blij ben en waarom u me zo ontroert”,’ zegt McCracken. ‘Ze schreven hem met de vraag: “Kunt u uitleggen wat er met me gebeurt?”’
Ze schreven ook naar journalisten, op een manier die iedereen die weleens een Twitter-ruzie tussen een blogger en een fanschare heeft gevolgd, bekend zal voorkomen. In 1929 schreef Mark Hellinger, columnist bij de New York Daily News, een stuk over Vallée, waarin hij hem weerzinwekkend noemde en de hoop uitsprak dat vrouwen hem snel zouden vergeten en hun aandacht zouden verleggen naar iemand anders. (‘Hij laat vrouwen van vijftig in de rondte stuiteren alsof ze vijftien zijn,’ klaagde hij.) ‘Je bent jaloers. Je bent dom. Je bent duidelijk krankzinnig,’ wierp een vrouw tegen. Fans schreven hem met duizenden tegelijk. Sommigen dreigden met geweld of zeiden dat hij zichzelf moest ophangen. Toen Ben Gross van New York Sunday News een negatieve column over Vallée publiceerde, schreef een fan hem naar verluidt: ‘De mooiste muziek zou voor mij de mars zijn die Rudy op jouw en Hellingers begrafenis zou spelen.’
Hoewel sommige psychologen de adolescentie al aan het begin van de twintigste eeuw beschreven als een unieke levensfase, werd het woord ‘tiener’ pas algemeen gebruikt tegen het einde van de jaren veertig, aldus McCracken. En dan vooral door gretige marketeers. Zij realiseerden zich in de naoorlogse jaren dat veel minder kinderen vervroegd van school gingen om geld te verdienen voor het gezin, en dat veel meer kinderen zakgeld te besteden hadden en over veel vrije tijd beschikten. In de jaren vijftig en zestig werden steeds meer producten expliciet voor tieners gemaakt, wat vaak het idee versterkte dat zij een aparte groep mensen waren met een identiteit die losstond van die van hun ouders. Met de opkomst van op tieners gerichte producten kwamen er ook op tieners gerichte tv-programma’s, waarin reclame voor die producten kon worden gemaakt.
Aangezien tieners als lucratieve doelgroep werden gezien, voorzag de industrie hen graag van een tieneridool
Aangezien tieners als een lucratieve doelgroep werden gezien, voorzag de industrie hen graag van een tieneridool. Journalisten en critici begonnen deze idolen te bespreken – zij het met enige minachting. Toen Justin Bieber in september 2010 voor het eerst optrad voor een uitverkocht Madison Square Garden, kreeg het stuk in The New York Times van muziekrecensent Jon Caramanica de kop ‘Send in the Heartthrobs, Cue the Shrieks’ [‘Laat de hartenbrekers maar komen, het is tijd voor gegil’]. Caramanica schreef dat Bieber ‘het publiek bij vlagen plaagde met regelrechte emotionele manipulatie’.
Twee jaar later streed One Direction met Bieber om de nummer-1-positie in de Amerikaanse hitlijsten en om de harten van Amerikaanse tieners, en begon Caramanica ook aan die band aandacht te besteden. Hij noemde hun tweede album uit 2012, Take Me Home, ‘een gegarandeerde krijs-opwekker voor meisjes die nog niet hebben besloten dat krijsen niets voor hen is’. Hij hekelde het album Midnight Memories uit 2013 en schreef: ‘Ze spelen hun rol haast verontwaardigd, met de houding van mensen die beter weten (…) Het is moeilijk te zeggen of de gillers onder hun fans dit doorhebben.’ Hij doorziet hoe de industrie werkt en plaatst zichzelf op één lijn met de gemanipuleerde jongens van de boyband. Wanneer die worden belaagd, geeft hij impliciet de schuld aan de meisjes die hen aanbidden. En hij maakt zijn punt zonder dat hij het hoeft te maken; we weten allemaal hoe krijsende meisjes eruitzien.
Geschokte, betraande gezichten
Het is gemakkelijk om foto’s te vinden van jonge Beatles-fans met uitgestrekte handen en vertrokken, geschokte, betraande gezichten. Het is ook makkelijk om nagenoeg identieke foto’s te vinden van Backstreet Boys-fans, Justin Bieber-fans, One Direction-fans en BTS-fans – en toch is het in mijn ogen niet erg bevredigend om ze allemaal over één kam te scheren. Het beeld werkt wel, maar de constatering dat een schreeuw tijdloos is, is nou niet echt opzienbarend.
Elke schreeuw heeft een context. Maar daar horen we zelden iets over.
Een meisje dat bij een concert heeft staan krijsen, kan na afloop naar huis gaan en de opnamen die ze heeft gemaakt in stukken knippen om er gifs en memes van te maken die vele anderen zullen zien, waardoor ze een heel andere en totaal bizarre lading krijgen. Krijsende meisjes die ook fanfictie schrijven maar die als het om One Direction gaat geen genoegen nemen met tijd, plaats en omstandigheden, kunnen de bandleden bijvoorbeeld laten werken in een koffietentje in een voorstad, of ze in de jaren zestig plaatsen, in de tijd van die andere beroemde Britse band. Of ze duiken achter de schermen, beelden zich details in en schetsen wat zij zien als de emotionele gevolgen van roem of, universeler nog, de kwellingen van een geheime liefde. Schrijver Zan Romanoff interviewde vrouwen die zich à la Harry Styles kleden en uitgebreid aan cosplay doen: een blijk van toewijding, maar eveneens een manier van creatieve uiting.
Beatles-fans schreven enkele van de vroegste ‘real person fan fiction’ (RPF)
Beatles-fans schreven enkele van de vroegste versies van ‘real person fan fiction’, die in die tijd via brieven circuleerde binnen kleine groepjes. Ze konden zelfbewust en erg grappig zijn. Zo richtte een groep meisjes in Encino, Californië, in 1964 een organisatie op die ze Beatlesaniacs noemden. Ze prezen deze aan als ‘groepstherapie’ en boden ‘ontwenningsliteratuur’ aan voor Beatles-fans die hun emoties niet langer onder controle leken te hebben. Life Magazine doorzag de ironie niet en besteedde serieus aandacht aan de groep, ondanks hun absurdistische regels, zoals ‘Noem het woord Beatles (of beetles) niet’, ‘Noem het woord Engeland niet’, ‘Spreek niet met een Engels accent’, en ‘Spreek geen Engels’. Het beeld van de schreeuwende fangirl is zo gestigmatiseerd en zo sterk gelinkt aan hysterie, dat buitenstaanders erin trapten.
Maar al decennialang genieten fans niet alleen passief of gillend van het onderwerp van hun fanschap. Ze zijn ook met hun idolen aan de haal gegaan en hebben ze als inspiratie gebruikt voor onvoorstelbaar veel – en grotendeels onbekende – nieuwe werken. Mensen wachten hun idool op het vliegveld op en leren tientallen liedjes uit hun hoofd, maar wenden hun fan-zijn ook aan om kunst, verhalen en grappen te maken.
Transformational fandom
De term transformational fandom is afkomstig van Dreamwidth – een blogplatform dat in 2008 werd opgezet naar het voorbeeld van LiveJournal, nadat de nieuwe eigenaar daarvan draconische richtlijnen had doorgevoerd met betrekking tot de inhoud van posts. De term werd bedacht door een anonieme schrijver van fanfictie die een verklaring zocht voor het voortdurende conflict tussen de houders van auteursrechten en de amateurs die zich delen van hun eigendom toe-eigenden door ermee aan de slag te gaan. Het gaat ‘om het toe-eigenen van de bron om die in te zetten voor de fans’, schreef deze in 2009. ‘Dat kan bij de minste provocatie al voor problemen zorgen; hoewel er meerderheids- en minderheidsstandpunten zijn, gaat het hier grotendeels om democratisering van smaak; iedereen heeft de mogelijkheid om het bronmateriaal te interpreteren, en om het vervolgens radicaal te herinterpreteren.‘
Transformational fandom onderscheidt zich van ‘bevestigend’ of ‘nabootsend’ fanschap, waarbij de ‘canon’ wordt gevierd zoals hij is door middel van exacte replica’s of nauwkeurige cosplay. Soms vertoont transformational fandom een speels gebrek aan respect, en niet iedereen kan het zomaar begrijpen. In de praktijk neemt deze variant vele vormen aan, en van buitenaf lijkt het misschien niet eens om de liefde van de fans te gaan. Zo was het One Direction-fanschap zoals ik dat begin jaren tien op Tumblr ervoer, soms op humoristische wijze venijnig en een stuk grover dan je zou verwachten.
De beelden die ik me het best herinner, waren surrealistisch – soms zelfs griezelig of onsmakelijk
De beelden die ik me het best herinner waren surrealistisch, en soms zelfs griezelig of onsmakelijk. Zo was daar bijvoorbeeld Niall Horan die op de een of andere manier door de lucht vloog in kastanjebruine skinny jeans terwijl hij een spagaat deed. Het bovenlichaam volledig stram, de blik strak naar voren gericht, een wazige still uit een al lang vergeten video. Daar zweeft hij dan, in een donkere hoek van een betonnen constructie, met op de voorgrond twee bundels stokken, waarvan de betekenis onduidelijk bleef. Of een close-up van zijn tanden van voordat hij een beugel had, of die vreemde teen aan zijn linkervoet, in de vorm van een limaboon. Meisjes op Tumblr gebruikten deze beelden net zo makkelijk als woorden.
Volgens het essay van Adorno uit 1938, geciteerd in het artikel uit TheNew York Times over de Beatlemania, zijn fans van liveoptredens lege vaten: ‘Hun extase heeft geen inhoud.’ Met een vleugje sympathie voegt Adorno eraan toe dat ze ‘vrije tijd en weinig vrijheid’ hebben. Het is een vreemde gevolgtrekking uit de verschillende observaties. De One Direction- of Beatles-fans – de schreeuwende meisjes die na afloop naar huis gingen en zich in hun slaapkamers verschansten om te maken wat ze in hun buitensporig emotionele toestand maar wilden maken – hadden inderdaad veel vrije tijd en ‘weinig vrijheid’. Maar dat hun extase persoonlijk was, en verwarrend, maakt deze nog niet inhoudsloos. Je kunt iets pas vinden als je ernaar zoekt.
Het openbaar ministerie van Peru gaat een onderzoek instellen nadat een boerenmilitie zeven vrouwen heeft ontvoerd in een afgelegen gebied in de Andes, aldus Radio Programas del Perú. De slachtoffers, beschuldigd van hekserij, werden ‘gemarteld’, aldus het lokale kantoor van de ombudsman, een waakhond voor de mensenrechten.
De vrouwen werden tien dagen vastgehouden in de gemeente Chillia, 700 kilometer ten noorden van Lima, en werden dinsdagochtend vrijgelaten nadat de autoriteiten, gealarmeerd door sociale netwerken, hadden ingegrepen.
Een nieuwe beweging komt met een ander model om te strijden voor de rechten van de meest onzichtbare en gemarginaliseerde groepen binnen de Israëlische maatschappij. Heeft dat kans van slagen?
Sapir Sluzker Amran werkte nog voltijds als advocaat toen ze Dalal Daoud leerde kennen. Dat was in November 2018. Zoals elk jaar was Sluzker Amran op zoek naar een manier om aandacht te besteden aan de komende International Day for the Elimination of Violence Against Women (Internationale Dag voor de Uitbanning van Geweld tegen Vrouwen).
Destijds zat Daoud, een Palestijnse inwoner van Israël, een gevangenisstraf uit van vijfentwintig jaar in Israëls enige vrouwengevangenis, Neve Tirtza, voor de moord op haar man, die haar stelselmatig had mishandeld, verkracht en haar binnenshuis had geketend. Nadat Sluzker Amran had gehoord over Daouds verhaal, en ze haar aan de telefoon had gesproken, stond haar besluit vast: dit jaar zou ze geld inzamelen voor Daoud, zodat ze wat spullen zou kunnen kopen in het gevangeniswinkeltje. Op die manier wilde Sluzker Amran haar duidelijk maken dat er buiten de gevangenis vrouwen waren die zich haar lot aantrokken.
Maar meteen bij hun eerste ontmoeting begreep Sluzker Amran dat geld voor het gevangeniswinkeltje slechts het begin was van hun relatie. Ze besloot een campagne op te zetten om Daoud vrij te krijgen en ging minder werken zodat ze één dag per week kon besteden aan de coördinatie van dit project.
Het werkte. Na enkele maanden campagne voeren kwam Daoud in juni 2019 voorwaardelijk vrij
‘Een kleine groep vrouwen en enkele organisaties sloten zich aan bij de campagne, en alle plannen werden samen met Dalal uitgewerkt,’ vertelt Sluzker Amran aan +972 Magazine. In de campagne werden straatprotesten gecombineerd met breed opgezette acties op social media en aandacht in de traditionele media, en daarnaast werd er gelobbyd in de Knesset – dit alles met de bedoeling om het verhaal van Dalal in een ander perspectief te plaatsen. De nadruk kwam te liggen op haar veerkracht en haar vermogen om zich te handhaven in een onmogelijke situatie.
Het werkte. Na enkele maanden campagne voeren kwam Daoud in juni 2019 voorwaardelijk vrij. Niet alleen had het leven van Daoud een radicale wending genomen, het succes van de campagne betekende ook een keerpunt voor Sluzker Amran nadat ze bijna tien jaar lang had geprobeerd haar radicale activisme te combineren met haar carrière in de advocatuur. ‘Op de dag dat Daoud vrijkwam, besloot ik te stoppen met mijn werk als advocaat omdat ik merkte dat ik op deze manier meer effect kon sorteren,’ zegt ze.
Formule voor succes
Sluzker Amran beschikte over een formule voor succes, maar ze beschikte nog niet over de middelen om die formule ook op grotere schaal toe te passen. Daar had ze een beweging voor nodig, en ze wist precies tot wie ze zich zou moeten wenden om een dergelijke beweging van de grond te krijgen: Carmen Elmakiyes Amos, met wie ze al heel lang samen actievoerde. De beide vrouwen zetten zich in op verschillende terreinen die allemaal te maken hebben met armoede en huisvesting. Ze droomden er allebei van hun activisme naar ‘een hoger plan te tillen en meer te structureren’, zegt Elmakiyes Amos.
En zo zag eind 2019 een nieuwe beweging het licht: Shovrot Kirot (Hebreeuws voor ‘Muren neerhalen’, in de vrouwelijke vorm).
De naam van de beweging is een hommage aan een gedicht van Vicki Shiran – een van de grondlegsters van het Mizrachim-feminisme [Mizrachim zijn Joden die uit Arabische of moslimlanden naar Israël zijn geëmigreerd]. Het gedicht vertelt het verhaal van een Mizrachim-vrouw uit de periferie die de muren waartussen ze gevangen zat neerhaalde en vervolgens wegvloog. De naam is ook bedoeld als een veeg uit de pan naar het traditionele ‘liberale’ feminisme, dat geen oog zou hebben voor racisme en de financiële problemen waar veel niet-witte vrouwen mee worstelen.
‘Wij hebben het over de vrouwen die muren moeten neerhalen voordat ze door welk glazen plafond ook kunnen breken’
‘[Liberale feministen] hebben het altijd over het glazen plafond en over op het schild gehesen, geprivilegieerde vrouwen die een inspiratie voor ons zouden moeten zijn,’ zegt Sluzker Amran. ‘Wij hebben het over de vrouwen die muren moeten neerhalen voordat ze door welk glazen plafond ook kunnen breken – vrouwen die niet eens een huis hebben, of die geen geld hebben om de elektriciteitsrekening te betalen, of die bang zijn te worden vermoord door hun man. Dat zijn de meest inspirerende leiders die we hebben.’
Het verhaal van Sluzker Amran en Elmakiyes Amos begint meer dan tien jaar geleden, in de zomer van 2011. De demonstraties in Israël voor ‘sociale rechtvaardigheid’ hebben zich uitgebreid naar de chique Rothschild Boulevard in Tel Aviv, midden in het financiële district, en in het hele land grijpt de onvrede in razend tempo om zich heen. Honderdduizenden mensen gaan de straat op en slaan tenten op, in reactie op de krapte op de woningmarkt en het onbetaalbare levensonderhoud op het platteland. Ze schreeuwen de bekende leuze die is geïnspireerd op de Arabische Lente: ‘Het volk eist sociale rechtvaardigheid!’
Voor Sluzker Amran, die destijds twintig was, betekende de golf van protesten het begin van haar activistische reis: nadat ze had gelezen over de demonstraties, besloot ze naar de tenten op Rothschild Boulevard te gaan en zich aan te sluiten. Maar wat ze daar aantrof was geen radicale beweging die iets wilde doen aan de benarde omstandigheden van de meest gemarginaliseerde groeperingen binnen de samenleving, maar een groep van voornamelijk Ashkenazi-activisten uit de middenklasse, die op de allereerste plaats probeerden de huren in Tel Aviv naar beneden te krijgen. Gedesillusioneerd keerde ze huiswaarts.
Dezelfde financiële problemen
In het belangrijkste tentenkamp van de demonstranten leek men zich niet bewust van het feit dat niet alle Israëli’s worstelen met dezelfde financiële problemen. De Mizrachim worden al tientallen jaren gediscrimineerd en gemarginaliseerd door het Ashkenazi-Zionistisch establishment, waardoor er binnen de Joods-Israëlische maatschappij een etnische onderklasse is ontstaan. De Mazrachim verzetten zich al sinds de oprichting van de staat tegen hun onderdrukking – van opstanden in de ma’abarot [doorgangskampen] begin jaren vijftig en de rebellie van 1959 in Wadi Salib, een wijk in Haifa, tot de protesten van de Black Panthers begin jaren zeventig. Maar de strijd voor enerzijds een eerlijke herverdeling van de natuurlijke rijkdommen en anderzijds de erkenning van het onrecht uit het verleden, gaat tot vandaag de dag door.
Toen de protesten in 2011 om zich heen bleven grijpen, ging Sluzker Amran met een eigen tent terug naar de protesten en vond aansluiting bij een andere groep mensen, het zogenaamde ‘No Choice’-kamp, bestaande uit mensen die geen enkele andere vorm van onderdak hadden, een groep waarmee ze meer affiniteit voelde. ‘Ik vond niet per se aansluiting bij de studenten of bij mensen van mijn eigen leeftijd, maar veel meer bij de daklozen, de alleenstaande moeders, de mensen die net uit de gevangenis kwamen en een plek moesten hebben om te wonen,’ zegt ze. Geleidelijk vond Sluzker Amran haar weg naar de parallelle tentenkampen die waren opgeslagen in de over het algemeen armere en voornamelijk door Mizrachim bevolkte buurten in het zuiden van Tel Aviv, waar een gemeenschappelijke kennis haar in contact bracht met Elmakiyes Amos.
‘Wij wilden dat er ook gepraat zou worden over allerlei kwesties die als een stuk minder sexy werden beschouwd’
Dat bleek een van de vele bepalende ontmoetingen te zijn tussen Mizrachim-activisten, in die zomer waarin overal de initiatieven uit de grond schoten. De vrouwen vonden elkaar in hun kijk op de mainstream protestkampen. ‘Wij wilden dat er ook gepraat zou worden over armoede, over sociale huisvesting, over kindertoeslagen – over allerlei kwesties die als een stuk minder sexy werden beschouwd,’ zegt Elmakiyes Amos. Zo stak ze op een avond met een groep activisten de koppen bij elkaar en werd er besloten een nieuwe beweging in het leven te roepen, Lo Nechmadim/Lo Nechmadot (‘niet aardig’, zowel mannelijk als vrouwelijk, een ironische verwijzing naar de beschrijving die de toenmalige premier Golda Meir had gegeven van de Israëlische Black Panthers, nadat ze die in de jaren zeventig had ontmoet).
Nadat de mainstream protesten van 2011 weer waren geluwd, bleef Lo Nechmadim/Lo Nechmadot jaren onvermoeibaar strijd leveren voor sociale huisvesting in Israël, samen met een aantal andere grassrootsbewegingen en -organisaties. Deze groeperingen demonstreerden geregeld voor de deur van ministers; in hun ogen waren de privéwoningen van gekozen bestuurders legitieme plekken om te demonstreren als deze politici er verantwoordelijk voor waren dat andere mensen uit hun huis werden gezet. Maar al hun inspanningen leverden frustrerend weinig resultaat op en zowel Sluzker Amran als Elmakiyes begreep dat, zoals de eerste het formuleerde, ‘de manier waarop we ons hadden georganiseerd in het begin prima had gewerkt, maar dat het nu tijd werd voor iets anders’.
Geen enkele link
Terugkijkend op hun ervaringen met ngo’s, en in het besef dat ze niet in staat waren gebleken de gewenste veranderingen binnen de Israëlische maatschappij te realiseren, zagen Sluzker Amran en Elmakiyes Amos een structureel probleem, dat zij de ‘ngo-driehoek’ noemden. Er is geen enkele link, betogen zij, tussen de ‘experts’ die werkzaam zijn binnen mensenrechtenorganisaties; hun cliënten binnen de gemarginaliseerde groepen in de samenleving, die vaak afhankelijk zijn geworden van de steun van de ngo’s; en diegenen die het werk van de ngo’s financieren, meestal grote internationale stichtingen, rijke buitenlandse geldschieters of zelfs buitenlandse regeringen.
Het Shovrot Kirot-model beoogt deze drie categorieën samen te voegen tot één: de ‘cliënten’ zouden zelf het voortouw moeten nemen in de strijd voor hun rechten, goeddeels gefinancierd door kleine donaties die de beweging in staat stellen haar onafhankelijkheid te bewaren. ‘Mensen die ooit dit soort werk hebben gedaan weten precies hoe wezenlijk die vrijheid is,’ zegt Elmakiyes Amos. Na twee jaar zijn de eerste successen van dit model al zichtbaar: ‘We zien vrouwen die een jaar geleden nog door ons werden geholpen, maar die nu partner kunnen worden in de beweging – als donor of als activist – omdat ze het hoofd boven water kunnen houden,’ voegt ze eraan toe.
‘Mijn streven is dat niemand hoeft door te maken wat ik heb doorgemaakt’
Daoud is hier een uitstekend voorbeeld van. Nadat ze was vrijgelaten uit de gevangenis sloot ze zich als activist aan bij Shovrot Kirot, en inmiddels geeft ze leiding aan een ‘community’ (de naam die binnen de beweging wordt gebruikt voor een groep activisten die strijden voor een specifiek doel) die zich bezighoudt met gevangenisstraffen en rehabilitatie, specifiek van vrouwen. ‘De mensen buiten de gevangenis hebben geen idee wat zich daar afspeelt,’ zegt Daoud tegen +972. ‘Maar ik weet nu hoe ik mensen kan helpen als ze in de gevangenis zitten, en nadat ze zijn vrijgekomen – met zaken als geld, zorg en opvang. Er zijn wezenlijke dingen die we kunnen doen zodat deze vrouwen een nieuwe start kunnen maken en niet afhankelijk hoeven te zijn. Mijn streven is dat niemand hoeft door te maken wat ik heb doorgemaakt.’
Maar ondertussen blijkt het niet eenvoudig om de beweging gaande te houden met alleen kleine donaties. Elmakiyes Amos legt uit dat het met name bij dit soort projecten moeilijk is om financiering te krijgen. Er zijn namelijk maar weinig mensen die zich hiervoor willen inzetten als ze er niet zelf direct mee te maken hebben gekregen – omdat ze bijvoorbeeld in sociale huurwoningen zitten, de elektriciteitsrekening niet kunnen betalen of zelf ooit hebben vastgezeten. Deze situatie werd nog eens verergerd door de uitbraak van de corona-epidemie kort na het opzetten van hun beweging. ‘We houden het hoofd nog net boven water, maar als we nog langer willen doorgaan, zal ons maandelijkse budget van kleine donaties omhoog moeten,’ zegt Elmakiyes Amos.
‘Dat vrouwen in armoede leven, en dan met name Mizrachim of vrouwen uit Ethiopië, laat de meeste mensen min of meer koud,’ vervolgt ze. ‘Het lijkt erop dat veel mensen die zich mensenrechtenactivist noemen zich niet zo graag bezighouden met onze problemen en onze mensen. Het is echt lastig om mensen ervan te doordringen dat kwesties als armoede, het recht op onderdak en het recht op elektriciteit een onlosmakelijk deel zijn van de strijd voor mensenrechten in Israël, en dat deze kwesties even belangrijk zijn als de strijd tegen de bezetting en de strijd voor democratie. Natuurlijk is die strijd belangrijk, maar er spelen ook nog andere dingen die volkomen uit beeld zijn verdwenen.’
Speerpunt
Voor Shovrot Kirot blijft de strijd voor sociale woningbouw een speerpunt, in navolging van Lo Nechmadim/Lo Nechmadot en andere bewegingen die daaraan voorafgingen. Momenteel staan er in Israël meer dan dertigduizend gezinnen op een wachtlijst voor sociale huurwoningen, terwijl duizenden andere gezinnen zich niet eens kunnen inschrijven vanwege de stringente criteria die de regering heeft opgesteld. En omdat binnen dit systeem arme Mizrachim-vrouwen het sterkst worden uitgebuit, is het een strijd met een uitgesproken feministisch en Mizrachim-karakter.
Nog los van het gebrek aan sociale huurwoningen en het feit dat het ongekend moeilijk is zo’n woning te bemachtigen, hebben de huurders nauwelijks een poot om op te staan als de autoriteiten besluiten ze uit hun huis te zetten, waardoor hun woonsituatie zeer hachelijk is. In de afgelopen jaren is Givat Amal, een buurt in het noorden van Tel Aviv, uitgegroeid tot een krachtig symbool van dit verrotte systeem en van de strijd voor rechtvaardigheid – een strijd waarin Shovrot Kirot weer haar unieke organisatiemodel heeft ingezet.
‘In 2011 gingen mensen de straat op omdat ze het gevoel hadden dat ze geen steun meer kregen van de staat’
‘In 2011 gingen mensen de straat op omdat ze het gevoel hadden dat ze geen steun meer kregen van de staat,’ zegt Ronit Aldouby, die lid is van het actiecomité van Givat Amal, en die in de buurt heeft gewoond totdat in november 2011 de laatste bewoners met geweld uit hun huis werden gezet, waarna de huizen met de grond gelijk werden gemaakt.
Het verhaal van Givat Amal is een verhaal van uitbuiting, verwaarlozing en verbroken beloften. Givat Amal is ontstaan in 1947, oorspronkelijk vanuit een Ashkenazi-Zionistisch establishment dat de Mizrachim beschouwde als ‘menselijk materiaal’ voor de kolonisatie van Palestina. De eerste Joodse inwoners vestigden zich daar om te voorkomen dat de Palestijnse vluchtelingen uit al-Jammasin al-Gharbi zouden terugkeren. Maar het werd de Mizrachim-families wettelijk onmogelijk gemaakt om de panden te kopen waarin ze woonden.
Ondanks veelvuldige beloften dat de inwoners van Givat Amal niet uit hun huis zouden worden gezet zonder volledig te worden gecompenseerd en zonder dat er voor andere woonruimte werd gezorgd, werd het land waarop ze woonden herhaaldelijk doorverkocht. Totdat de huidige eigenaar, onroerend goed tycoon Yitzhak Tshuva, in 2005 uiteindelijk instemde met een grootschalig project waarmee hun uitzetting een feit werd. De inwoners hebben jaren strijd geleverd, wat heeft geresulteerd in een pakket compensatiemaatregelen waarmee de laatst overgebleven inwoners uiteindelijk akkoord zijn gegaan vlak voordat ze zouden worden uitgezet. Maar het geld is blijven steken op het ministerie van Justitie onder Gideon Sa’ar (wiens New Hope-partij tegenwoordig ook het ministerie van Huisvesting in handen heeft).
Sleutelrol
Shovrot Kirot heeft een sleutelrol gespeeld in wat Aldouby de ‘Sisyfusstrijd’ van de inwoners heeft genoemd, een strijd die ze voeren sinds de oprichting van de groep in 2019 – al zijn de oprichters en de activisten al bij de strijd betrokken sinds 2014, het jaar waarin zo’n tachtig gezinnen in deze buurt uit hun huis werden gezet. ‘Die jaren leverden we strijd om een einde te maken aan de uitzettingen, en Carmen en Sapir begeleidden ons bij alle protestacties. Ze waren ook bij de uitzettingen – Sapir is zelfs een keertje opgepakt.’
Tijdens een demonstratie begin februari, mede georganiseerd door Shovrot Kirot, om rechtvaardigheid te eisen voor de bewoners die uit hun huis waren gezet, blokkeerden zo’n honderd actievoerders het drukke kruispunt tussen Givat Amal en het appartement van Gideon Sa’ar – een appartement dat, wrang genoeg, uitkijkt op wat nu de ruïnes van een platgegooide buurt zijn. Met bordjes, megafoons en trommels, en met in hun kielzog tientallen agenten, scandeerden de actievoerders: ‘Criminele regering, maak een einde aan de uitzettingen!’ en ‘We blijven strijden voor compensatie!’ Bij de toegang tot Givat Amal, naast een tiental waxinelichtjes die zo waren neergezet dat ze de woorden ‘We zullen niet vergeven’ vormden, stond een handgeschreven bord met daarop de naam Shovrot Kirot, en als tekst: ‘Het beleid om mensen uit hun huis te zetten is geweld tegen vrouwen.’
Hoewel de vrouwen nog altijd wachten op de door de regering toegezegde compensatie, putten ze er kracht uit dat ze er in ieder geval in zijn geslaagd de regering onder druk te zetten. Het feit dat ze, op instigatie van Shovrot Kirot, nieuwe tactieken hebben ingezet – en vooral het besluit om het juridische strijdperk te betreden, naast het organiseren van demonstraties en het werven van steun via nieuwe én traditionele media – heeft hier ook een rol gespeeld.
‘Carmen en Sapir gingen met andere activisten naar de debatten in de Knesset,’ zegt Aldouby. ‘Ze zitten zelfs in de WhatsAppgroep van het buurtcampagneteam, ontvangen alle updates en denken met ons mee over wat de volgende stappen moeten zijn. Ze staan naast ons, bij alles wat er gebeurt en bij elke beslissing die er wordt genomen.’
Ook hier worden alleenstaande moeders het zwaarst getroffen door het overheidsbeleid
Hoewel Shovrot Kirot zichzelf bestempelt als Mizrachim-feministische beweging, zit de beweging zo in elkaar dat er makkelijk aansluiting kan worden gevonden tussen de strijd van de Mizrachim en de strijd van andere onderdrukte bevolkingsgroepen in Israël – zoals de Palestijnse inwoners. De afgelopen maanden is de beweging steeds actiever geworden in Jaffa, waar als gevolg van een agressieve gentrificatie het leven onbetaalbaar wordt voor de Palestijnen die er na de Nakba zijn blijven wonen. Ook hier worden alleenstaande moeders het zwaarst getroffen door het overheidsbeleid en het feit dat het gemeentebestuur niet in sociale woningbouw investeert.
In november 2021, in de week dat de laatste inwoners van Givat Amal uit hun huis werden gejaagd, besloot Farida Najar, een alleenstaande Palestijnse moeder die al vier jaar op de wachtlijst stond voor een woning, een tent op te zetten in een park in Jaffa, en daar met haar vier kinderen te gaan wonen. Al snel kreeg Najar gezelschap van acht andere moeders met hun kinderen, die ook hun tent opzetten in het park om te protesteren tegen het falende stadbestuur van Tel Aviv-Jaffa, dat geen oplossing had weten te vinden voor hun nijpende situatie. Uiteindelijk werd er een tijdelijke oplossing overeengekomen.
Ohad Amar, een sociaal-advocaat die in de raad van bestuur zit van Shovrot Kirot, ging naar het park om met de moeders te praten, en zette zich vanaf dat moment in om rechtsbijstand voor hen te regelen. ‘Toen ik de vrouwen sprak, werd me duidelijk dat ze geen van allen hebben waar ze recht op hebben, in termen van sociale zekerheid of huisvesting. Ze hebben geen van allen een advocaat, ze hebben niemand die hen kan helpen met het aanvragen van een uitkering,’ zegt hij tegen +972.
‘We proberen een groep vrijwilligers samen te stellen om dat te regelen, want het is ongekend moeilijk voor mensen om hun recht te halen,’ vervolgt hij. Voor de negen vrouwen in Jaffa die op deze manier hulp hebben gekregen is er een tijdelijke oplossing gevonden, en hun bijstandsaanvragen zijn ingediend. Maar, zo zegt Amar, zelfs als dat allemaal is geregeld, ‘leven deze vrouwen nog altijd in armoede’.
Ethiopische vrouwen
Ook Ethiopische vrouwen zijn oververtegenwoordigd in sociale woningbouwprojecten in Israël. Elmakiyes Amos herinnert zich een episode waarin een Mizrachim-vrouw, Rachel Levy, met haar kinderen uit huis werd gezet nadat haar moeder was overleden, omdat ze niet langer voldeed aan de voorwaarden voor een sociale huurwoning. ‘De autoriteiten wezen de woning toe aan een andere Ethiopische vrouw,’ zegt Elmakiyes Amos. ‘Toen zij Rachel zag, die na haar uithuisplaatsing een tent had opgezet in het gras voor de deur, bood ze haar verontschuldigingen aan. Maar Rachel antwoordde: “Jij kunt hier niets aan doen. We zouden niet hoeven te vechten om dit appartement; er zou een appartement voor jou moeten zijn en een appartement voor mij.” Naar mijn idee is dat de essentie van deze tragedie. Toen ik dat zag, werd me duidelijk hoe intrinsiek kwalijk dit beleid is, waarmee verzwakte groepen tegen elkaar op worden gezet. Het illustreert ook perfect de noodzaak voor verzwakte bevolkingsgroepen om samen op te trekken en dit soort verbonden aan te gaan.’
Het bevorderen van solidariteit tussen onderdrukte groepen is zeker een van de ambities van de activisten van Shovrot Kirot, al is het momenteel slechts een neveneffect van hun inspanningen. Voor nu is Amar ervan overtuigd dat er nog altijd spanning bestaat tussen mensen die strijden voor ‘sociale rechtvaardigheid’ en mensen die ‘politieke rechten’ propageren – hoofdzakelijk de Palestijnse strijd.
Een deel van deze spanning is terug te voeren op de aard van de links/rechts-dichotomie in Israël, waarin wat als ‘links’ wordt gezien – en dan met name als ‘zionistisch links’ – grotendeels wordt gelijkgesteld aan de rijkere, voornamelijk Ashkenazi-delen van de samenleving; terwijl dat wat als ‘rechts’ wordt beschouwd van oudsher het armere deel van de samenleving is, voornamelijk Mizrachim.
‘Ik weet niet of we er al aan toe zijn om te zeggen dat er een verband is tussen de rechten van de Palestijnen en het verzet tegen het kapitalisme’
‘We hebben nog niet de basis gevonden om samen op te trekken in alle campagnes en voor alle strijdpunten,’ zegt Amar. ‘Ik weet niet of we er al aan toe zijn om te zeggen dat er een verband is tussen de rechten van de Palestijnen en het verzet tegen het kapitalisme, en of we onze krachten al moeten bundelen. Links Israël kan zich makkelijker verhouden tot de bezette gebieden dan tot mensen die bijvoorbeeld zijn afgesneden van de elektriciteit, waarbij zij zich de vraag moeten stellen: “Tja, wil dat zeggen dat ik meer belasting zou moeten betalen?”’
‘Aan de andere kant,’ vervolgt hij, ‘staat onze gemeenschap open voor het idee van sociale rechtvaardigheid, dus we willen het graag in één en hetzelfde gesprek kunnen hebben over het debat over de rechten van de Palestijnen en het recht op sociale huisvesting. Volgens mij is dat de functie van Shovrot Kirot: mensen meer bewust maken van sociale rechtvaardigheid, zodat we strijd kunnen voeren tegen zowel het kolonialisme als kapitalisme.’
Eigen gemeenschap
Sluzker Amran is ervan overtuigd dat het strategische waarde heeft om je allereerst op de eigen gemeenschap te richten. ‘Niet dat we ons verzet tegen de bezetting opgeven – ik denk dat de Palestijnen een einde zullen maken aan de bezetting,’ benadrukt ze. ‘Maar tegelijkertijd kunnen we ervoor zorgen dat onze eigen gemeenschappen sterker worden. En we kunnen er samen over praten op een manier waar iedereen zich in kan vinden en waarbij we de overeenkomsten benoemen.’
‘Mij staat geen “vredeskamp” voor ogen, waarin de meeste mensen zeer geprivilegieerd zijn en afkomstig uit een milieu dat al behoorlijk links is,’ vervolgt Sluzker Amran. ‘Ik richt me op mensen die weten hoe het is om met politiegeweld te maken te krijgen, mensen die niet verbaasd opkijken als de politie Iyad al-Hallaq vermoordt [een 32-jarige autistische Palestijnse man die werd neergeschoten en gedood door de Israëlische politie toen hij niet stopte bij de controlepost Lions’ Gate in Jeruzalem], of als ze zien hoe de politie zich opstelt tegenover de Bedoeïenen in de Negev-woestijn of bij de vrijdagse demonstraties in het bezette Oost-Jeruzalem. In Givat Amal, maar ook op andere plekken, zien ze de uitzettingen in Sheikh Jarrah en in de Negev-woestijn, ze zien de foto van een oude vrouw die de agenten of de soldaten smeekt om in haar huis te mogen blijven.’
‘Het is niet hetzelfde,’ verduidelijkt Sluzker Amran. ‘Maar mensen zien de gelijkenissen. Dat is niet de reden dat ik dit doe, maar ik heb wel het idee dat ik me op deze manier verzet tegen de bezetting.’
Sivan Tahel, een activist van Shovrot Amran die zich voornamelijk bezighoudt met politiegeweld, ziet er geen meerwaarde in als de beweging zich zou voegen naar traditionele politieke labels. ‘Zeggen dat ik een Mizrachim-vrouw ben is al een politieke stellingname,’ betoogt ze, ‘omdat daarmee de machtsverhoudingen worden benoemd; niet of ik tot het “linkse” of het “rechtse” kamp behoor.’
‘Daarom zijn bewegingen als de onze ook zo belangrijk, want wij hebben eigenlijk geen politieke kleur’
‘Daarom zijn bewegingen als de onze ook zo belangrijk,’ vervolgt ze. ‘Want wij hebben eigenlijk geen politieke kleur. En wat is er zo radicaal aan om binnen het systeem op zoek te gaan naar een politieke kleur? Wij zijn activisten, waar wij naar streven is een verandering van het hele systeem, niet alleen van de mensen aan de top.’
Maar hoewel Tahel de overeenkomsten ziet tussen verschillende gemarginaliseerde groepen die met dezelfde sociale problemen worstelen, waarschuwt ze ook dat de verschillen niet moeten worden uitgevlakt. ‘Door bevolkingsgroepen met elkaar te verbinden, creëer je een mechanisme dat de tactiek van verdeel-en-heers ondermijnt,’ zegt ze. ‘Maar als we ons willen verenigen in de strijd, is het belangrijk om te onderkennen dat elke bevolkingsgroep uniek is.’
Ze licht toe: ‘Het is schadelijk om de Mizrachim-strijd altijd te zien als een poort naar de strijd van een andere gemeenschap die een zwakkere positie zou hebben dan wij, aangezien de Mizrachim meer dan zeventig jaar lang zijn onderdrukt en uitgesloten zonder dat er ook maar sprake is van enige rechtvaardigheid of compensatie. Als Mizrachim moet je constant strijd leveren om je plek op te eisen, en je moet mensen er voortdurend van overtuigen dat je de waarheid vertelt over het feit dat je wordt onderdrukt. Dus de Mizrachim hebben een eigen strijd, die ook gevoerd moet worden. En Shovrot Kirot geeft ons daar de kracht voor.’
In Oekraïne vechten tienduizenden vrouwen – met het geweer en met hun smartphone. In tegenstelling tot de mannen hadden zij het land kunnen verlaten. Wat drijft hen?
Soms poseert ze tijdens een zonsondergang, soms in het bos. Ze zit met gekruiste benen tussen de struiken en lacht naar de camera. Haar selfies gaan vaak vergezeld van blauw-gele harten of de Oekraïense vlag. Soms zet ze er korte teksten in het Engels bij. Haar berichten zijn een ‘dagboek van haar herinneringen’, aldus haar profiel.
Er is dus eigenlijk niets ongewoons aan het Instagram-account van Yuliya. Behalve dan dat ze op de meeste foto’s een Oekraïens legeruniform en een geweer draagt.
Yuliya is twintig jaar oud en komt uit Ivano-Frankivsk, een stad die 130 kilometer ten zuiden van Lviv ligt. Acht maanden geleden ging ze in dienst, vertelt ze, en werd ze opgeleid tot hospik. Sinds februari behandelt ze gewonde soldaten aan het front. Waar precies, dat kan ze om veiligheidsredenen niet zeggen. Ook communiceert ze tegenwoordig alleen nog maar schriftelijk. Anders is het te onveilig, geeft ze aan.
Vrouwenoorlog
Yuliya is een van de minstens dertigduizend vrouwen die momenteel vechten aan Oekraïense zijde. Volgens officiële cijfers is vijftien procent van de Oekraïense soldaten vrouw. Als alle vrijwilligers worden meegeteld is dat aantal waarschijnlijk ruim twee keer zo groot.
Het aandeel vrouwen in de Duitse strijdkrachten is ongeveer 13 procent, in het Poolse leger 7,5 procent, in Rusland 4,2 procent.
Sinds 24 februari, toen de Russische invasie begon, spelen deze vrouwen een centrale rol in de oorlog van Rusland tegen Oekraïne. Als strijders, verplegers of helpers aan het front. Maar ook op dat andere slagveld, dat in deze oorlog voor het eerst zo’n essentiële rol inneemt: het digitale. Je zou kunnen zeggen dat deze oorlog ook een vrouwenoorlog is.
Maar wat is de reden dat zoveel vrouwen bleven om te vechten? In tegenstelling tot mannen tussen de 18 en 60 jaar hebben ze toestemming het land te verlaten. Velen zien daar echter van af en nemen in plaats daarvan de wapens op. Wat drijft hen?
‘Op het moment dat een vrouw het leger ingaat, geeft ze ook een signaal af over genderrollen’
Gerhard Kümmel is militair socioloog bij de Duitse Bundeswehr, waar hij onder meer onderzoek doet naar integratie van vrouwen in het leger. Allereerst ziet hij bij hen dezelfde motivatie als bij mannen die ten strijde trekken: verbondenheid met het land, gemeenschapszin, patriottisme. Maar er is meer. ‘Mogelijk speelt er ook een emancipatie-aspect mee,’ zegt Kümmel aan de telefoon. ‘Op het moment dat een vrouw het leger ingaat, geeft ze ook een signaal af over genderrollen.’ Al is het maar omdat vrouwen dan taken op zich nemen die lange tijd als typisch mannelijk werden gezien.
Dat geldt ook voor Yuliya. Als hospik moet ze dag en nacht klaar staan om voor haar kameraden te zorgen, zegt ze. In het ziekenhuis waar ze werkt verschijnen onophoudelijk soldaten met uiteenlopende verwondingen, soms zeer ernstige. Op het slagveld is ze nog niet ingezet. Vooralsnog.
Kan daar verandering in komen? ‘Ja, elk moment,’ antwoordt ze resoluut. Heeft ze er ooit aan gedacht de oorlog te ontvluchten? ‘Ik ben niet van plan het land te verlaten. Niet in vredestijd, en niet in tijden van oorlog.’
‘Oorlog is altijd slecht en brengt alleen maar dood en verdriet. Maar nu verdedigen we onszelf’
Om te begrijpen waarom zoveel vrouwen net als Yuliya zijn vechten in Oekraïne, is het van belang om naar de specifieke situatie te kijken, zegt Kümmel. ‘Oorlog is altijd een noodsituatie,’ aldus de militair socioloog. ‘Mensen ontwikkelen defensieve neigingen als het eigen land of de eigen gemeenschap wordt aangevallen.’
En Oekraïne is niet pas sinds 24 februari in oorlog. ‘Rusland heeft ons aangevallen, onze territoria ingenomen, onze steden verwoest en burgers gedood,’ zegt Yuliya. ‘Oorlog is altijd slecht en brengt alleen maar dood en verdriet. Maar nu verdedigen we onszelf.’
Toen ze twaalf jaar oud was, in 2014, besloot ze om het leger in te gaan. Een paar maanden eerder, in december 2013, had de toenmalige Oekraïense regering onverwacht aangekondigd geen associatieverdrag met de Europese Unie te zullen ondertekenen. Als gevolg daarvan braken in Kyiv de zogenoemde Euromaidan-protesten uit: honderdduizenden Oekraïners demonstreerden maandenlang tegen de pro-Russische president Viktor Janoekovitsj en voor een Europagezinde koers van hun land.
Medio februari 2014 escaleerden de protesten en kwam het tot rellen en straatgevechten. Er vielen meer dan honderd dodelijke slachtoffers, meer dan driehonderd mensen raakten gewond. ‘Dat was het moment waarop ik besloot dat ik de vrijheid van Oekraïne actief wilde verdedigen,’ aldus Yuliya.
Keerpunt
De protesten in Kyiv waren volgens Kostiantyn Fedorenko een keerpunt voor veel Oekraïners. De socioloog, die opgroeide in Oekraïne, doet onderzoek aan het Centrum voor Oost-Europese en Internationale Studies in Berlijn. ‘Voor die tijd had het leger een slechte reputatie en werd bijna niemand vrijwillig soldaat,’ zegt Fedorenko.
Maar na achtereenvolgens het geweld op de Maidan, de Russische annexatie van de Krim begin maart 2014 en het uitbreken van de oorlog in de Donbas-regio, groeide het Oekraïense leger snel, zegt hij. En bij de bevolking groeide de populariteit van het leger. ‘De mensen hebben een vechtlust ontwikkeld,’ zegt hij. ‘Sindsdien maken ook steeds meer vrouwen deel uit van het leger.’ Sommige van die vrouwen vechten nu, zo’n acht jaar later, met wapens.
De vrouwen in het Oekraïense leger zijn niet alleen vanwege hun diensten aan het front essentieel voor de oorlogsvoering van het land, aldus Fedorenko. Ook hun bijdrage aan wat velen een informatieoorlog noemen is van groot belang.
Wat gebeurt er? Waarom? En met welke kant sympathiseert de internationale gemeenschap? ‘Doordat ze veel oprechtheid en emotie hebben getoond, hebben de Oekraïners de eerste fase van deze oorlog duidelijk gewonnen,’ zegt Fedorenko.
Met hun grote bereik hebben jonge vrouwen als Yuliya daar een cruciale bijdrage aan geleverd. Meer dan 15.000 mensen volgen haar op Instagram. Haar berichten krijgen vaak enkele duizenden likes en worden wereldwijd verspreid. Ze zijn belangrijk omdat ze de boodschap overbrengen ‘dat niet alleen mannen bij deze oorlog betrokken zijn, maar de gehele samenleving,’ aldus Fedorenko.
Foto’s plaatsen op Instagram is gewoon haar hobby. Net zoals ze graag aan sport doet of boeken leest.
Bijdragen als die van Yuliya en andere vrouwen vergroten volgens hem al dan niet bewust de sociale cohesie. ‘Mensen zien gemeenschappelijke waarden waarover ze het eens kunnen zijn,’ aldus Fedorenko. ‘Dat motiveert weer anderen om in beweging te komen.’
Yuliya denkt daar allemaal niet over na, zegt ze. Ze heeft geen agenda met haar berichten of met haar bereik. Foto’s plaatsen op Instagram is gewoon haar hobby. Net zoals ze graag aan sport doet of boeken leest. En oorlog beheerst nu nou eenmaal haar dagelijks leven.
Zijn er aspecten aan het Oekraïense leger die maken dat zij als vrouw structureel anders wordt behandeld? Yuliya ontkent dat stellig. Er zijn aanzienlijk meer mannen in haar eenheid, zegt ze. Maar er is absoluut geen onderscheid merkbaar. ‘We worden verenigd door het gemeenschappelijke doel om ons vaderland te verdedigen.’
In haar laatste bericht poseert Yuliya in uniform in het bos. Ze staat zijwaarts voor de camera en staart recht voor zich uit. Haar gezicht is tot aan haar neus bedekt door een sjaal, en ze houdt een aanvalsgeweer vast. Eronder staat: ‘Oekraïne geeft niet op’.
Recent onderzoek keek naar verschillen tussen mannen en vrouwen die hun eigen intelligentie of IQ moesten schatten. Het blijkt dat eerst het biologische en daarna het psychologische geslacht het sterkst de overschatting van IQ voorspellen, aldus The Conversation. Oftewel: geboren zijn als man of sterke mannelijke eigenschappen hebben (zowel mannen als vrouwen) vergroot de kans op een opgeblazen intellectueel zelfbeeld. Over het algemeen denken mannen dat ze beduidend slimmer zijn, terwijl vrouwen zichzelf veel bescheidener inschatten.
Dit effect wordt wel het probleem van de mannelijke hybris en de vrouwelijke nederigheid genoemd. Voor onderwijspsychologen is dit onderzoek belangrijk omdat het iets zegt over bijvoorbeeld vakkenkeuze op school: als je denkt dat je iets niet kunt, doe je het niet. De onderzoekers denken dat de uitkomsten voor een deel ook de genderloonkloof kunnen verklaren.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
