In het Barbican Centre in Londen, het kloppende hart van de performance arts in het Verenigd Koninkrijk, wordt tot begin januari een eerbetoon aan Carole Schneemann gehouden. Wie deze unieke vorm van kunst wil begrijpen, moet deze overzichtstentoonstelling zien.
De in 2019 overleden Amerikaanse performancekunstenaar Carolee Schneemann was een pionier in de zogenaamde ‘body art’. Ze heeft nu een groot retrospectief in het Britse Barbican Centre. Terecht, want zoals wel meer vrouwelijke kunstenaars die destijds in de schaduw van hun mannelijke evenknieën bleven, verdient deze radicale feministische icoon een gelijkwaardige positie in de hall of fame.
De tentoonstelling toont vroege schilderijen, experimentele sculpturale werken en uiteraard haar performancewerk waarin Schneemann haar eigen, meestal naakte lichaam gebruikte. In Meat Joy (1974) kronkelt zij samen met acht performers door de verf, spelend met rauwe vis, vlees en gevogelte. In Interior Scroll (1975) leest ze een tekst voor van een strook papier die ze langzaam uit haar vagina trekt. Internationale erkenning kwam pas laat, in 1996 in het New Museum of Contemporary Art in New York. In 2017 won ze op de Biënnale van Venetië een Gouden Leeuw voor haar hele oeuvre.
Carolee Schneemann, Body Politics, Barbican Centre, Londen, te zien tot 8/01/23
In het Louvre in Parijs is tot januari 2023 een overzichtstentoonstelling met de mooiste stillevens te zien. Een genre binnen de beeldende kunst waar meer respect en aandacht voor zou moeten komen. Want: niets zo vergankelijk als schoonheid.
Het stilleven schijnt een ondergeschoven kind te zijn in de beeldende kunst, en het Louvre wil daar verandering in brengen. Want ‘dingen’ afbeelden gaat terug naar de prehistorie, toen hun aanwezigheid en betekenis zo serieus werd genomen dat ze vereeuwigd dienden te worden. Vaak laten stillevens de vergankelijkheid van schoonheid zien, misschien is dat wel de reden dat er weinig aandacht voor het genre is.
Alles kan kapotgaan, verleppen of verdorren, dus wij ook. Die boodschap zit altijd impliciet in stillevens met bloemen of voedsel, waarvan er in de zeventiende eeuw veel gemaakt zijn. Ze zien er likkebaardend lekker uit, maar ook de tijdelijkheid van vorm en inhoud zit in de opengewrikte oesters vervat.
Things. A History of Still Life, Louvre, Parijs, te zien van 2/10/22 tot 23/01/23
In het Deense Museum Arken is een retrospectief te zien van het surrealistische werk van de Britse schilder Leonora Carrington. In haar schilderijen is het onderscheid tussen mens en dier vaak ver te zoeken.
‘Je probeert wanhopig mijn werk te intellectualiseren,’ zegt Leonora Carrington op haar 94ste tegen haar nicht die toevallig ontdekte familielid te zijn van de beroemde kunstenares, ‘and you are waisting your time.’
In het Deense Museum Arken is een retrospectief te zien van het letterlijk fantastische werk van de van oorsprong Britse Leonora Carrington, die op jonge leeftijd haar Anglo-Ierse milieu verruilde voor de armen van de surrealistische kunst, en die van Max Ernst. Ze woonde eerst in Parijs, maar vertrok noodgedwongen naar Madrid toen de oorlog uitbrak en Ernst werd geïnterneerd. Uiteindelijk kwam ze dankzij zakenman Renato Leduc in Mexico terecht, waar ze de rest van haar leven doorbracht. Haar vader, een textielfabrikant uit Lancashire die haar als twintiger liet opnemen in een psychiatrische inrichting, zag ze nooit meer terug. ‘Ik was veel banger voor mijn vader dan voor Hitler,’ beweerde ze. Door shocktherapie met cardiazol-injecties kreeg Leonora angstaanjagende visioenen die haar innerlijke visuele wereld mede gevormd hebben.
De meest extravagante wezens komen voorbij in haar werk. Vaak is het onderscheid tussen mens en dier of tussen dier en machine ver te zoeken, maar haar kundige hand trekt de belangstellende moeiteloos het oneindig diepe doek in. Vrouwen – voor wie ze haar talent activistisch inzette in Mexico – moesten niet alleen hun burgerrechten claimen, maar ook hun recht op mysterie en verwantschap met de natuur.
Leonora Carrington, Museum Arken, Denemarken, te zien tot 15/01/23
Het elfjarige wonderkind heeft volgens zakentijdschrift Forbes zelfs al een moderne Guernica over het leed van het Oekraïense volk geschilderd. Inmiddels worden zijn werken verkocht voor bedragen van vijf nullen.
Hij is niet de eerste die ‘een kleine Picasso’ wordt genoemd, zoals The Times de elfjarige Andrés Valencia omschrijft. Zo ging onder andere Mikail Akar hem voor (zie 360#173), wiens werken al op zijn zevende voor duizenden euro’s werden verkocht. Andere voorbeelden zijn Lola June, Alexandra Nechita en Marla Olmstead (mogelijk bijgestaan door haar vader), die respectievelijk op hun tweede, twaalfde en vierde al kunst aan de man brachten. ‘Minderjarige kunstenaars zijn zeldzaam, maar ze bestaan,’ concludeert The New York Times. Valencia zit inmiddels op bedragen van vijf nullen.
Volgens het New Yorkse dagblad heeft Valencia zijn vroege succes vooral te danken aan de mensen om hem heen en aan de zelfgenoegzaamheid van de kunstwereld, hoewel de elfjarige zelf ook een uitstekend zakenman bleek te zijn; bij een vaste koper verhoogde hij zijn prijs in één keer van 100 tot 5000 dollar. Met succes.
Het resultaat, The Commander, is volgens het Amerikaanse zakentijdschrift ‘een moderne Guernica’
Inmiddels wordt zijn werk volop verzameld, ook al waarschuwen galeriehouders, citeert Art Daily, dat ‘kunstenaars ontwikkelingen doormaken, en tienjarige kunstenaars al helemaal’; de waarde zou kunnen veranderen.
Valencia lijkt zelf goed na te denken over wat hij doet, en waarom. ‘Ik denk dat kunst is bedoeld om verhalen te vertellen,’ zei hij tegen Forbes. Zo liet hij zich onlangs inspireren tot ‘het verhaal van het Oekraïense volk en wat Rusland hen aandoet. (…) een verhaal dat niet vergeten mag worden.’ Het resultaat, The Commander, is volgens het Amerikaanse zakentijdschrift ‘een moderne Guernica’.
360 selecteert een aantal toonaangevende internationale concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities.
Het recht op mysterie
BEELDENDE KUNST |‘Je probeert wanhopig mijn werk te intellectualiseren,’ zegt Leonora Carrington op haar 94ste tegen haar nicht die toevallig ontdekte familielid te zijn van de beroemde kunstenares, ‘and you are waisting your time.’
In het Deense Museum Arken is een retrospectief te zien van het letterlijk fantastische werk van de van oorsprong Britse Leonora Carrington, die op jonge leeftijd haar Anglo-Ierse milieu verruilde voor de armen van de surrealistische kunst, en die van Max Ernst. Ze woonde eerst in Parijs, maar vertrok noodgedwongen naar Madrid toen de oorlog uitbrak en Ernst werd geïnterneerd. Uiteindelijk kwam ze dankzij zakenman Renato Leduc in Mexico terecht, waar ze de rest van haar leven doorbracht. Haar vader, een textielfabrikant uit Lancashire die haar als twintiger liet opnemen in een psychiatrische inrichting, zag ze nooit meer terug. ‘Ik was veel banger voor mijn vader dan voor Hitler,’ beweerde ze. Door shocktherapie met cardiazol-injecties kreeg Leonora angstaanjagende visioenen die haar innerlijke visuele wereld mede gevormd hebben.
De meest extravagante wezens komen voorbij in haar werk. Vaak is het onderscheid tussen mens en dier of tussen dier en machine ver te zoeken, maar haar kundige hand trekt de belangstellende moeiteloos het oneindig diepe doek in. Vrouwen – voor wie ze haar talent activistisch inzette in Mexico – moesten niet alleen hun burgerrechten claimen, maar ook hun recht op mysterie en verwantschap met de natuur.
Leonora Carrington, Museum Arken, Denemarken, te zien tot 15/01/23
Verhalen vol verlangen
STORYTELLING | Van 3 tot en met 6 november vindt het Amsterdam Storytelling Festival plaats in Podium Mozaïek. Acteurs en verhalenvertellers van over de hele wereld komen samen om hun verhalen met de wereld te delen. Het thema dit jaar is: verlangen. Met voorstellingen, talks en workshops.
Van 3 tot 6 november in Amsterdam
Verstilde tijd
BEELDENDE KUNST | Het stilleven schijnt een ondergeschoven kind te zijn in de beeldende kunst, en het Louvre wil daar verandering in brengen. Want ‘dingen’ afbeelden gaat terug naar de prehistorie, toen hun aanwezigheid en betekenis zo serieus werd genomen dat ze vereeuwigd dienden te worden. Vaak laten stillevens de vergankelijkheid van schoonheid zien, misschien is dat wel de reden dat er weinig aandacht voor het genre is. Alles kan kapotgaan, verleppen of verdorren, dus wij ook. Die boodschap zit altijd impliciet in stillevens met bloemen of voedsel, waarvan er in de zeventiende eeuw veel gemaakt zijn. Ze zien er likkebaardend lekker uit, maar ook de tijdelijkheid van vorm en inhoud zit in de opengewrikte oesters vervat.
Things. A History of Still Life, Louvre, Parijs, te zien van 2/10/22 tot 23/01/23
Schneemann Compleet
PERFORMANCE | De in 2019 overleden Amerikaanse performancekunstenaar Carolee Schneemann was een pionier in de zogenaamde ‘body art’. Ze heeft nu een groot retrospectief in het Britse Barbican Centre. Terecht, want zoals wel meer vrouwelijke kunstenaars die destijds in de schaduw van hun mannelijke evenknieën bleven, verdient deze radicale feministische icoon een gelijkwaardige positie in de hall of fame.
De tentoonstelling toont vroege schilderijen, experimentele sculpturale werken en uiteraard haar performancewerk waarin Schneemann haar eigen, meestal naakte lichaam gebruikte. In Meat Joy (1974) kronkelt zij samen met acht performers door de verf, spelend met rauwe vis, vlees en gevogelte. In Interior Scroll (1975) leest ze een tekst voor van een strook papier die ze langzaam uit haar vagina trekt. Internationale erkenning kwam pas laat, in 1996 in het New Museum of Contemporary Art in New York. In 2017 won ze op de Biënnale van Venetië een Gouden Leeuw voor haar hele oeuvre.
Carolee Schneemann, Body Politics, Barbican Centre, Londen, te zien tot 8/01/23
Wonderful Things
TENTOONSTELLING | In de Kunsthal zijn 150 werken te zien van fashionfotograaf Tim Walker (1970), geïnspireerd op de collectie van het Londense Victoria and Albert Museum. Sprookjesachtige taferelen met Tilda Swinton, Grace Jones en Grayson Perry.
Te zien tot 29/01/2023
We, Thomas Houseago
TENTOONSTELLING | In het Finse Tampere heeft de Britse kunstenaar Thomas Houseago Brad Pitt en Nick Cave uitgenodigd hun werk naast dat van hem te laten zien. Het is voor het eerst dat Pitt en Cave hun sculpturen tonen, werken die zijn ontstaan in dialoog met Houseago.
Sara Hildén Art Museum, Finland, te zien tot 15/01/23
360 kiest een aantal door de buitenlandse pers beschreven concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities die naar Nederland of België komen.
Weer een nieuwe Picasso
Volop verzameld ondanks inflatierisico
BEELDENDE KUNST | Hij is niet de eerste die ‘een kleine Picasso’ wordt genoemd, zoals The Times de elfjarige Andrés Valencia omschrijft. Zo ging onder andere Mikail Akar hem voor (zie 360 # 173), wiens werken al op zijn zevende voor duizenden euro’s werden verkocht. Andere voorbeelden zijn Lola June, Alexandra Nechita en Marla Olmstead (mogelijk bijgestaan door haar vader), die respectievelijk op hun tweede, twaalfde en vierde al kunst aan de man brachten. ‘Minderjarige kunstenaars zijn zeldzaam, maar ze bestaan,’ concludeert The New York Times. Valencia zit inmiddels op bedragen van vijf nullen.
Volgens het New Yorkse dagblad heeft Valencia zijn vroege succes vooral te danken aan de mensen om hem heen en aan de zelfgenoegzaamheid van de kunstwereld, hoewel de tienjarige zelf ook een uitstekend zakenman bleek te zijn; bij een vaste koper verhoogde hij zijn prijs in één keer van 100 tot 5000 dollar. Met succes.
Het resultaat, The Commander, is volgens het Amerikaanse zakentijdschrift ‘een moderne Guernica’
Inmiddels wordt zijn werk volop verzameld, ook al waarschuwen galeriehouders, citeert Art Daily, dat ‘kunstenaars ontwikkelingen doormaken, en tienjarige kunstenaars al helemaal’; de waarde zou kunnen veranderen.
Valencia lijkt zelf goed na te denken over wat hij doet, en waarom. ‘Ik denk dat kunst is bedoeld om verhalen te vertellen,’ zei hij tegen Forbes. Zo liet hij zich onlangs inspireren tot ‘het verhaal van het Oekraïense volk en wat Rusland hen aandoet. (…) een verhaal dat niet vergeten mag worden.’ Het resultaat, The Commander, is volgens het Amerikaanse zakentijdschrift ‘een moderne Guernica’.
Door Laura Weeda
Intieme jongensvriendschap krijgt abrupt einde
Overrompelend debuut van jong acteertalent
FILM | Wie onder de indruk was van Girl, de eerste, lovend besproken speelfilm van de Waalse regisseur Lukas Dhont (31), zal op zijn minst nieuwsgierig zijn naar zijn tweede: Close. In Dhonts debuutfilm draait het om een jonge jongen die graag ballerina wil worden en met zijn mannelijkheid overhoop ligt; nu maakte hij opnieuw een coming of age-film. Ditmaal over de innige vriendschap tussen twee dertienjarige jongens die onder druk komt te staan wanneer daar op school vragen over worden gesteld. Zijn ze een stel, hebben de twee een homoseksuele relatie?
Peter Debruge begint zijn recensie in Variety met een vetgedrukte spoiler alert. Maar nog vóór hij iets prijsgeeft over het verloop van de film maakt hij duidelijk dat de dramatische wending wat hem betreft wel wat minder had gemogen: ‘De pure, onschuldige vriendschap tussen twee jonge mensen van dezelfde sekse is nooit eerder zo prachtig verfilmd. Maar wat daarna gebeurt komt des te ongeloofwaardiger over.’ Desondanks is Debruge ervan overtuigd dat Dhont een meesterwerk in zich heeft: ‘Hij moet zijn onvolwassenheid alleen nog overwinnen.’
‘Deze jongen heeft een presence in huis als een rechtse directe’
Ook voor collega David Ehrlich komt het drama in Close ‘uit de lucht vallen’, schrijft hij voor IndieWire. ‘Daarmee brengt de regisseur dit portret van een vriendschap tussen twee jongens in een heteronormatieve wereld, ineens in een veel breder verband van verlies en rouw.’
Volgens Olivier de Bruyn vanLes Echos ‘bewijst Dhont opnieuw zijn talent door ‘zorgvuldig de valstrikken van psychologiseren en pathetiek te om-zeilen, economisch met dialogen om te springen en zijn strakke compositie’. Daar staat tegenover dat hij ‘soms te expliciete beelden gebruikt en het te vaak zoekt in symboliek’.
In Paris Match vindt Fabrice Leclerc dat de maker ondanks de ‘tedere en zinnelijke regie overmatig inzet op vioolmuziek en pathos’. Maar wat hem bovenal zal bijblijven van Close is de jonge acteur Eden Dambrine: ‘A star is born! En daar gaan we nog veel plezier aan beleven de komende jaren.’
Leslie Felperin toont zich in The Hollywood Reporter al even lyrisch over Dambrine als vertolker van Leo, een van de twee hoofdrolspelers: ‘Deze jongen heeft een presence in huis als een rechtse directe. Dat bewijst natuurlijk ook hoe goed Dhont jonge acteurs kan regisseren.’
Door Diederik Samwel
Close van Lukas Dhont is vanaf 3 november te zien in de bioscoop
Inspiratie uit een Sterrenstelsel hier ver vandaan
Een teruggreep naar futuristische klanken
MUZIEK | In A New Hope (1977), de eerste film in de Star Wars-saga, stopt de jonge Luke Skywalker, gespeeld door Mark Hamill, in Chalmun’s Cantina, een bar op de planeet Tatooine die dient als schuilplaats voor smokkelaars en premiejagers. De grimmige sfeer wordt er opgefleurd door de jazznoten van Modal Nodes, een formatie bestaande uit wezens met gitzwarte ogen en uitstekende schedels, die eruitzien als gigantische kreeften.
Dat de muziek zoals bedoeld toekomstbestendig was, blijkt wel uit het feit dat deze tegenwoordig verschillende muzikanten inspireert; The Guardian noemt Coldplay en Animal Collective, en ook Björk, die zelf vaak niet alleen als geniaal maar ook als buitenaards wordt getypeerd, zou met haar net uitgebrachte album Fossora iets hebben willen maken dat even ‘jazzy en futuristisch’ was als dat van de Cantinaband, aldus musicus Atli Finnsson, die eraan meewerkte.
Finnsson is nog geen dertig en ontdekte Modal Nodes toen hij met Lego Star Wars speelde. Het doel van Björks band, licht hij toe, is ‘om muziek te maken voor een andere plek. Ons een plek voor te stellen waar muziek als die van ons zou klinken. En daarvoor is Star Wars een goed uitgangspunt’, citeert de site MusicTech. Coldplay-zanger Chris Martin vroeg zich bij het opnieuw bekijken van de Cantinascène af ‘hoe musici in de rest van het universum zouden klinken’, schrijft het Zweedse Aftonbladet, een vraag die de basis vormde van zijn album Music of the Spheres (2021).
Door Laura Weeda
De tragische ondergang van moeras en veengrond
Creatieve non-fictie als uitlaatklep voor oprechte woede
LITERATUUR | Pulitzerprijswinnaar Annie Proulx, 87 inmiddels, is vooral bekend van haar romans Scheepsberichten en Brokeback Mountain. Met Fen, Bog & Swamp publiceert ze ditmaal een lang essay over het belang van veen-, zwamp- en moerasgebieden voor natuur en klimaat. NPR-redacteur Julie Depenbrock omschrijft het als ‘een liefdesbrief aan ecosystemen die in rap tempo verdwijnen: de Amerikaanse wetlands.’
Romanschrijvers die zich verdiepen in ecologische thema’s vormen een ‘onweerstaanbaar subgenre’
In ScienceNews stelt Anna Gibbs dat Proulx met verve de uitdaging aangaat om moerassen en veenlanden te zien als natuur om van te houden. ‘Niet langer als onaangenaam waterland waar alleen een wezen als Shrek zich thuisvoelt.’ Ook Luanne Wilkes is diep onder de indruk van Proulx’ nieuwste werk, schrijft ze op de Britse natuursite NHBS. Niet alleen omdat ze de natuur en de mensen die ervandaan komen zo fraai beschrijft, maar ook door het taalgebruik: ‘Verliezen we deze natuurlijke habitat, dan gaat een hele waslijst aan zelfstandig en bijvoeglijk naamwoorden verloren.’
Romanschrijvers die zich verdiepen in ecologische thema’s vormen een ‘onweerstaanbaar subgenre’, vindt Rohan Silva in The Guardian. Omdat journalisten objectief horen te blijven, zijn ze bijna nooit in staat om de échte betekenis van de ondergang van de natuur duidelijk te maken. ‘Daar zijn romanciers voor nodig, die het subjectieve in hun non-fictie laten doorsijpelen.’ Silva vindt dat Proulx er glansrijk in slaagt om de bedreiging van moeras- en zwampgebieden over te brengen: ‘In magnifiek proza maakt ze levensechte personages van een poel of een stuk veengrond. Zoals ze ook in Scheepsberichten de zee tot leven wist te wekken.’
Het werk van de Britse beeldhouwer Hew Locke, die opgroeide in Guyana, is vaak politiek geladen en legt etnische spanningen in de Britse samenleving bloot. In zijn spectaculaire nieuwe werk The Procession delen honderd figuren een complex verleden.
Met wapperende spandoeken en roffelende trommels meandert een krioelende optocht van mannen, vrouwen en kinderen door het hart van Tate Britain. De spektakel-parade (The Procession) van Hew Locke in het Londense museum wordt bevolkt door soldaten, vluchtelingen en vissers, monteurs in overalls en dandy’s in smoking. Alles komt voorbij, iedereen ziet er anders uit, maar in deze ‘stroom van menselijkheid’, schrijft The Guardian, is iedereen gelijk. Wat hen met elkaar verbindt, is een politieke geschiedenis, iets waar Locke al zijn hele carrière mee bezig is. Bijna altijd bevatten zijn complexe, tot in detail bedachte en uitgewerkte sculpturen en installaties de sporen van koloniale onderdrukking.
Hew Locke mengt schoonheid met beelden die juist ongemak opwekken; het maakt zijn werk sprookjesachtig mooi, maar tegelijkertijd vreemd, griezelig en surrealistisch
De 62-jarige Guyanees-Britse kunstenaar had niet eerder zo grootschalig gewerkt. Aanvankelijk zou hij zestig aangeklede poppen aan het museum leveren, maar het werden er honderd, levensgroot.
De spectaculaire figuren in de parade zijn gemaakt van onder meer gips, karton en papier-maché. Sommige gaan gekleed in schooluniformen en legeroverjassen, andere hebben buitenissige kostuums aan, gemaakt uit een internationale lappendeken van batik, tartan, sari-zijde, oude borduursels en moderne kunststoffen. Er zijn paarden met veelkleurige dekens en maskers in allerlei vormen. En op de spandoeken staan afbeeldingen die verwijzen naar onderdrukking en ongelijkheid.
Henry Tate
De jongen aan het begin van de optocht slaat op een ouderwetse trommel, waarvan de huid is gemaakt van een obligatie van de Russische General Oil Corporation, een eeuw geleden gedrukt maar controversiëler dan ooit. Achteraan worden we herinnerd aan tot slaaf gemaakte mensen op de suikerrietplantages. Een niet onbelangrijk detail is dat kunstverzamelaar Henry Tate, de oprichter van het museum, zelf zijn fortuin heeft gemaakt met de verkoop van suiker.
Halverwege staat een spookachtige begrafenisstoet, waarin twee slaven op palen het dodenmasker van een Engelse generaal dragen, vergezeld van kleine figuren in zwarte crinolines, hoepelrokken waarop nog net de bleke wangen van koningin Victoria zichtbaar zijn. Het lijkt alsof de stoet beweegt.
Locke mengt schoonheid met beelden die juist ongemak opwekken. Het maakt zijn werk sprookjesachtig mooi, maar tegelijkertijd vreemd, griezelig en surrealistisch. Door de subtiele verschuiving van kleur verandert Locke de gemoedstoestand in de parade, die er op het eerste gezicht nogal vrolijk uitziet. De figuren achteraan lijken echter door stofwolken te zijn gelopen of gevlucht te zijn voor overstromingen. Hun kleren dragen de sporen van de beproevingen waaraan de miljoenen vluchtelingen heden ten dage worden blootgesteld. De mars wordt daar een protest, een massamigratie. Iedereen probeert ergens te komen of ergens van weg te gaan.
360 selecteert een aantal toonaangevende internationale concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities.
Ken William Kentridge
OPERA | De Royal Academy nodigt ons uit om de wereld van de multisensoriële kunstenaar William Kentridge te betreden, de ‘global creative powerhouse’ uit Zuid-Afrika. Dat doen we graag, want elke wereld die hij tot nog toe heeft gecreëerd is de moeite van het immersieve bijwonen dubbel en dwars waard. De in Johannesburg geboren kunstenaar ontwikkelde zijn vroege werk tijdens het apartheidsregime van de jaren tachtig. Zijn grootschalige producties met animaties, etsen, tekeningen, collages, films, beeldhouwkunst, theater, opera, dans en muziek reizen sindsdien de wereld rond. Nog niet eerder vertoond zijn de 4 meter brede wandtapijten, die hij speciaal voor de gelegenheid maakte. Kijk hoe typemachines in bomen veranderen, een opgejaagde neushoorn een salto maakt met een megafoon en een cafetière in de diepte van een goudmijn boort.
Te zien in Royal Academy of Arts, Londen, t/m 11/12
Abramović in Carré
PERFORMANCEKUNST | Het Amsterdamse Carré stelt een week lang het podium beschikbaar aan de beroemde performancekunstenaar Marina Abramović en haar instituut MAI. Elke dag valt de Abramović Method live in de zaal te bekijken. No Intermission is haar nieuwste werk, zonder pauze.
Abramović Method is te zien in het Amsterdamse Carré van 24 t/m 29 oktober.
Groots en meeslepend
BEELDENDE KUNST | Groots en meeslepend: die twee meestal in die volgorde gebruikte woorden zijn helemaal van toepassing op het werk van de Britse kunstenaar Tacita Dean. Door verschillende media te gebruiken – fotografie en film, maar ook tekeningen – komt ze telkens uit bij een zekere vorm van schoonheid die vaak in het drama schuilt.
Deze solotentoonstelling in Luxemburg toont nieuw en recent werk van Dean, waaronder films, tekeningen en foto’s op groot formaat. De tentoonstelling is opgebouwd rond twee recente projecten: een trilogie van werken ontworpen voor The Dante Project (2021, een ballet geïnspireerd op The Divine Comedy) en One Hundred and Fifty Years of Painting’ (2021), een op 16 mm gefilmd gesprek tussen kunstenaars Luchita Hurtado (Venezuela) en Julie Mehretu (Ethiopië). Haar benadering tot een onderwerp is vaak nostalgisch, eerder abstract dan documentair. Historische foto’s vult ze aan met eigen tekeningen en zo herschept ze fictieve verledens. Een vijfdelig fotowerk van een rotslandschap kreeg een zware wolkenlucht en mythologische namen in de kantlijn.
Haar idee om een beeld te maken tussen negatief en positief in typeert haar manier van werken misschien nog het best. De met een analoge camera gefotografeerde jacarandabomen krijgen door het negatief om te zetten naar positief eenzelfde vreemdheid als haar 16mm-films. Alleen al omdat de paarse bloemen buitenaards groen zijn geworden.
Tacita Dean is te zien t/m 5/2/2023 in Mudam, Luxemburg
Onvoorspelbare Rosalía
De Spaanse popster Rosalía treedt op met haar derde album Motomami. Nu geen flamemco, maar dikke reggaetonbeats en elementen uit de Japanse en Koreaanse cultuur – en die stem klinkt nog steeds als een nachtegaal.
Rosalía is te zien op 10/12 in Afas Live, Amsterdam
Lukas, Leo en Remi
Het 31-jarige Belgische talent Lukas Dhont won in Cannes de Grand Prix met Close. In zijn tweede film, na Girl, brengt hij een intieme, breekbare, (nog) niet-seksuele vriendschap tussen de twee jonge tieners Leo en Remi in beeld.
Vanaf begin november in de Nederlandse bioscopen
Alle registers opengetrokken
BEELDENDE KUNST | De Duitse superster-kunstenaar Anne Imhof (Giesen,1978) krijgt dit najaar de volledige vrijheid om de 1100 vierkante meter grote kelderzaal van het Stedelijk Museum in te richten. Dezelfde carte blanche gaf het Parijse Palais de Tokyo haar, waar ze de ruimtes vulde met performance, opera, film, schilderijen, tekeningen en muziek, van haarzelf en van bewonderde kunstenaars.
Voor het Stedelijk trekt zij eveneens alle registers open. Dat, samen met een speciaal voor deze gelegenheid gemaakte soundtrack, zal vast en zeker een desoriënterende, dystopische wereld opleveren. Een donkere onderwereld zelfs, schrijft het museum. Of meer nog ‘een complex labyrint van kledinglockers die we kennen van de middelbare school, en die verwijzen naar een gevoel van angst en body dysmorphia’. In Youth stelt Imhof de emotionele dynamiek van de jeugd aan de orde, die worstelt met hebzucht en de angst om iets te missen.
Anne Imhof wordt gezien als dé artistieke stem van een nieuwe generatie.
Youth is te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam, t/m 29/1/2023
360 kiest een aantal door de buitenlandse pers beschreven concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities die naar Nederland of België komen
Wetenschappelijk genie met directe invloed op de wereldvrede
Blauwdrukken van het heden
LITERATUUR | De in Hongarije geboren en opgegroeide John von Neumann (1903-1957) geldt als een ongeëvenaard wetenschappelijk genie. Of het nu ging om de grondslagen van de wiskunde, kwantumtheorie, ballistiek, digitale computers of speltheorie, Von Neumann wist er alles van en kon het nog helder uitleggen ook. Volgens collega-wetenschappers beschikte hij dan ook over de snelste hersenen ter wereld. Aan hem wordt ook het basisontwerp van de hedendaagse commerciële computer toegeschreven. Halverwege de vorige eeuw was Von Neumann bovendien nauw betrokken bij de ontwikkeling van de atoombom in de VS.
De Britse wetenschapsjournalist Ananyo Bhattacharya publiceerde vorig jaar het boek The Man from the Future over Von Neumann. Verwacht geen biografie in letterlijke zin, de beschrijving van iemands levensloop, waarschuwt Ulf von Rauchhaupt in de Frankfurter Allgemeine Zeitung. Bhattacharya concentreert zich in het boek ‘vrijwel uitsluitend op zijn wetenschappelijke werk, ook al zou je daar minstens een half dozijn wetenschappers op Nobelprijsniveau voor nodig hebben’. Von Rauchhaupt snapt dat het voor de auteur onbegonnen werk is om Von Neumanns werk een plaats te geven in de wetenschapsgeschiedenis. Geen enkele gespecialiseerde historicus is daartoe in staat, omdat die minstens vijf disciplines zou moeten beheersen. ‘Tenzij Von Neumann er zelf mee aan de slag zou gaan…’
‘Bhattacharya houdt het op een complex en fascinerend karakter, maar juist daar had ik meer over willen lezen’
In The New Republic constateert Samanth Subramanian dat Bhattacharya meer als cartograaf dan als biograaf te werk is gegaan. ‘Daardoor is de held van het verhaal soms pagina’s lang afwezig, terwijl de auteur een rijke intellectuele staalkaart van zijn ideeën, theorieën en denkwijzen presenteert en die met elkaar in verband brengt.’ Zo wordt volgens Subramanian duidelijk hoe Von Neumann zijn toekomst en ons heden heeft ontworpen: ‘Kijk goed om je heen en je ziet overal zijn vingerafdrukken.’
Criticus Jennifer Szalai van The New York Times is weliswaar onder de indruk van Bhattacharya’s boek, maar heeft na het lezen toch wat ambivalente gevoelens. Zo komt Von Neumann enerzijds op haar over als een Amerikaanse havik die een preventieve aanval op Rusland voorstelde, terwijl hij anderzijds als Centraal-Europeaan de theorie aanhing dat de mens altijd geneigd is samen te werken om te overleven: ‘Bhattacharya houdt het op een complex en fascinerend karakter, maar juist daar had ik meer over willen lezen.’
Stephen Budiansky is op voorhand sceptisch over populaire uiteenzettingen van de kwantumtheorie, maar geeft zich gewonnen na het lezen van The Man from the Future, schrijft hij in The Wall Street Journal: ‘In kristalhelder proza geeft Bhattacharya de essentie van mathematische en natuurkundige stellingen weer. Het is een ware krachttoer dat het boek ook nog eens leest als een trein.’
The Man from the Future van Ananyo Bhattacharya verscheen op 16 september in de Nederlandse vertaling van Hans van den Berg als De man uit de toekomst: het visionaire leven van John von Neumann bij Atlas Contact.
Door Diederik Samwel
Oude hits in georkestreerd jasje
Gedoodverfde kandidaat voor nieuwe James Bond-titelsong
POP | Robbie Williams (48), eind vorige eeuw onbetwiste de populairste zanger van de Britse boyband Take That, timmert al 25 jaar aan de weg als soloartiest, en dat wordt groots gevierd met het verzamelalbum XXV. Zijn grootste hits staan erop, maar dan begeleid door het Nederlandse Metropole Orkest, volgens James Hall van The Telegraph het voornaamste jazz- en poporkest ter wereld. De georkestreerde liedjes kunnen Hall wel bekoren. Hij vraagt zich zelfs af hoe de producers van de James Bondfilms Williams tot dusver over het hoofd hebben kunnen zien: ‘Met de funky gitaren en aanstekelijke blazers ondergaan hits als Millennium en No Regrets de perfecte 007-behandeling.’ De recensent is alleen niet te spreken over de hoes, waarop Williams ‘even belachelijk als pompeus’ poseert als De denker van Auguste Rodin: ‘Zoiets is kennelijk alleen voorbehouden aan popartiesten.’
Op de klanken van het Metropole Orkest komt Williams’ stem volledig tot zijn recht, schrijft Neil Yeung voor het Britse AllMusic: ‘Zonder de neiging tot overgeproduceerde trucjes, waar mainstreampopartiesten zo vaak onder gebukt gaan. Op een paar mindere nummers na een overweldigende verzameling popsongs.’
Na 25 jaar krijgt Williams de pophemel nog altijd in beweging
Gianni Sibilla van de Italiaanse muzieksite Rockol vindt het jammer dat Williams bij de georkestreerde versie van zijn muziek uit zijn tot dusver ‘perfect ingevulde rol van onbezonnen artiest vol zelfspot’ valt. De criticus hinkt op twee gedachten over het nieuwe album: ‘Enerzijds wijst ook dit verzamelalbum op gebrek aan inspiratie en ideeënarmoede, en voegen de nieuwe orkestraties weinig toe aan Williams’ repertoire. Anderzijds gaat het wel om popgeschiedenis van de afgelopen decennia.’
Zijn collega van het Duitse RTL is daarentegen ronduit enthousiast over XXV: ‘Sommige hits krijgen een extra charme en worden krachtiger en intenser dan hun oude versie, zonder daarbij hun oorspronkelijke glans te verliezen. Na 25 jaar krijgt Williams de pophemel nog altijd in beweging.’
Het album XXV van Robbie Williams is op 9 september uitgekomen.
Door Diederik Samwel
De vreemd verslavende show van Fielder
Een grondige voorbereiding op het echte leven
SERIE | Wat gebeurt er als mensen die moeite hebben om verbinding en betekenis in hun leven te vinden, deze proberen te bereiken door een soort show op te voeren? Dat is volgens Naomi Fry vanThe New Yorkerde centrale vraag in The Rehearsal, waarin de Canadese acteur Nathan Fielder schittert als regisseur van ‘repetities’: uitvoerig geënsceneerde scenario’s die delen van het leven van gewone mensen nabootsen met het doel hen voor te bereiden op een groot moment in hun leven. De humor die het andere werk van Fielder kenmerkt, is hierbij sluimerend aanwezig. ‘Het ethische ongemak dat voortkomt uit het feit dat je er niet achter kunt komen wat Nathan van plan is, is geen bijproduct van de show – het is de kern,’ schrijft Sam Adams voor Slate.
Als invloeden voor de serie noemt Fry Charlie Kaufman (van o.a. Being John Malkovich), Sacha Baron Cohen, het ‘docu-naïf-style oeuvre’ van Louis Theroux en Nick Broomfield, maar ook Big Brother en de recente documentaire Tiger King: ‘Al deze werken zijn, op hun slechtst, afstandelijk voyeuristisch en brengen niet alleen hun makers, maar ook hun kijkers in verlegenheid.’ Zoals Noelia Fariña van El Paíshet beschrijft: ‘Deze serie is (…) verontrustend en triggert onze hersenen: van het ene op het andere moment verandert onze lach in een grimas, krimpen we na een aangename zucht ineen.’
‘Amper vijf minuten na de eerste aflevering wilde ik mijn laptop door de kamer smijten of Nathan Fielder er gewoon af gooien’
En dat valt niet bij iedereen in de smaak. ‘Amper vijf minuten na de eerste aflevering wilde ik mijn laptop door de kamer smijten of Nathan Fielder er gewoon af gooien,’ schrijft Richard Brody in een andere recensie in The New Yorker. Hij bestempelt Fielder met zijn ‘roekeloze’ verraad als ‘wreed en arrogant’ en hoopt, vergeefs, steeds dat degenen met wie hij de rehearsals uitvoert, hun deelname zullen beëindigen. Fielder ‘toont geen enkele interesse in wat [zijn slachtoffers] denken na te zijn bedrogen door de man aan wie [ze] (zoals Fielder in de voice-over zegt) [hun] leven hebben toevertrouwd.’
En Brody is niet de enige die er zo over denkt. John Doyle stelt in The Globe and Mail vast dat Fielder geen enkele empathie toont met degenen die hij zogenaamd probeert te helpen, en Daniel D’Addario vanVariety vindt dat het isolement dat Fielder met zijn show probeert te doorbreken, juist wordt uitvergroot doordat zijn project uiteindelijk ‘een steeds minder leuke grap blijkt te zijn’.
De vraag is of Brody hem echt van zijn laptop heeft gegooid. ‘Hoewel je niet helemaal begrijpt waarnaar je kijkt,’ schrijft Shirley Li in The Atlantic, ‘is wat je ziet zo vreemd verslavend dat je niet anders kunt dan blijven kijken.’
The Rehearsalis te zien op HBO.
Door Laura Weeda
Het zwembad als metafoor voor de maatschappij
De onbevooroordeelde blik van Dörrie
FILM | Het enige vrouwenbuitenbad van Duitsland vertoont zulke grote parallellen met de westerse samenleving – onder andere op het gebied van competitie (om een plekje in de zon) en beperkingen (individuele mogelijkheden om je uit te drukken) – dat Doris Dörrie besloot er een film van te maken: Freibad. Een groep vrouwen ruziet om wat je eet (lams- of varkensworstjes), wat je draagt (een bi- of burkini) en wie het voor het zeggen heeft. Hoewel de Duitse filmregisseur het gegeven (samen met Karin Kaçi en Madeleine Fricke) tot een komedie bewerkte, zijn alle personages liefdevol neergezet, schrijft Susan Vahabzadehin de Süddeutsche Zeitung: ‘De coole Steffi met haar Zwitserduits, Eva die ooit een seksbom was en worstelt met oud worden, de schattige mollige Paula die eindelijk van iemand te horen krijgt dat ze prachtig is, maar helaas in het Arabisch, wat ze niet verstaat. Geen van deze vrouwen is slecht – soms zijn ze ondeugend.’
‘Een vermakelijke, doordachte, maar niet al te diepgaande film’
Hoewel de recensent zich afvraagt of het gegeven genoeg was voor een film, had deze volgens Vahabzadeh door niemand anders gemaakt kunnen worden: ‘Dörrie heeft een heerlijk onbevooroordeelde kijk op haar medemens, liefdevol maar niet blind voor hun fouten.’ Het resultaat: ‘Een vermakelijke, doordachte, maar niet al te diepgaande film.’
Dat Dörrie de juiste persoon was, wordt door de Frankfurter Allgemeine Zeitung volmondig beaamd: ‘Er is geen andere filmmaker in Duitsland die zo gekwalificeerd is (…) om zo’n gevoelig onderwerp aan te pakken. Ze observeert al bijna vijftig jaar de gebruiken in het land, is intercultureel competent (getuige Happy Birthday, Türke! en Kirschblüten & Dämonen [Kersenbloesem & demonen]) en kent alle tussenvormen tussen komedie en drama. De film Freibad is zeker geen “coma” (comedy-drama), maar gewoon een serieuzere poging om de spanningen die in multiculturele samenlevingen ontstaan op een luchtige manier te behandelen.’
Midden in de woestijn bij Las Vegas bouwde Michael Heizer vijftig jaar lang aan een van de grootste kunstwerken ter wereld: City. Deze betonnen stad, bol van verwijzingen naar verdwenen beschavingen, is nu eindelijk te bezichtigen.
Michael Heizer begon meer dan vijftig jaar geleden aan een van de grootste kunstwerken ter wereld in het voorouderlijke land van de Nuwu (zuidelijke Paiute) en Newe (westelijke Shoshoni), ongeveer 200 kilometer ten noorden van Las Vegas. Het monumentale werk City is nu af en mag bezichtigd worden. In City zie je verwijzingen naar oude verdwenen beschavingen: Indiaanse grafheuvels, Meso-Amerikaanse metropolen, en zelfs het Egyptische Luxor is erin te herkennen. Alleen is deze stad van beton. Heizer begon dit kostbare en ambitieuze project eerst met eigen financiering maar kreeg uiteindelijk steun van de in 1998 opgerichte Triple Aught Foundation, die een fonds beschikbaar stelde en de site de komende jaren zal beheren en conserveren.
De kosten van de bouw van de City worden geschat op 40 miljoen dollar
Dat de totstandkoming nogal wat voeten in de aarde heeft gehad, is niet verbazend. Het vergde de nodige inspanning om al het materiaal ter plaatse te krijgen en in 2015 moest een coalitie van museumdirecteuren en wijlen senator van Nevada Harry Reid strijden voor de bescherming van het gebied door middel van een openbare petitie en wetgeving die bij het Congres werd ingediend. Heizer denkt dat het project lang zal meegaan. De mooiste kunstwerken van de Inca’s, Olmeken en Azteken werden allemaal geplunderd, met de grond gelijk gemaakt, en hun goud werd omgesmolten. Mocht de City vernield worden, dan verwacht de kunstenaar dat de sloop meer kost dan het materiaal zal opbrengen.
Het kunstwerk is maar een aantal keren per jaar te bezoeken; gratis voor omwonenden en 150 dollar voor anderen, inclusief het vervoer naar de locatie. De kosten van de bouw van de City worden geschat op 40 miljoen dollar.
Landart-installatie City is vanaf 2 september in Garden Valley, Verenigde Staten te bezoeken
360 selecteert een aantal toonaangevende internationale concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities.
Monumentale ‘City’ in woestijnvallei
LANDART | Michael Heizer begon meer dan vijftig jaar geleden aan een van de grootste kunstwerken ter wereld in het voorouderlijke land van de Nuwu (zuidelijke Paiute) en Newe (westelijke Shoshoni), ongeveer 200 kilometer ten noorden van Las Vegas. Het monumentale werk ‘City’ is nu af en mag bezichtigd worden. In ‘City’ zie je verwijzingen naar oude verdwenen beschavingen: Indiaanse grafheuvels, Meso-Amerikaanse metropolen, en zelfs het Egyptische Luxor is erin te herkennen. Alleen is deze stad van beton. Heizer begon dit kostbare en ambitieuze project eerst met eigen financiering maar kreeg uiteindelijk steun van de in 1998 opgerichte Triple Aught Foundation, die een fonds beschikbaar stelde en de site de komende jaren zal beheren en conserveren.
De kosten van de bouw van de ‘City’ worden geschat op 40 miljoen dollar
Dat de totstandkoming nogal wat voeten in de aarde heeft gehad, is niet verbazend. Het vergde de nodige inspanning om al het materiaal ter plaatse te krijgen en in 2015 moest een coalitie van museumdirecteuren en wijlen Nevada-senator Harry Reid strijden voor de bescherming van het gebied door middel van een openbare petitie en wetgeving die bij het Congres werd ingediend. Heizer denkt dat het project lang zal meegaan. De mooiste kunstwerken van de Inca’s, Olmeken en Azteken werden allemaal geplunderd, met de grond gelijk gemaakt, en hun goud werd omgesmolten. Mocht de City vernield worden, dan verwacht de kunstenaar dat de sloop meer kost dan het materiaal zal opbrengen.
Het kunstwerk is maar een aantal keren per jaar te bezoeken; gratis voor omwonenden en 150 dollar voor anderen, inclusief het vervoer naar de locatie. De kosten van de bouw van de ‘City’ worden geschat op 40 miljoen dollar.
Landart-installatie ‘City’ is vanaf 2 september in Garden Valley, Verenigde Staten te bezoeken
Hair Power
TENTOONSTELLING | Het Wereldmuseum in Rotterdam viert de bijzondere kracht en vele symbolische betekenissen die haar toegeschreven heeft gekregen, van schoonheidsideaal tot politiek instrument. Haar kan zelfs een bijdrage leveren aan een duurzame wereld. Bijvoorbeeld als spons bij een olielek.
Hairpower is tot en met 08/05/2023 te zien in Het Wereldmuseum, Rotterdam
Nieuw album Brian Eno
MUZIEK | Over Foreverandevernomore zei de eigenzinnige producer en songwriter Brian Eno: ‘Net als iedereen – behalve de meeste regeringen op aarde – heb ik nagedacht over onze benauwende, onzekere toekomst, en deze muziek is daaruit voortgekomen.’
Woodshock ’99
SERIE | De driedelige reconstructie Trainwreck: Woodstock ’99 laat aan de hand van archiefbeelden zien datde insteek van deze editie een hele andere was dan de ‘three days of peace and music’ op het muziekfestival der muziekfestivals in 1969. Het doel van de revival in New York was eenduidig: winst maken.
Trainwreck: Woodstock ’99 is te zien op Netflix
Jong en fotograaf
FOTOGRAFIE | Dit najaar laat Foam het werk van een nieuwe generatie kunstenaars zien in de groepstentoonstelling Foam Talent 2022. Vorig jaar nog online, zonder grenzen en zonder muren, maar deze keer is het werk van twintig internationale kunstenaars weer ter plekke te bezichtigen.
Om veelbelovende fotografen te signaleren en te stimuleren is er de Foam Talent Call, waarbij jonge fotografen van overal ter wereld (18 tot 40 jaar) wordt gevraagd hun portfolio’s in te zenden. De geselecteerde kunstenaars krijgen diverse mogelijk-heden aangeboden om hun werk te laten beoordelen en zich verder te ontwikkelen.
Rode draad blijft de focus op de condition humaine en op de meest actuele kwesties van onze tijd
Ook dit jaar geven de inzendingen een goed beeld van de thema’s waarmee de nieuwe generatie fotografen zich bezighoudt. Rode draad blijft de focus op de condition humaine en op de meest actuele kwesties van onze tijd: klimaatverandering, politieke conflicten, discriminatie, ontheemding en sociale onrechtvaardigheid. Lina Geoushy onderzocht het geweld tegen vrouwen in Egypte, terwijl Pavo Marinović zich verdiepte in de archetypen van en vooroordelen over mannelijkheid in voormalig Joegoslavië.
Foam Talent 2022 is van 16/9 t/m 18/01 te zien in Foam, Amsterdam
Ragnar Kjartansson
MULTIMEDIA | De IJslandse kunstenaar Ragnar Kjartansson (1976) maakt van alles: video-installaties, schilderijen, keramiek en muziek. In zijn eerste tentoonstelling in Nederland komt alles aan bod. O ja, en hij staat ook bekend om zijn performances, Woman in E-Mineur (2016) bijvoorbeeld en de serie The End – Venezia: Kjartansson maakte in 2009 144 schilderijen tijdens de Biënnale van Venetië. De videoregistratie van No Tomorrow (2017-2022), een ballet voor acht dansers met acht gitaren – in samen-werking met choreografe Margrét Bjarnadóttir en songwriter Bryce Dessner –, wordt op zes schermen vertoond in De Pont. Speciaal voor deze show maakte hij de installatie Fear & Guilt.
Time changes everything is van 17/9 t/m 29/1 te zien in De Pont, Tilburg
360 kiest een aantal door de buitenlandse pers beschreven concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities die naar Nederland of België komen
Draken, complotten en ‘lelijke pruiken’
De langverwachte spin-off van Game of Thrones
SERIE | Eind augustus werd op HBO en OCS gelijktijdig de langverwachte prequel van Game of Thrones uitgezonden. Vooralsnog lopen de meningen uiteen. Volgens Bloombergbijvoorbeeld ‘spuwt House of the Dragon vuur’, terwijl de serie voor IndieWire ‘de vlam niet echt nieuw leven inblaast’.
In dit nieuwe seizoen, gebaseerd op het werk van schrijver George R.R. Martin, draait het om Koning Viserys (Paddy Considine), die ‘niet van conflicten houdt, zachtaardig en redelijk is; slechte eigenschappen voor een leider van de Seven Kingdoms,’ aldus Los Angeles Times. Viserys’ dochter, Rhaenyra (Milly Alcock, daarna Emma D’Arcy), is weliswaar drakenrijder, maar geen mannelijke erfgenaam. En dat wekt de machtsbelustheid van Visery’s broer Daemon (Matt Smith).
The Independent noemt de spin-off nog ‘intenser, brutaler, bloediger’ dan de oorspronkelijke serie
The Los Angeles Times is enthousiast: ‘Deze spin-off (…) introduceert subtiele veranderingen in toon en benadering, evenals een breed scala aan nieuwe personages en verhaallijnen.’ Volgens The Guardianbevat ook dit deel alle pre’s van Game of Thrones: bloedige gevechten, lange dialogen in het Hoog-Valyrisch, ‘borsten en billen in bordelen’, ‘lelijke pruiken’, incestueuze verleidingen en natuurlijk draken – alles ‘wat Game of Thrones zo goed maakte toen de serie op zijn best was’, aldus de Britse krant. The Independentnoemt de spin-off nog ‘intenser, brutaler, bloediger’ dan de oorspronkelijke serie.
Maar, zegt The New York Times, ‘er ontbreekt iets’. The Hollywood Reporter denkt te weten wat. ‘Er zijn wel héél veel Targaryens,’ verzucht recensent Daniel Fienberg, zodat op het scherm veel ultraplatinablonde pruiken te zien zijn; de haarkleur die kenmerkend is voor de dynastie. ‘Sommigen staat dat goed, maar dat geldt niet voor iedereen,’ aldus Fienberg. Bovendien symboliseert deze alomtegenwoordigheid volgens hem ‘een gebrek aan diversiteit in karakters, persoonlijkheden en zienswijzen’. Zijn oordeel: ‘Deze spin-off moet zijn identiteit nog vinden.’
Door Laura Weeda
Jax hekelt de engelen
Niet te oud voor TikTok
MUZIEK | ‘Had iemand me toen ik jonger was maar verteld dat elk lichaam anders was,’ zingt Jackie Miskanic in een begin juli uitgebracht nummer dat in de VS inmiddels razend populair is. Toen ze amper een tiener was, verwonderde ze zich over de ondergoedmodellen van Victoria’s Secret, met hun slanke silhouetten. De ‘engelen’ van het lingeriemerk, zoals de modellen ook wel worden genoemd, hadden uitgemergelde wangen en uitstekende botten. Miskanic, artiestennaam Jax, ‘begon te denken dat ze te zwaar was’ en ‘stopte gewoon met eten’, aldus Variety.
Op 26-jarige leeftijd scoorde de Amerikaanse zangeres een hit, genoemd naar het lingeriemerk, waarin ze de stereotypen hekelt die door de modegigant worden overgebracht. Vooral op TikTok was het nummer zeer populair.
De zangeres snijdt niet alleen serieuze onderwerpen aan, maar post ook lollige en experimentele nummers en clipjes
Haar woede wordt vooral belichaamd door ‘een oude heer die in Ohio woont en geld verdient over de ruggen van meisjes zoals ik’, zingt ze in Victoria’s Secret. Zijn naam is Leslie Wexner en hij verdiende miljoenen toen het merk in 1984 werd overgenomen. Nadat de tachtigjarige ervan werd beschuldigd een misogyne cultuur te hebben gecreëerd binnen een bedrijf waar bovendien een gebrek aan diversiteit heerst, moest hij in 2020 zijn functie als CEO verlaten. ‘En wij blijven achter met evenveel complexen als hij dollars heeft,’ zingt Jax.
De zangeres snijdt niet alleen serieuze onderwerpen aan, maar post ook lollige en experimentele nummers en clipjes. ‘TikTok is voor mij een geweldige plek om dingen uit te proberen,’ zegt ze tegen de site NJ. Met 1,4 miljoen volgers op het platform – dat nu 1 miljard gebruikers wereldwijd telt – werkt ze hard aan haar carrière – tot haar eigen verbazing: ‘Ik begrijp het nog steeds niet, ik dacht dat ik misschien te oud was voor TikTok.’
Door Laura Weeda
Old school melodrama mist een passend slot
Britse moslima versus vrijzinnige Française
SPEELFILM | ‘Een oldskool melodrama, vermengd met een eigentijds politiek bewustzijn, dat in het Brexit-tijdperk een bredere crossculturele botsing suggereert.’ Zo typeert criticus Guy Lodge After Love, de eerste speelfilm van de Brits-Pakistaanse regisseur Aleem Khan in Variety. ‘Het is maar een kleine vijftig kilometer van Dover naar Calais maar Het Kanaal scheidt twee compleet tegengestelde werelden: van taal tot religieuze opvattingen en seksuele moraal.’
In After Love worden die verschillen scherp aangezet wanneer Mary uit Dover, moslima, kinderloos en net weduwe geworden, ontdekt dat haar man Ahmed, kapitein op een ferry, jarenlang een relatie had met Geneviève in Calais. Daarop steekt Mary Het Kanaal over om zich te melden bij haar Franse rivale, die haar aanziet voor de nieuwe schoonmaakster. Mary verzwijgt haar ware identiteit en komt zo over de vloer bij Geneviève. In de loop van de film komt ze steeds meer te weten over Ahmeds verleden – zo blijkt hij een zoon te hebben met zijn minnares – terwijl de vrouwen steeds directer met elkaar worden geconfronteerd.
‘Joanna Scanlan in de hoofdrol is verbluffend goed; het acteerwerk is sowieso geweldig’
In The Evening Standard toont Charlotte O’Sullivan zich enthousiast over de film: ‘Joanna Scanlan in de hoofdrol is verbluffend goed; het acteerwerk is sowieso geweldig.’ O’Sullivan begrijpt alleen niet waarom een witte actrice schittert in de hoofdrol: ‘Zoveel Britse films worden er niet gemaakt over moslims.’
Volgens Mattia Pasquini van de Italiaanse filmsite Cinefilos liggen er grote filosofische kwesties ten grondslag aan deze film: ‘Is het mogelijk om jezelf te kennen en wat weten we eigenlijk over de identiteit van een ander?’ Volgens de recensent lukt het de twee vrouwen in After Love ‘elkaar na een spel van leugens en ondanks alle cultuurverschillen te ontdekken en de afwezigheid van hun geliefde te accepteren. Om vooruit te komen is het af en toe nodig de eigen regels te overtreden.’
Tim Robey in The Telegraph heeft juist moeite met de manier waarop de regisseur de hoofdpersonen dichter bij elkaar brengt: ‘Met deze film zet Khan zichzelf terecht op de internationale kaart, maar het verhaal schreeuwt om een heftiger en geloofwaardiger einde. Zo gevoelig en persoonlijk als hij de film opent, zo gelikt zijn de slotscènes.’
After Love van regisseur Aleem Khan draait vanaf 25 augustus in de bioscoop
Door Diederik Samwel
Me-Too vanuit een heel ander perspectief
Alleen al het hoofdpersonage is een kunstwerk
LITERATUUR | De vrouwelijke verteller in Vladimir, de debuutroman van de Amerikaanse Julia May Jonas, doceert Engelstalige literatuur aan de universiteit. Ze loopt tegen de zestig en berust al een tijdje in haar positie als mislukt romancier, wanneer haar man, hoofd van dezelfde faculteit, het middelpunt blijkt van een MeTooschandaal. Ze hebben een open huwelijk waarin de wederzijdse verlangens allang zijn weggeëbd en ze begrijpt alle opwinding rond haar echtgenoot niet zo. Zijn affaires met studentes zijn gedateerd en bovendien, vroeger viel ze zelf ook als een blok voor oudere mannen in een machtspositie. Dan krijgt ze een nieuwe collega, Vladimir. Jong, knap en ook nog eens succesvol als romanschrijver.
In haar ‘energieke’ roman, schrijft Jessica Ferri in de Los Angeles Times, laat Jonas het hoofdpersonage worstelen met de vraag ‘of ze Vladimir zelf wil veroveren of vooral jaloers is op zijn schrijverschap’. Volgens Ferri zet Jonas de hoofdpersoon zo ‘krachtig en vrijmoedig neer dat je als lezer alleen maar wil dat ze telkens andere akelige en gevaarlijke dingen onderneemt’.
Criticus Molly Young vermoedt in The New York Times dat het de auteur niet zozeer is te doen om de vraag of ongewenst gedrag uit het verleden volgens de huidige standaard alsnog moet worden bestraft: ‘Ze wil vooral de venijnige controle op vrouwelijke verlangens naar seks, eten, affectie, geluk, macht en professionele erkenning onderzoeken.’
Een kunstwerk op zich, deze vertelster, met op zijn minst één voet aan de verkeerde kant van de MeToodiscussie
‘Titel en cover vormen een duidelijke waarschuwing dat de lezer te maken krijgt met een ondermijnend en geraffineerd verhaal. Want natuurlijk verwijzen die naar Lolita van Vladimir Nabokov,’ concludeert Maureen Corrigan op het Amerikaanse mediaplatform NPR. Tegelijkertijd vindt Corrigan dat Jonas met Vladimir ook aan de orde stelt hoe we de waarde van literatuur bepalen: ‘Óf we proberen datgene wat ons tegen de borst stuit te onderdrukken. Óf we laten ons meeslepen door wat verwarrend, aanstootgevend en intens verkeerd is. En wie het kunstige Vladimir leest, vermaakt zich daarbij ook nog.’
In haar recensie in The Guardian vindt Lucy Atkins het ‘verbazingwekkend’ dat een debutante ‘zo zelfverzekerd’ voor de dag komt. Het slot van de roman vindt ze daarentegen ‘teleurstellend’ omdat de auteur het niet voor elkaar krijgt de ‘complexe thema’s in bedwang te houden. Maar die prijs is dit verrijkende en intelligente boek alleszins waard.’
Marion Winik had nauwelijks drie pagina’s gelezen of ze voelde zich ‘als was in de handen van de auteur’, schrijft ze in The Washington Post. Ze geniet van het hoofdpersonage, dat ‘zichzelf haarscherp doorgrondt, vertrouwt op haar eigen beoordelingsvermogen en strooit met rake observaties en grappige wijsheden. Een kunstwerk op zich, deze vertelster, met op zijn minst één voet aan de verkeerde kant van de MeToodiscussie.’
Vladimir van Julia May Jonas verscheen half augustus bij uitgeverij De Geus in de Nederlandse vertaling van Inge Pieters
Maurizio Cattelan, de Italiaanse kunstenaar die vaak voor ophef zorgt – denk bijvoorbeeld aan Him, zijn beeld van een biddende Hitler – plakte in 2019 een banaan met ducttape aan de muur, noemde het Comedian en verkocht er naar verluidt verschillende versies van voor ruim 100.000 dollar. Cattelan krijgt nu een rechtszaak aan zijn broek: volgens de Amerikaan Joe Morford lijkt Comedian sprekend op zijn Banana & Orange,een banaan en een sinaasappel die hij in 2000 tegen de muur plakte, bericht The Guardian. Onzin, vindt Cattelan: anders dan zijn banaan is Banana & Orange van kunststof, zodat Morford ‘niet de eigenaar kan zijn van het idee van een echte banaan die met ducttape op een muur is geplakt’. Maar de Amerikaanse districtsrechter Robert N. Scola vindt dat Morford een zaak heeft. Hij accepteert het argument van Morford dat Cattelan toegang had tot Banana & Orange omdat het al jaren op zijn website, YouTube en Facebook stond.
‘Morford kan geen copyright claimen op het idee om een banaan met ducttape te bevestigen’
In zijn vonnis schrijft Scola: ‘Kan een banaan die tegen een muur is geplakt kunst zijn? Moet kunst mooi zijn? Creatief? Emotie oproepen? Een banaan op de muur is misschien niet de belichaming van menselijke creativiteit, maar kan wel bepaalde gevoelens oproepen – goede of slechte. Hoe dan ook, een banaan vastgeplakt aan een muur herinnert aan Marshall McLuhans definitie van kunst: ‘Kunst is alles waar je mee weg kunt komen”.’ Dan schrijft Scola: ‘Niemand kan copyright claimen op ideeën, dus Morford kan geen copyright claimen op het idee om een banaan met ducttape op een verticaal vlak te bevestigen, noch op bananen of ducttape.’ Maar, concludeert hij: ‘Hoewel het gebruik van zilverkleurig ducttape om een banaan aan een muur te bevestigen misschien niet de hoogste mate van creativiteit uitstraalt, voldoet het absurde en kluchtige karakter ervan aan de “minimale mate van creativiteit” die nodig is om het als origineel te kwalificeren.’
Schrijvers van over de hele wereld nemen deel aan het project
Onlangs kwamen ruim tweehonderd mensen bijeen voor een bijzondere ceremonie in een bos met duizend sparren ten noorden van Oslo. Dat bos is in 2014 aangeplant door de Schotse kunstenaar Katie Paterson. De boompjes zijn nu nog maar een meter hoog, maar in 2114 zijn ze groot genoeg om het papier te leveren voor een speciale collectie boeken: enkele van ’s werelds meest gerenommeerde auteurs hebben namelijk bij de Bibliotheek van de Toekomst in Oslo manuscripten ingeleverd die pas over een eeuw zullen worden gedrukt, met papier dat van de sparren komt, meldt BBC.
De ceremonie in het bos voor deze Bibliotheek van de Toekomst – een honderdjarig kunstproject dat door Paterson is bedacht om onze ideeën over tijd te verruimen en het besef van onze verplichtingen aan het nageslacht te vergroten – vindt sinds 2014 elk jaar plaats. De kunstenaar nodigt jaarlijks samen met een kleine groep mensen een prominente schrijver uit om een manuscript te leveren. Die opdrachten lopen door tot 2113, waarna de boeken allemaal zullen worden gepubliceerd.
Tot aan de publicatie worden de manuscripten honderd jaar lang bewaard in de grootste openbare bibliotheek van Oslo
Margaret Atwood was de eerste auteur die een verhaal inleverde, met de titel Scribbler Moon; daarna ontving de Bibliotheek van de Toekomst inzendingen vanuit de hele wereld, van de Engelse romanschrijver David Mitchell en de IJslandse dichter Sjón tot de Turkse Elif Shafak, Han Kang uit Zuid-Korea en de Vietnamees-Amerikaanse dichteres Ocean Vuong. Dit jaar kwamen de Zimbabwaanse auteur Tsitsi Dangarembga en de Noorse schrijver Karl Ove Knausgård naar het bos om hun verhaal te overhandigen. De auteurs mogen niets over de inhoud van hun werk onthullen, maar alleen de titel prijsgeven: dat van Dangarembga heet Narini en haar ezel (narini is Zimbabwaans voor ‘oneindigheid’); dat van Knausgaard heet Blind boek.
Tot aan de publicatie worden de manuscripten honderd jaar lang bewaard in de grootste openbare bibliotheek van Oslo, in afgesloten glazen laden in een kleine houten opslag die ‘De stille kamer’ wordt genoemd.
360 kiest een aantal door de buitenlandse pers beschreven concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities die naar Nederland of België komen, of online te vinden zijn.
Woede in Iran over bekroonde film
Kritisch beeld of propaganda?
FILM | Een moordenaar keert ’s nachts terug naar huis, nadat hij zich heeft ontdaan van een lichaam. De camera beweegt omhoog en laat Mashhad, de op een na grootste stad van Iran, van bovenaf zien. De verlichte straten, met in het centrum de grootste moskee van Iran, Imam Reza, doen denken aan de draden van een spinnenweb. Dat is een van de beelden waar recensenten van Holy Spider over vallen, analyseert de Iraanse diasporanieuwssite IranWire, gevestigd in Londen. Deze nieuwe film van regisseur Ali Abbasi, die werd geboren in Teheran en nu in Denemarken woont, is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van een seriemoordenaar, bijgenaamd ‘de spinnenmoordenaar’, die in 2000 in Mashhad zestien prostituees wurgde. Nadat hij was veroordeeld, verklaarde hij dat hij de ‘ontucht in de straten van de heilige stad had willen uitroeien’, een missie die hem een zekere populariteit opleverde.
Hoewel Holy Spider in Cannes de prijs voor beste vrouwelijke vertolking won, hebben Iraanse kranten er geen goed woord voor over. Zo hekelt de krant Al-Quds de ‘politieke keuze’ van het festival van Cannes om een film te belonen die een ‘vertekend beeld’ geeft van de Iraanse samenleving. Volgens de ultraconservatieve krant Kayhan is Holy Spider geen film, maar ‘visuele propaganda tegen het Iraanse volk en de islam’, ‘gemaakt door een groep geëmigreerde Iraniërs’.
Jamé Jam spreekt van ‘een politiek project’ dat erop gericht is ‘Iran en de islam zwart te maken’
‘Met uitzondering van een paar gestoorde mensen, die vaak dicht bij de moordenaar stonden, heeft geen enkele moslim ooit zijn misdaden [van Saïd Hanaï, de spinnenmoordenaar] goedgekeurd’, verduidelijktFarhikhtegan. Ook dagblad Jamé Jam, een publicatie van de staatstelevisie, spreekt van ‘een politiek project’ dat erop gericht is ‘Iran en de islam zwart te maken en een gewelddadig beeld te schetsen’ van de samenleving.
Abbasi kon de film dan ook niet in Iran opnemen. Als alternatief werd Jordanië gekozen. En hoewel de prijswinnende actrice, Zahra Amir Ebrahimi, die in 2008 ook nog eens gedwongen Iran had verlaten vanwege een seksschandaal, op Twitter werd gefeliciteerd door voormalig vicepresident Mohammad Ali Abtahi – ‘Ze laat zien dat we ondanks de ontberingen naar de top kunnen stijgen’ – zal de film (voorlopig) niet in Iran worden vertoond.
Door Laura Weeda
De grootste kunstwerken in één clip
De populaire megalomanie van Jay Chou
VIDEOCLIP | Op 6 juli uploadde de Taiwanees Jay Chou, een van de beroemdste Chineestalige popsterren, de videoclip voor zijn nieuwe nummer, waarvan de titel zich vertaalt naar ‘The Greatest Works of Art’. Het is afkomstig van een album dat op 15 juli werd uitgebracht, het eerste album van de artiest sinds 2016. ‘In de clip is te zien hoe Chou zich verkleedt als bewaker in La Samaritaine en het Parijse warenhuis binnenglipt om een magische piano te bespelen’, beschrijft ArtNet News. Na een paar noten verplaatst hij zich naar een ander tijdperk, waarin hij grootheden als Dalí, Magritte en Monet ontmoet.
‘The greatest works of art zijn dus allemaal buitenlands?’
De clip werd sinds de release vele miljoenen malen bekeken, volgens de Chinese site Sixth Toneonder meer omdat deze een ‘balsemende werking zou hebben’ op ‘alle Chou-bewonderaars op het vasteland van China, die vanwege covid-19 geen reizen naar het buitenland hebben mogen maken en heimwee hebben naar de Europese kunst en cultuur’. Maar er is ook kritiek. ‘In deze roerige tijden hoef ik, de koning van de muziek, niet als een schilderij ingelijst te worden. Mijn muzieknoten vormen de toekomst van de kunst’, citeert Art News uit het liedje om de grootheidswaanzin van de artiest aan te stippen, die bijvoorbeeld ook blijkt uit zijn insinuatie dat tovertrucs van hem tot bepaalde kunstwerken zouden hebben aangezet, zoals de gebogen lepel van Dalí.
Een gebruiker van Weibo, de Chinese variant van Twitter, postte de retorische vraag: ‘The greatest works of art zijn dus allemaal buitenlands?’ The Straits Times, een dagblad uit Singapore, schrijft scherp: ‘Woody Allen draaide Midnight in Paris [waarin de held ook naar het Parijs van de jaren twintig reist] om op zoek te gaan naar overblijfselen van de belle époque. Jay reist naar Parijs om zichzelf te vergelijken met Monet, Van Gogh en Matisse.’
Door Laura Weeda
Knoesterig stemgeluid
Onverslijtbare gitarist blijft trouw aan zichzelf
MUZIEK | Internationale critici betuigen unaniem groot respect voor de Amerikaanse gitarist en singer-songwriter Willie Nelson, die op zijn 89ste verjaardag met A Beautiful Time zijn 72ste album presenteert.
Thoralf Koss, redactiechef van het Duitse MusikReviews, vraagt zich af of we het album wel los van Nelsons leeftijd kunnen beluisteren: ‘Is het ironie dat het openingsnummer I’ll Love You til the Day I Die heet?’ Muzikaal blijft Nelson volgens Koss trouw aan zichzelf en zijn ‘typerende en charismatische’ stemkleur: ‘Hij klinkt geenszins gebrekkig en zijn articulatie is uitstekend.’
In zijn recensie voor de Italiaanse muzieksite Rock Onlineverwijst Paolo Panzeri naar tijden dat onze samenleving het concept ‘jong’ vooropstelde. ‘Maar Nelson komt uit een andere tijd en is nooit uit de mode geraakt. Het is misschien oude countrymuziek, maar ik vind het leuk.’ Uit de manier waarop hij de laatste fase van zijn leven bezingt, haalt Panzeri ‘een nuance die schommelt tussen sarcastisch en teder’.
‘Zijn stem is extra knoesterig en daardoor nog interessanter geworden’
Neil McCormick van The Telegraph vindt dat Nelson de veertien tracks – acht covers en zes nieuwe songs – perfect weet te brengen ‘met zijn losse, haast terloopse gevoel voor timing’: ‘Zijn stem is extra knoesterig en daardoor nog interessanter geworden, terwijl het aangeboren melodieuze allerminst is verdwenen.’
Recensent Joe Breen noteert voor The Irish Times één ‘merkwaardige misser’ op het album: bij With a Little Help from My Friends van The Beatles ligt het tempo volgens hem te hoog. Met Tower of Song van Leonard Cohen maakt Nelson dat ruimschoots goed, ‘alsof dit nummer is gemaakt voor zijn prachtige stem. Echt waar: ook wanneer deze man uit het telefoonboek zingt, klinkt het interessant.’
Het album A Beautiful Time van Willie Nelson is begin mei uitgekomen.
Door Diederik Samwel
Spannende thriller over Russische witwaspraktijken
Te goed om niet waar te zijn
LITERATUUR | Het journalistieke boek Freezing Order van de Amerikaan Bill Browder bevat alle ingrediënten van een thriller, schrijft Andrew Anthony in The Guardian: ‘Omkoping, bedreiging, vergiftiging of pogingen daartoe, mensen die zomaar van een wolkenkrabber naar beneden storten. Een ongelooflijk verhaal, met tempo en flair verteld.’
Vooral ongelooflijk omdat Browder zijn eigen verhaal vertelt, vindt Anthony. Vanaf halverwege de jaren negentig wist hij zich met zijn investeringsmaatschappij Hermitage Capital Management op te werken tot Ruslands grootste buitenlandse financier in het postsovjettijdperk. Browder introduceerde onder meer aandeelhoudersconstructies bij grote concerns als Gazprom. Aanvankelijk floreerde zijn bedrijf ook onder Vladimir Poetin. Tot Sergei Magnitsky, een van Browders stafleden, in 2008 een witwasoperatie van 230 miljoen dollar door de Russische overheid aan het licht bracht. Magnitsky werd gearresteerd en overleed een jaar later in zijn cel, vermoedelijk als gevolg van mishandeling en uitputting. Browder had zich toen al in Londen gevestigd.
Freezing Order gaat vooral over de manier waarop Poetin zijn vijand Browder op alle fronten tegenwerkt
Daar startte hij een uitgebreide, internationale lobby die zou leiden tot de Magnitsky Act, een wet die tegoeden bevriest van politieke leiders en zakenlieden die de mensenrechten hebben geschonden. Freezing Order gaat over de totstandkoming van deze wet en vooral over de manier waarop Poetin zijn vijand Browder op alle fronten tegenwerkt.
‘Een essentieel boek van iemand die al jaren in de gaten heeft hoe corrupt Russische zakenmensen en politici opereren en hoe buitenlandse lobbyisten en communicatiestrategen hun daartoe alle ruimte boden’, vindt Timothy Frye in The Washington Post. Al te subtiel gaat Browder niet te werk, schrijft hij verderop: ‘Helden worden gedreven door rechtvaardigheid, slechteriken door hebzucht.’ In die tweede categorie zijn volgens Frye niet zozeer Russische juristen vertegenwoordigd als wel hun collega’s in de westerse wereld: ‘Gepassioneerd nagelt Browder hen met naam en toenaam aan de schandpaal.’
Andrew Ross Sorkin noemt Browder in The New York Times ‘bij uitstek deskundig’ binnen de dialoog over sancties tegen Rusland om de oorlog in Oekraïne te stoppen: ‘Browder biedt een uniek perspectief op de manieren om Poetins strategie te beïnvloeden.’
‘Browders verhaal is simpelweg te goed om niet waar te zijn’
Katie Stallard van de New Statesman ziet in Freezing Order een ‘krachtig pleidooi voor alle juridische mogelijkheden om Poetins geldschieters van hun buitenlandse tegoeden en luxejachten af te houden.’ Al krijgt Stallard wel de indruk dat Browder zichzelf ‘iets te nadrukkelijk op de voorgrond plaatst’.
Een heel andere vraag is of Browders verhaal eigenlijk wel klopt. In Der Spiegel presenteert Benjamin Bidder een uitgebreide analyse van de Magnitsky Act, waarin hij vaststelt dat Browder bronnen opvoert die later hun verklaringen hebben ingetrokken. Ook blijken er verschillende verhalen in omloop over de door Magnitsky geopenbaarde witwasoperatie. Niettemin schat Bidder de kans dat de wet in steeds meer landen in werking treedt hoog in: ‘Browders verhaal is simpelweg te goed om niet waar te zijn.’
Freezing Order verscheen half juni in de Nederlandse vertaling van Nannie de Nijs Bik-Plasman bij uitgeverij Atlas Contact.
Door Diederik Samwel
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
