360 selecteert een aantal toonaangevende internationale concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities.
Zonder grenzen
FILM | Onlangs, schijnbaar uit het niets, kondigde de Amerikaanse succesregisseur Jordan Peele de naam van zijn derde film aan: Nope, slang voor ‘nee’, meestal gebruikt om verdere discussie te ontmoedigen. Ook liet hij de poster van zijn nieuwste film zien: een foto van een onheilspellende wolk die boven een bergdorp zweeft. Waar de film precies over gaat, werd niet meteen duidelijk. Wel zei Peele dat hij weer een spektakel wilde maken. Verontrust over de toekomst van de cinema, schreef hij Nope, The Great American UFO Story.
Peele is acteur, komiek, scenarist en regisseur; hij trad jarenlang op bij het comedy-collectief Boom Chicago in Amsterdam. In zijn debuutfilm Get Out overrompelde hij menig bezoeker met zijn keiharde kritiek op ingebakken racisme, juist bij mensen met hardnekkige goede bedoelingen, door op een rauwe en komische manier te laten zien hoe ongemakkelijk het is om zwart te zijn in een witte wereld.
Horror is een geschikt genre voor sociale satire doordat de ongeschreven afspraak met het publiek is dat alles mag
Dat horror een geschikt genre is voor sociale satire, komt volgens Peele doordat de ongeschreven afspraak met het publiek is dat alles mag; er zijn geen ontoelaatbare grenzen, je mag de diepste angsten aansnijden in de veilige omgeving van het medium. Datzelfde geldt voor satire. Die twee genres samen-gevoegd blijken een perfect paar te vormen.
In Los Angeles, waar de film in première ging, waren de eerste reacties volgens Variety eensluidend lovend. De draai die Peele maakte naar sciencefiction leverde hem de vergelijking op met een van ’s werelds voornaamste regisseurs, Steven Spielberg.
Nope is vanaf 18 augustus in de bioscoop te zien.
Where Is Home?
MUZIEK | Cellist Abel Selaocoe, geboren in Zuid-Afrika en opgeleid in Engeland, plaatst westerse en niet-westerse muziek naast elkaar, van Bach tot beatboxing. In Where Is Home? laat hij zich inspireren door familie en aanverwante thema’s. Met het Bantu Ensemble in het Concertgebouw, Amsterdam, 7/8.
Where Is Home? is met het Bantu Ensemble op 7 augustus te zien in het Concertgebouw, Amsterdam.
Couture-koningin
MODE | De Chinese modekoningin Guo Pei, bekend van de enorme gele creatie die popster Rihanna in 2015 droeg naar het Met Gala in New York, is het toonbeeld van exquise vakmanschap, weelderig borduurwerk en onconventionele kledingtechnieken. Ook al vlogen de meme’s in de rondte waarin Rihanna’s jurk als grote omelet werd afgebeeld.
In de ontwerpen van Guo Pei, smelten de invloeden van China’s keizerlijke verleden samen met de grandeur van het Europese hofleven, architectuur en de botanische wereld. Couture Fantasy, is de eerste uitgebreide tentoonstelling van haar baanbrekende werk. De tentoonstelling omvat meer dan 80 ensembles uit de afgelopen twee decennia. In Close Upvertelde zij soms wel vijftigduizend uur aan één kledingstuk te besteden. Inmiddels werken een kleine 500 borduursters voor Pei.
Guo Prei: Couture Fantasy is tot 5 augustus te zien in Fine Arts Museum, San Francisco.
Vergeten verhalen
THEATER | De Amerikaan Taylor Mac maakt al twintig jaar internationaal bekroonde voorstellingen. A 24-Decade History of Popular Music is zijn subjectieve geschiedenis van de VS sinds 1776, verteld vanuit het perspectief van groepen wier verhalen vaak worden ‘vergeten, verworpen of begraven’.
A 24-Decade History of Popular Music is tot en met 6 augustus te zien in het Internationaal Theater Amsterdam.
Licht, vorm en pastelwolken
BEELDENDE KUNST | Pitzhanger Manor, het landgoed van de Britse architect Sir John Soane (1753-1837) in West-Londen, presenteert een solo-tentoonstelling van kunstenares Rana Begum (Bangladesh, 1977). Haar opvallende werken verkennen de perceptie van licht, kleur en vorm en doen de grenzen vervagen tussen beeldhouwkunst, architectuur, design en schilderkunst.
Omdat Soane in Pitzhanger op een in-genieuze manier met licht speelde, is Begum een voor de hand liggende keuze. Ze was dan ook getroffen door de sierlijkheid van Soanes kamers, ‘alsof je voortdurend in het licht staat’. Ze wilde dat haar expositie Dappled Light daarop zou reageren en nam de zichtlijnen en ingewikkelde decoratieve schema’s binnenin mee in haar ontwerp.
Nieuw is een grote zwevende installatie van gaas met zachte geometrische wolken in pasteltinten die tot de on-eindigheid kunnen worden aangevuld – zo lijkt het. Ook te zien is Begums eerste videowerk, dat het vluchtige licht vastlegt in een bos, terwijl ze door de seizoenen fietst.
Rana Begum: Dappled Light is tot 11 augustus te zien in Pitzhanger Manor & Gallery, Londen.
Beste dansers en grote beloften
Tijdens Summer Dance Forever komen dansers van over de hele wereld een week naar Amsterdam. Omschreven als ‘een internationaal dansfeest met het beste van vandaag en de grote beloften van morgen’.
Summer Dance Forever is op 24 augustus op verschillende locaties in Amsterdam te zien.
Politieke affiches die vooral in het Verenigd Koninkrijk na de Tweede Wereldoorlog baanbrekend waren, worden door ontwerpers opnieuw gebruikt om inspiratie uit te putten. Ze gaan terug naar het straatactivisme, recht-voor-zijn-raap, fel en kleurig.
Maatschappelijke en politieke bewegingen hebben vaak baanbrekend grafisch ontwerp voortgebracht. Van de overvloed aan propaganda-affiches tijdens de Tweede Wereldoorlog tot het telkens hergebruikte portret van Che Guevara en de uiterst effectieve aids-poster Silence = Death uit de jaren tachtig: een goed ontworpen affiche kan invloed uitoefenen, verandering brengen en inspireren.
Maar nu de wereld meer dan ooit in het onlinedomein verkeert, is het de vraag hoe relevant een medium nog is dat altijd bij uitstek zichtbaar was op straat. Sinds de snelle commercialisering en commodificering van de ontwerpkunst worden nu vaak gedachteloos dezelfde beelden en stijlen gereproduceerd, en daarmee is de kans op een radicale en innovatieve aanpak afgenomen. Maar via collectieven als Labour Party Graphic Designers en Autonomous Design Group zijn ontwerpers bezig uit dat stramien los te breken, nieuwe esthetische wegen te zoeken en het radicale affiche nieuw leven in te blazen.
Labour Party Graphic Designers (LPGD) is een onafhankelijk ontwerperscollectief dat zich sterk maakt voor een Labour-regering
Labour Party Graphic Designers (LPGD) is een onafhankelijk ontwerperscollectief dat zich sterk maakt voor een Labour-regering. Het collectief is in 2018 opgericht door freelance ontwerper Kevin Kennedy-Ryan en was aanvankelijk bedoeld om linkse ontwerpers bij politieke discussies te betrekken en de partij een praktische manier van communiceren te bieden. Kevin benadrukt dat LPGD ‘onofficieel’ gelieerd is met de Labour Party. Hij weet nog goed hoe de partij vlak na de oprichting van het collectief (dat toen voornamelijk vanuit zijn flatje opereerde) contact met hem legde. ‘De eerste boodschap die we ooit van de partij kregen was: “Hé, cool project. Kun je wel een disclaimer toevoegen dat jullie niet met ons verbonden zijn?”’ Sana Iqbal, freelance strategisch ontwerper en pas later lid geworden van LPGD, heeft onlangs met de afdeling Lewisham van de Labour Party samengewerkt. Daarvoor werd ze benaderd via ‘een berichtje in mijn direct mails’ zegt ze. ‘Ik werk meestal alleen en het was fijn om met een collectief te werken en meer mensen te leren kennen met dezelfde politieke ideeën en ontwerpinteresses.’
De designgeschiedenis van Labour is een van de belangrijkste inspiratiebronnen voor het collectief en in hun werk proberen ze vaak de levendigheid, kracht en invloed van de vroegere Partij-ontwerpen te hervinden. Volgens Kevin, die zichzelf een ‘archiefnerd’ noemt, zijn vooral de jaren dertig tot het eind van de jaren zestig van de vorige eeuw een bepalende periode geweest voor het linksgeoriënteerde design. Hij vertelt over zijn liefde voor de sterk typografische affiches in boekdruk en houtsnede uit de jaren dertig, maar ziet ook de jaren vlak na de oorlog als een bepalende periode, ‘toen de partij terugkeerde naar de ideeën van het millennianisme, wedergeboorte en de opbouw van een beter land’.
Sana zag bij een recent en verhelderend bezoek met LPGD aan het People’s History Museum in Manchester hoeveel geld en aandacht Labour vroeger voor grafisch ontwerp over had. De tentoongestelde voorbeelden, met hun emblemen, goudfolie, illustraties en kalligrafie, stonden voor een veel grotere boodschap. ‘Het was bijna een manier om tegen de kijker te zeggen: “Wij vinden jou zo belangrijk, dat we je niet zomaar een stukje plastic geven, we geven je iets dat zo prachtig is dat je het wilt hebben en bewaren,”’ vertelt ze een beetje weemoedig.
Dus wanneer is het misgegaan? Kevin: ‘Tussen eind jaren tachtig en eind jaren negentig werd communicatie veel meer ”verfijnd”. New Labour deed dat uitzonderlijk goed en zo kreeg de partij waarschijnlijk voor het eerst zeer strikte merkrichtlijnen opgelegd.’ Volgens Sana is als gevolg van deze vercommercialisering ‘de centrale functie van het design zijn fundament kwijtgeraakt en nu is het naar mijn idee net een reusachtig verkoopapparaat, en daar heb ik gewoon niets mee’. Het is deze aanpak waartegen LPGD iets probeert te doen: het vluchtige wegwerpkarakter van onverschillig politiek design.
Het collectief geeft om de paar maanden een ‘artpack’ uit met daarin een aantal door verschillende ontwerpers gemaakte affiches
Het collectief geeft om de paar maanden een ‘artpack’ uit met daarin een aantal door verschillende ontwerpers gemaakte affiches. Deze pakketten stellen altijd een actueel thema aan de orde, zoals de vierdaagse werkweek, de privatisering van de National Health Service, het belang van vakbonden en de klimaatcrisis. Hiervoor creëert de groep visuele elementen waaraan evenveel zorg en aandacht zijn besteed als aan de affiches uit het verleden, met de bedoeling iets te maken wat ‘mooi’ is. Sana: ‘Van oudsher bestond de opvatting dat kunst aan alle mensen toebehoort en dat die “beautification” iets is waarnaar we allemaal moeten streven: het idee dat het leven voor mensen uit de arbeidersklasse mooier moet zijn. En dat is wat LPDG probeert te doen: dingen maken waarvan mensen denken: “Dit is zo mooi, dat wil ik in mijn huis.”’
Een van de middelen waarmee LPDG deze ‘beautification’ wil bereiken is door afstand te doen van de archetypische kleurkeuzes. Sana: ‘De functie van kleuren is met de tijd echt veranderd. “Conservatief blauw” en “Labour rood” gaven ooit echt onderscheid aan. Maar nu vervaagt dat onderscheid.’ Het verlangen om niet door kleur te worden beperkt wordt duidelijk als je naar de vele artpacks van LPDG kijkt. In zijn affiche voor het artpack Public Spaces gebruikte Keir Barnett paarse, roze, gele en oranje tinten om een opvallend, in het licht van een zonsondergang badend berglandschap te creëren. Talitha Cargil gaf haar affiche – in het artpack over de privatisering van de NHS – een zuurstokroze achtergrond met pastelkleurige typografie. Dat uiterst zoete beeld vormt een scherp contrast met de serieuze boodschap van het affiche.
Helderheid en directheid
Nog een aspect van het historische Labour-design dat LPDG probeert terug te brengen is het gevoel van helderheid en directheid. ‘Hoe verder je teruggaat, hoe meer visuele eenvoud je ziet,’ zegt Kevin. ‘De boodschap is heel effectief, met name wanneer die goed samengaat met de visuele kant.’ Kijkend naar het werk van LPDG noemen Kevin en Sana het affiche van Toby Forster uit het New Green Deal-artpack als een voorbeeld van een ontwerp dat het potentieel van een simpel beeld bewijst. Met een figuur die op een windturbine in aanbouw staat, is het affiche een volmaakt voorbeeld van het adagium ‘show, don’t tell’.
‘Wij proberen te bereiken dat meer mensen voor hun eigen groep en hun eigen actie ontwerpen kunnen maken’
De Autonomous Design Group is een anoniem ontwerperscollectief, opgericht door een groep individuele ontwerpers die voornamelijk voor linkse activistische organisaties werken. Verreweg de meeste groepsleden, die affiches ontwerpen over actuele maatschappelijke en politieke kwesties zoals huisvesting, vakbonden en de politie, hebben het vak in de praktijk geleerd: maar twee leden hebben een academische kunstopleiding gevolgd. Belangrijke motivatie voor dit collectief is dat iedereen toegang tot design zou moeten hebben, zodat het medium in feite wordt ‘gedemocratiseerd’; leden van de groep organiseren en leiden vaak workshops voor organisaties als People and Planet, The World Transformed en de huurdersbond Acorn. ‘Wij proberen te bereiken dat meer mensen voor hun eigen groep en hun eigen actie ontwerpen kunnen maken.’
Nog een kerndoel van ADG is om de ontwerpen van de groep op straat te krijgen: ‘Wij ontwerpen niet alleen om het ontwerpen, of om ons werk in een galerie te laten zien. We willen het als instrument inzetten en daarvoor gebruiken we de straat.’ Voor deze manier van werken heeft ADG zich vooral laten inspireren door Atelier Populaire. Dit was een groep radicale studenten die in het Parijs van 1968 demonstraties organiseerde en affiches maakte ter ondersteuning van de arbeidersstakingen. Door de affiches gratis te verspreiden en een kleurige, opvallende, maar simpele zeefdrukstijl te hanteren, gebruikte de groep de straat als megafoon. ADG is ook beïnvloed door de Cubaanse politieke organisatie OSPAAAL (Organización de Solidaridad con los Pueblos de Asia, Europa, África y América Latina), die vooral bekend is uit de jaren zestig, en door See Red Women’s Workshop, een feministische zeefdrukstudio die in de jaren zeventig tegen de kleinerende behandeling van vrouwen protesteerde. Wat al deze bewegingen verbindt is het ‘idee van collectief ontwerpen’, volgens ADG. De groep kan zo twee van de belangrijkste redenen opnoemen waarom er in het Verenigd Koninkrijk nu zo weinig van dit type bewegingen zijn: de voortdurende afbraak van de verzorgingsstaat en van het recht op kraken.
Dit verlangen om de verloren gegane waarden van het zichtbare straatactivisme een nieuw bestaan en nieuwe kracht te geven drijft het werk van ADG. En misschien is de belangrijke esthetische invloed die ADG ondergaat van groepen als Atelier Populaire, OSPAAAL en See Red Woman’s Workshop wel hun neiging om affiches te maken die recht-voor-zijn-raap, fel en kleurig zijn. ‘Omdat ons echte doel is om kunst te maken die gewone mensen op straat kunnen zien.’ Dit betekent dat er ook designbewegingen in het verleden zijn die ADG esthetisch gezien verwerpt, met name het werk van de anarchisten uit de jaren negentig. Het collectief vindt dat veel van die ontwerpen door het overheersende gebruik van rood en zwart ‘angstaanjagend’ overkomen, waardoor de politieke en maatschappelijke boodschap die de makers proberen over te brengen, ‘intimiderend’ kan overkomen. ‘Die ideeën zouden niet supereng moeten zijn, of alleen gericht op een bepaald subgroepje in de samenleving. Door je eigen esthetiek te bederven, schiet je jezelf in de voet.’
Rent Strike-posters
Een briljant voorbeeld van de kleurige en betrokken benadering van ADG is te vinden in de door het collectief zelf geïnitieerde Rent Strike-posters, waarvan vele tijdens de pandemie werden ontworpen, toen al langer bestaande huisvestingsproblemen en ongelijkheden extra duidelijk naar voren kwamen. Een ervan – The Rent is too Damn High. RENT Strike – is een collage in de sfeer van de Franse affiches uit de jaren zestig: een brutalistisch flatgebouw, bijna verscholen achter weelderige palmbomen, met daaronder de slogan in een retro-lettertype. Op een ander opvallend exemplaar – Landlords Need Us, We Don’t Need Landlords – breekt zo’n brutalistisch gebouw door de diepblauwe achtergrond heen, terwijl de barsten zijn versierd met roze bloesems. Beide posters vertonen schoonheid en een zichtbaar optimisme en geven zo hoop op de mogelijkheid van een betere toekomst. Het is het zeldzame type politiek affiche, zowel anekdotisch als visueel, dat je in je slaapkamer zou willen hangen.
‘Met een klein beetje tekst laten we zien hoe ze daadwerkelijk bij de beweging betrokken kunnen raken’
Met dit soort opvallende en unieke ontwerpen hoopt het collectief mensen aan te trekken. ‘Met een klein beetje tekst laten we zien hoe ze daadwerkelijk bij de beweging betrokken kunnen raken.’ Daarom zijn naast de beeldkeuze ook de tekst en formulering voor het collectief van groot belang. Net als LPGD streeft ADG naar eenvoud, toegankelijkheid en samenhang. ‘Links heeft een veel te grote neiging naar onnodig wollige taal. Maar die is niet bevorderlijk om een idee toegankelijk over te brengen.’ Daarom discussieert de groep vaak uitgebreid over de ‘exacte’ formulering van een slogan, de hoeveelheid tekst en hoe zichtbaar die moet zijn. Daarbij wordt altijd één belangrijke vraag gesteld: ‘Als mensen hierlangs lopen, zien ze het dan en, belangrijker: begrijpen ze het?’
Het is duidelijk dat de twee collectieven bepaalde kernaspecten van hun ontwerpen, hun aanpak en hun ethische opvattingen gemeen hebben. Beide zien ontwerpersbewegingen uit de twintigste eeuw als krachtiger en overtuigender, terwijl een verenigde, radicale ontwerpcultuur in hun ogen momenteel ontbreekt. Ze vinden het belangrijk om levendigheid, kleur en visuele herkenbaarheid in hun affiches terug te brengen en dat onderscheidt hen van de saaie monotonie waaronder het huidige politieke design lijdt. Ten slotte willen ze afstand nemen van al te grote gecompliceerdheid en zich juist op eenvoud en toegankelijkheid richten. Daarom zijn hun affiches niet alleen esthetische objecten, maar ook een middel om een duidelijke en inzichtelijke boodschap af te geven. Bij de discussie over de toekomst van hun projecten zijn LPDG en ADG tot dezelfde conclusie gekomen, namelijk dat ze meer middelen moeten verwerven en op zoek moeten gaan naar creatieve samenwerkingsverbanden tussen individu en collectief. Met deze aanpak kunnen de affiches van nu weer even vooruitziend, tijdloos en overtuigend worden als die uit het verleden.
De Bored Ape Yacht Club is een van de exclusiefste clubs van dit moment – en wordt gezien als model voor de cryptotoekomst van het internet. Of is het allemaal toch gewoon een piramidespel?
Op een bank in een donker vertrek zit Post Malone te roken. De meubels komen duur over, zijn pak is crèmewit. De rapper met de gezichtstatoeages pakt een mobieltje van een glazen tafel, klikt op een app waarmee in cryptovaluta gehandeld kan worden – en koopt een verveeld kijkende cartoonaap met een cowboyhoed. Hij neemt nog een trek van zijn sigaret. De zaken gaan goed.
Zo begint de video voor de song ‘One Right Now’ die in november 2021 verscheen. De cartoonaap is geen grap maar een statussymbool. Post Malone laat zich zo kennen als lid van de Bored Ape Yacht Club, een exclusieve internetsubcultuur waar digitale afbeeldingen van verveelde apen worden verzameld en uitgewisseld. De apen hebben opvallende brillen of schieten laserstralen uit hun ogen, ze dragen allerlei soorten hoofddeksels, sommige bestaan gedeeltelijk uit cyborgimplantaten. Wat ze allemaal gemeen hebben is katerig-coole blik en een vleugje onheilsromantiek. Momenteel gaan er elke week driecijferige miljoenenbedragen om in de handel met deze plaatjes. Er zijn er maar tienduizend van en ze worden steeds duurder naarmate ze vaker van eigenaar wisselen.
Ecosysteem
Rond de Bored Apes moet een compleet ‘ecosysteem’ verrijzen, met een echt clubhuis in Miami, driedimensionale apen in virtuele werelden en een ‘decentraal autonome organisatie’ die dat allemaal coördineert. Klinkt raar? Niet in de oren van Universal Music. Het grootste muzieklabel ter wereld liet onlangs weten met vier van die verveelde apen een band te willen beginnen.
Dat roept vragen op. Zoals: wat gebeurt hier in hemelsnaam? Waarom betalen mensen miljoenen voor digitale plaatjes die je ook met een simpele klik kunt downloaden en kopiëren? Laten we beginnen bij het laatste.
De plaatjes van de apen zijn geld waard omdat ze genoteerd staan in een publiek toegankelijke blockchain-database. Daar staat, cryptografisch beveiligd, wie hun eigenaars zijn. Om deze eigenaarsrechten gaat het. De apen zijn dus zogezegd cryptoverzamelplaatjes, ze functioneren op eenzelfde wijze als de munten van een cryptovaluta. Tegelijkertijd zijn ze echter ook het toegangskaartje tot een digitale avant-garde. De Bored Ape Yacht Club moet als kiemcel fungeren voor het ‘web 3.0’, een op crypto gebaseerd internet waar niet langer de techconcerns de baas zijn maar dat van iedereen moet worden – van iedereen die zogeheten tokens koopt. Een token is een op een blockchain genoteerde virtuele marktwaarde. Het kan bijvoorbeeld om spullen gaan voor figuren in onlinespelen, om stukjes film en kunst op internet maar ook om digitale eigendomsrechten op onroerend goed of edelstenen. Je kunt zo’n beetje alles ‘tokeniseren’. Ook de verveelde apen zijn tokens.
Je bent niet alleen eigenaar van een aap, maar zelf ook een aap
De Bored Ape Yacht Club is dus een praktijktest voor het web 3.0 dat naar men zegt een nieuw digitaal handelssysteem zal creëren. Misschien is het ook een gigantisch piramidespel, zoals sommigen menen. Misschien is het beide.
Wie de Club bezoekt, betreedt een verlopen Tiki-bar in een cartoon-moeras. In 2031, zo gaat het verhaal dat de oprichters bedacht hebben, zijn alle mensen die vroeg in de cryptowereld gestapt zijn, miljardair. Nu vervelen deze miljardairs zich en hebben zij niets anders meer te doen dan rondhangen in hun clubhuis. Dat zij apen zijn, is een grapje voor insiders. In de cryptogemeenschap wordt aping in gebruikt voor als iemand met een zeer gewaagde som geld zich in een crypto-investering stort.
Het clubhuis bestaat in deze vorm niet echt, alleen een website met wat cartoontekeningen. Het enige wat je er kunt doen is het toilet bezoeken. De leden mogen collectief een virtuele wc-muur vol schilderen. Elke 15 minuten een pixel. ‘We zijn er tamelijk zeker van dat die vol piemels komt te staan,’ schrijven de oprichters.
Digitale identiteit
De club onderhoudt een eigen server om te chatten op het communicatieplatform Discord. Maar deze gemeenschap komt pas echt tot leven doordat de leden hun aap onderdeel maken van hun digitale identiteit. Dat betekent allereerst dat ze hem gebruiken als profielfoto op sociale media. Zo herkennen de leden van de club elkaar en vormen ze netwerken. Een profielfoto waarvoor je betaald hebt en die exclusief van jou is, is niet te vergelijken met zomaar een foto, zegt een clublid. Je bent niet alleen eigenaar van een aap, maar zelf ook een aap: ‘Ik heb een heel andere relatie met iets dat van mij is.’ De man is eind dertig, woont op Puerto Rico en noemt zich G-money. Zijn echt naam wil hij niet zeggen. Hij stelt zich voor als gewoon ‘G-money, futurist, disruptor en aap.’ De camera laat hij bij het videogespek uit, te zien is alleen de aap.
Het idee voor de club kwam van twee jonge Amerikaanse-literatuurnerds met een zwak voor punkrock en hiphop uit de jaren negentig. Zij noemen zich Gordon Goner en Gargamel en ze haalden er de programmeurs No Sass en Emperor Tomato Ketchup bij om een algoritme te ontwerpen dat uit diverse cartoonelementen willekeurig tienduizend apen samenstelde. Toen die in april voor het eerst te koop werden aangeboden, gingen ze voor 300 dollar per stuk weg; inmiddels kosten ze gemiddeld zo’n 220.000 dollar. Daarom ontstonden er ook nieuwe clubs, van mollige pinguïns of van luie leeuwen bijvoorbeeld. Daar stappen nu weer nieuwkomers in, dat alles in de hoop dat hun eigen club al even snel aan waarde wint als die van de apen. Maar vraag je het de leden van de Bored Ape Yacht Club, dan is hun club natuurlijk de enige echte ware. Met name bijzonder eraan is dat de apenbezitters het geestelijk eigendomsrecht aan hun apen overgedragen krijgen. Zoals de aap Jenkins the Valet. Zijn eigenaar gaf hem een achtergrond mee als kamerdienaar en kletskous van de club en twittert nu naarstig in zijn naam. Inmiddels heeft Jenkins – niet zijn eigenaar – onderdak gevonden bij het vermaarde artiestenagentschap Creative Artists Agency. Een contract voor een boek is al in kannen en kruiken. In augustus verkocht Jenkins digitaal stemrecht over de richting die het plot van de roman moet nemen – en wel in de vorm van tokens op de blockchain. Een vorm van crowdfunding dus. Hoe enthousiaster de fans, hoe meer zij verdienen.
De oprichters kunnen op elk moment nieuwe figuren in de apenkosmos introduceren en duurder verkopen
Zulke projecten vergroten de bekendheid van de club. Daarvan profiteert het totale ‘ecosysteem’ zoals dat in het cryptojargon heet, omdat meer mensen willen instappen en de prijs voor apentokens opdrijven. Daarom waken de oprichters niet over hun geestelijk eigendom zoals Disney en andere klassieke studio’s dat bijvoorbeeld wel doen – want natuurlijk kunnen zij op elk moment nieuwe figuren in de apenkosmos introduceren en duurder verkopen naarmate de hype groeit. Met latere series van mutantenapen en honden hebben ze miljoenen verdiend.
Ook de clubleden hebben er belang bij dat hun eigen aap zo breed mogelijk wordt opgemerkt, zijn afbeelding wellicht zelfs gedownload en gekopieerd wordt. Alleen zij hebben immers het eigendomscertificaat in hun bezit. Alleen zij profiteren als de waarde ervan stijgt. En alle andere apen zijn ook blij als sommige de bekendheid van de club vergroten.
De Bored Ape Monkey Club is dus, zo u wilt, een model voor geestelijk eigendom volgens het piramidespelprincipe: hoe eerder je instapt, hoe beter; hoe later, hoe meer je de zaak de hemel in moet prijzen om het weer duurder te kunnen verkopen. Zo ontstaat er een fancultuur die tegelijkertijd een investeerdersgemeenschap is die door financiële prikkels wordt gedreven. Als de leden van de Bored Ape Yacht Club juichen voor een band van verveelde apen, als ze er enthousiast over praten op internet – dan stijgt met het succes van de band ook de waarde van de tokens. Die zijzelf in hun bezit hebben.
Bij de apenband die Universal Music onder contract genomen heeft, moet dat waarschijnlijk ook zo gaan. Je kunt het crowdfunding noemen. Of web 3.0. Of je afvragen wat hier in hemelsnaam aan de hand is.
360 selecteert een aantal toonaangevende internationale concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities.
Antony Gormley: Ad majorem Dei gloriam
TENTOONSTELLING | In Museum Voorlinden is deze zomer de expositie Ground van de 72-jarige Britse kunstenaar Antony Gormley te zien. Een van zijn opzienbarende kunstwerken, Exposure, een man die op zijn hurken zit, staat op een strekdam vlak bij Lelystad.
Gormley maakt al decennialang fantastische sculpturen die goed passen in een tijdgeest waarin alles een ‘experience’ moet zijn. Hij nodigt de bezoeker uit om door zijn beelden heen te lopen, zoals door het twaalf meter lange staalwerk Passage, of om midden in een driedimensionale bouwtekening te gaan staan. Voor Gormley is de aanwezigheid van een bezoeker essentieel vanwege de contemplatie en de bespiegeling die ontstaan ‘wanneer kunst en het leven op elkaar inwerken’. In de tuin van het museum in Wassenaar zal het werk Critical Mass worden neergezet, zestig gietijzeren afgietsels van zijn eigen lichaam, die een relatie met de omgeving aangaan.
Later ontvluchtte hij het katholicisme en dompelde hij zich onder in de boeddhistische leer
Gormley werd als jongste van zeven kinderen geboren in een rijk katholiek gezin van een farmaceut en opgevoed door monniken op een benedictijnse kostschool. In een interview zei hij eens dat zijn ouders de initialen AMDG voor hun zoon hadden gekozen om hem ad majorem Dei gloriam (tot grotere glorie van God) op te voeden. Grote kans dat zijn belangstelling voor de mysteries van ruimte, vorm en oneindigheid te herleiden is naar zijn religieuze opvoeding. Later ontvluchtte hij het katholicisme en dompelde hij zich onder in de boeddhistische leer, die nog altijd een toetssteen voor hem is.
Antony Gormley – Ground is tot en met 25 augustus te zien in Museum Voorlinden, Wassenaar.
MUZIEK | Regisseur Nicolas Stemann en componist Philippe Manoury beloven volgens het Holland Festival een pessimistische maar tegelijkertijd humoristisch neurotische opera te hebben gemaakt met teksten van Elfriede Jelinek.
Kein Licht is te zien op 24, 35 en 26 juni in Muziekgebouw Amsterdam.
Castillo Deball ontregelt
TENTOONSTELLING | Mariana Castillo Deball is een van de vier kunstenaars die Mexico vertegenwoordigen op de Biënnale. Ze verdiept zich al langer in hoe je de (koloniale) geschiedenis kunt ontregelen en op een artistieke manier kunt herdefiniëren in de kunstwereld.
Mariana Castillo Deball, tot 27 november op de Biënnale Venetië.
Haar tijd vooruit
FOTOGRAFIE | Claude Cahun (1894-1954) werd geboren als Lucy Schwob, maar vond dat het vrouwelijke noch het mannelijke bij haar paste. Neutre, dat klonk beter, vond ze, en daarmee was ze haar tijd ver vooruit. Voor fotografen als Nan Goldin en Cindy Sherman was ze al langer een inspiratiebron, totdat ze niet zo lang geleden werd herontdekt.
Telkens stelde ze de vraag of het mogelijk is een authentieke zelf te bezitten
Cahun speelde samen met andere surrealisten met het begrip identiteit door op elke foto een andere rol aan te nemen, haar gezicht te verdubbelen of met maskers te werken. Telkens stelde ze de vraag of het mogelijk is een authentieke zelf te bezitten, of dat onze identiteit gevormd wordt door maatschappelijke omstandigheden. Dit deed ze altijd in samenwerking met haar geliefde en latere stiefzus, die onder de nom de plume ‘Marcel Moore’ werkte.
Voor hun verzetswerk in de Tweede Wereldoorlog op het eiland Jersey kregen de twee de doodstraf, die nooit werd voltrokken. Cahun overleed in 1954, Moore zeventien jaar later. Onder de huid was eerder te zien in het Cobra Museum.
Onder de huid is tot en met 28 juli te zien in de Kunsthal, Rotterdam.
Ekaterina’s Voix humaine
OPERA | De opera La voix humaine van Poulenc, gebaseerd op de monoloog van toneelschrijver Jean Cocteau (1930), geactualiseerd door Chris Koolmees en gezongen door de bejubelde mezzo-sopraan Ekaterina Levental, wordt nog een keer opgevoerd in de Muziekkamer Assen.
La voix humaine is te zien op 19 augusts in de Muziekkamer in Assen.
Zorgzame mode
MODE | De tweede editie van de State of Fashion Biënnale 2022 (thema: Ways of Caring) gaat deze zomer op zoek naar mogelijkheden om de mode-industrie duurzamer en zorgzamer te maken. Bekend is dat de kledingindustrie haar ecologische voetafdruk drastisch moet verkleinen (zie ‘Duurzame mode bestaat niet’), een verplichting die niet alleen de branche aangaat, maar ook de consument. Daarover gaan in Arnhem zeven programmaonderdelen met meer dan zeventig ontwerpers, kunstenaars en makers uit alle windstreken. ‘Fashion Open Studio’ laat bijvoorbeeld het werk van vier designers in residence zien die speciaal voor de Biënnale mode ontwerpen die ook sociale en milieuvriendelijke oplossingen kan bieden. In het onderdeel ‘Fashion as Encounters’ wordt de betekenis van mode opnieuw gedefinieerd.
State of Fashion – Ways of Caring is te zien van 3 juni tot 10 juli te in Arnhem.
Grootste vindplaats bronzen beelden ooit ontdekt in Saqqara
Bij een Egyptische archeologische missie in de necropolis van Saqqara is een enorme schat ontdekt, meldt Ahram Online. De ontdekking omvat ongeveer tweehonderdvijftig beschilderde houten doodskisten en is – met honderdvijftig bronzen beelden – de grootste vindplaats van bronzen beelden ooit, aldus het Egyptische ministerie van Toerisme en Oudheden maandag.
De voorwerpen dateren allemaal uit de Late Periode, rond 500 v.Chr. Op de bronzen beelden zijn onder meer de oude Egyptische godheden Bastet, Anubis, Osiris, Isis, Nefertem en Hathor afgebeeld, evenals muziekinstrumenten die tijdens rituelen werden gebruikt om godin Isis te vereren, zoals het sistrum. In grafschachten is daarnaast een verzameling beschilderde houten doodskisten met mummies opgegraven, samen met amuletten, andere houten kisten en beelden met vergulde gezichten. Ook is er een collectie cosmetica en juwelen gevonden, waaronder kammen, potjes, armbanden en oorbellen.
Mostafa Waziri, de secretaris-generaal van de Hoge Raad voor Oudheden, bevestigde dat de doodskisten zullen worden overgebracht naar het Groot Egyptisch Museum (GEM), dat in Caïro wordt gebouwd en naar verwachting dit jaar zal worden geopend.
‘Het is een zaak die een Kuifje-verhaal waardig is’, aldus El País. Jean-Luc Martinez, acht jaar lang het hoofd van ’s werelds grootste museum, werd woensdag aangeklaagd voor fraude en illegale handel in antiquiteiten, zei een gerechtelijke bron donderdag.
Volgens Le Canard enchaîné onderzoeken de autoriteiten of de voormalige bestuursvoorzitter van het Louvre ‘een oogje heeft dichtgeknepen‘ bij valse certificaten van oorsprong voor vijf artefacten uit de Egyptische oudheid die ‘voor tientallen miljoenen euro’s’ zijn aangekocht door het Louvre Abu Dhabi, het filiaal van het Parijse museum in de hoofdstad van de Verenigde Arabische Emiraten. Een van de stukken is een roze granieten stele waarin de naam van farao Toetanchamon is gegraveerd.
‘Andere vooraanstaande personen uit de cultuur- en archeologiewereld in Frankrijk zouden betrokken kunnen zijn’ bij deze ‘nieuwe vloek van Toetanchamon die de kunstinstelling en de regering doet sidderen’, onderstreept El País. Ook conservator Vincent Rondot en egyptoloog Olivier Perdu zijn gearresteerd.
Tot voor kort was digitale kunst een niche waar weinig geld in omging. Maar de opkomst van NFT’s, oftewel digitale eigendomscertificaten, heeft tot speculatie en astronomische bedragen geleid. ‘De kunsthandel is radicaal veranderd door techspeculanten.’
Hebt u weleens gehoord van ene Mike Winkelmann, alias Beeple? Tot een jaar geleden was hij een relatief onbekende grafisch ontwerper en animatiekunstenaar uit de Verenigde Staten. In maart 2021 veranderde hij ineens in de op twee na populairste levende kunstenaar ter wereld – na de Britten David Hockney en Damien Hirst – toen het veilinghuis Christie’s zijn werk Everydays: The First 5000 Days verkocht voor 69,5 miljoen dollar (62,3 miljoen euro). Het gaat niet om een doek of beeldhouwwerk. Je kunt het niet aanraken. Het is een mozaïek bestaande uit vijfduizend plaatjes en video’s die Beeple dag na dag in zijn social media plaatst en dat hij heeft gecodificeerd als een uniek digitaal bestand.
Welkom in het universum van de NFT’s, dat voor een omwenteling in de kunsthandel heeft gezorgd. 2021 kan in de bewuste drie letters worden samengevat. Zelfs het Collins-woordenboek koos NFT (non fungible token) als woord van het jaar: ‘Een digitaal certificaat dat dient om het eigendom van een afbeelding te registreren als kunstwerk of verzamelobject.’ Op zich is een NFT niets materieels: het is alleen een gesloten link, een via blockchaintechnologie versleuteld bestand, waardoor je bent verzekerd van een bepaald eigendom, of het nu gaat om een tweet, een meme, een liedje of een artikel… In één jaar tijd heeft dit technologische gereedschap de kunstwereld met astronomische verkoopcijfers op z’n kop gezet.
Uit Everydays: The First 5000 Days
Nieuw veilingrecord
Zeven maanden na de aftrap bij Christie’s was Beeple goed voor een nieuw veilingrecord: 28,9 dollar voor Human One, een eenzame astronaut die almaar, dag en nacht, bij zon en bij regen (de omgeving verandert al naargelang de tijd en de plaats waar het werk wordt geïnstalleerd) door postapocalyptische landschappen struint. Het werk kan dienen als een vingerwijzing voor de weg die NFT-kunst zal gaan: ook die zal echt worden. Beeple presenteerde zijn videosculptuur in twee formats, het ene zuiver digitaal, het andere als fysiek object: een soort cabine waarin de astronaut rondloopt op een paar langzaam draaiende LED-schermen. Hij had maar twee veilingen nodig om 2021 af te sluiten met 100 miljoen dollar.
‘Fantastisch, nu kunnen dus ook kunstenaars veranderen in kleine kapitalistische idioten’
‘Fantastisch, nu kunnen dus ook kunstenaars veranderen in kleine kapitalistische idioten.’ Aldus Brian Eno, die meer dan veertig jaar de grenzen van de muziek en de kunst heeft opgerekt door te experimenteren met digitale omgevingen en het componeren van uiterst avant-gardistische stukken. Nog radicaler laat David Hockney zich erover uit: ‘Internationale dieven en oplichters,’ liet hij zich met z’n 83 jaar ontvallen in een podcast. Hockney, de koning van de meest verfijnde popart, een van de eerste klassieke schilders die met zijn iPad overging op digitaal tekenen, kwalificeerde de NFT-kunstwerken als ‘belachelijk kinderachtig’. Damien Hirst daarentegen, die het best heeft weten te profiteren van marketingals artistieke handeling, sloot zich snel bij de NFT-golf aan en lanceerde zijn eigen collectie van 10.000 pixels of kleurenpuntjes (gebaseerd op een van zijn werken uit 2016).
Vijandige en sceptische tongen waarschuwen voor een speculatieve zeepbel terwijl enthousiaste technologen gewagen van een digitale revolutie zonder weerga. Filosofen als Gilles Lipovetsky en Zygmunt Bauman predikten een vloeibare moderniteit; inmiddels zijn we beland in het tijdperk van de niet-dingen, zoals de modieuze denker Byung-Chul Han het zegt. En de NFT’s manifesteren zich als de apotheose van de vloeibaarheid en de niet-dingen.
Duizelingwekkende cijfers
Hoewel het moeilijk is om aan officiële cijfers te komen en de bedragen variëren al naar gelang het adviesbureau, bedroeg de wereldwijde NFT-omzet het afgelopen jaar rond de 20 miljoen euro, aldus het in blockchain gespecialiseerde bedrijf DappRadar. In het meest recente onderzoek van het verzekeringsbedrijf Hiscox wordt geschat dat de onlinekunstmarkt vergeleken met 2019 zo’n 280 procent is gestegen dankzij de NFT-omzet, die meer dan 3 miljard euro bedroeg.
De VIP-apenkoorts
Neymar Jr. heeft zijn profielfoto op Twitter verruild voor die van een aap.
De populaire presentator Jimmy Fallon en de rapper Eminem hebben hem ook: hun kostte hij respectievelijk 220.000 en 462.000 dollar; omdat Neymar later kwam moest hij 1,1 miljoen dollar neertellen voor twee apen. Steeds meer acteurs, zangers en basketbalvedettes hebben hun eigen verveelde aap: ze zijn een statussymbool en maken dat je ‘cool’ overkomt, maar ze geven daarnaast toegang tot de meest exclusieve, virtuele én echte, privéfeesten. De serie ‘Bored Ape Yacht Club’, uit de Yuga Labs-studio, begon als een beperkte editie van 10.000 apen, in feite een soort luxe plaatjes (een ervan bracht 3,4 miljoen op bij Sotheby’s). Adidas kleed ze aan, voor een miljoenenakkoord.
Is er sprake van speculatie? ‘Zeker.’ Gaat het om een revolutie? ‘Ook.’ ‘De NFT-speculatieboomis nauw verbonden met de pandemie. Historisch vallen tijden van crisis samen met wilde speculatieve transacties,’ stelt Daniel Canogar (Madrid, 1964), een van de pioniers op het gebied van digitale kunst in Spanje. Canogar is allesbehalve een fan van NFT’s en hij stopte zijn kritiek in een digitaal kunstwerk, Shred, dat via een algoritme in real time de NFT-werken die online te koop waren uit elkaar haalde. Hij stelde het kunstwerk afgelopen jaar op de kunstbeurs ARCO tentoon en het ‘baarde veel opzien bij pers en kritiek, maar deed qua verkoop niets’. Tot zijn galerie in New York hem overhaalde het te verkopen als NFT (het bestand wordt versleuteld via blockchaintechnologie).Toen was het wel degelijk in recordtijd uitverkocht. Een NFT-werk dat NFT’s bekritiseert? Cryptoverzamelaars lusten er wel pap van.
‘NFT is en blijft technologie en is goed noch slecht. In feite profileert NFT zich als de toekomst van de niet-tactiele media, als de manier om een digitaal werk te waarborgen. Maar toch… inhoudelijk stelt het heel weinig voor en heeft het meer te maken met grafisch ontwerp en emoji’s, instant-esthetiek en videospelletjes… Misschien is dat de tijdgeest. Maar ik mis makers die het gereedschap bewuster gebruiken, ik zou graag complexere werken zien,’ constateert Canogar, die al zeker vijftien jaar werkt aan een even doordacht als poëtisch oeuvre door de mogelijkheden van de technologie te verkennen en dieper door te dringen in de dematerialisatie van de kunst en de moderne tijd.
Voor de Madrileense kunstenaar ‘heeft het fenomeen NFT niets te maken met de wereld van de kunst maar met cryptomunten’. ‘Het doet me een pervers genoegen als ik zie hoe radicaal de kunsthandel op z’n kop is gezet door de techspeculanten. Zo’n schok kán goede dingen teweegbrengen: minder elitisme, meer verantwoordelijkheid van de kunstenaars voor hun eigen werk,’ geeft Canogar toe.
Een eigen verveelde aap als profielfoto is inmiddels statussymbool.
Paradigmawissel
Om de paradigmawissel in het profiel van de verzamelaar te begrijpen is het miljoenenbod op The First 5000 Days verhelderend. De voornaamste bieder was de Chinese multimiljonair Justin Sun (31 jaar), CEO bij Bit Torrent en oprichter van het cryptomuntenplatform Tron. Maar een zekere MetaKovan ging op het laatste moment over zijn bod heen en bemachtigde de toen al historische Beeple. Achter het pseudoniem MetaKovan zit de impresario Vignesh Sundaresan (32 jaar), de ontwerper van de geldautomaten voor bitcoins. Voor hij miljonair werd in Singapore was Sundaresan een immigrant die India verliet zonder een cent op zak. ‘Cryptomunten vormen een nivellerende kracht tussen het Westen en de rest, het hele Zuiden komt in opstand,’ verklaarde hij bij die gelegenheid.
‘Mijn leven is er drastisch door veranderd. Eerst kon ik niet van mijn werk rondkomen en nu ben ik miljonair’
Enfin, binnen een paar weken nam Justin Sun revanche door een Picasso (een echte, uit 1932) voor 20 miljoen te kopen en er een tokenvan te maken, dus een NFT-versie voor zijn virtuele kunstcollectie, die hij op de metaverse toegankelijk wil maken. ‘Mijn leven is er drastisch door veranderd. Eerst kon ik niet van mijn werk rondkomen en nu ben ik miljonair,’ laat ook de kunstenaar Javier Arrés (Motril, 1982) vanaf Fuerteventura weten. Moest Arrés voorheen zijn kunstenaarschap combineren met een baan in een animatiestudio om het eind van de maand te halen, het afgelopen jaar beliep de omzet van zijn werk een miljoen euro.
Arrés was een traditionele tekenaar, zo een die de kunstacademie heeft afgerond. Zijn illustraties en muurschilderingen hadden een heel hoog detaillistisch gehalte, bijvoorbeeld het werk dat hij met inkt en viltstift maakte voor de Biënnale in Londen waarmee hij in 2019 in zijn discipline de eerste prijs won. Tot hij het potlood verwisselde voor een tablet(‘Het is hetzelfde, behalve dat het potlood digitaal is’) en zijn Visual Toys (Visueel speelgoed) ging maken: bewegende constructies, microkosmossen waarin van alles gebeurt.
‘Het is een soort puzzel met digitale stukken. Vroeger wist ik niet hoe ik dit aan de man moest brengen. Maar NFT is het ideale format voor dit soort digitale, niet-statische werk. Ik begrijp dat er veel verwarring over NFT bestaat, je ziet een hoop flauwekul, maar er zijn digitale werken met een heel ambachtelijke inslag,’ wil hij benadrukken.
Met het oog op de NFT-boomoverweegt ook Arrés om een pauze in te lassen. ‘Al die speculatie is niet goed, de markt raakt oververzadigd. In 2019 kostte de creatie van een werk [in NFT veranderen en met blockchain versleutelen] maar 10 dollar. Normaal zou dat bedrag rond de 80 dollar schommelen, maar het is inmiddels gestegen naar 250 of 300 dollar, gewoon waanzin. Er is te veel vraag: er wordt als een gek ingebracht.’
Voordelen
Wat zijn de voordelen voor de kunstenaar? ‘De toegang tot de markt is democratischer en transparanter geworden. Er is geen tussenpersoon die profiteert, geen galerie die 50 procent voor jouw werk opstrijkt. Bovendien krijg je als dat werk binnen bepaalde tijd opnieuw wordt verkocht een deel van de opbrengst, bij wijze van auteursrecht. Dat is nooit eerder vertoond,’ aldus Arrés.
In 2020 was de cryptokunst nog een undergroundbeweging die zich afspeelde op platforms voor cryptomunten en op metaversen als Decentraland of Cryptovoxels (virtuele universums die lijken op een videospel, met hun eigen wijken, galeries en musea). Nu wordt ervoor geadverteerd in de straten van New York, betaal je met Visa (het is niet nodig virtuele munten als ethers of bitcoins te hebben) en geldt Paris Hilton als influencer.Niemand heeft de NFT’s in de Verenigde Staten zo populair gemaakt als zij. Als muze, verzamelaar en mecenas lanceerde ze haar eigen collectie, Planet Paris, in samenwerking met de kunstenaar Blake Kathryn (haar virtuele Barbie-portret, Iconic Crypto Queen, werd voor 1,1 miljoen verkocht).
Historische misstand
Kunnen NFT’s een historische misstand rechtzetten? Dat vraagt de cineaste en activiste Carmen Peláez zich af in haar manifest over de Amalia’s, de schilderijen van haar oudtante Amalia Peláez, die ze in NFT-versie online heeft gezet.
Amalia Peláez (1896-1968) was een van Cuba’s belangrijkste schilders. Zo exposeerde ze in het MOMA in New York en introduceerde de avant-garde op haar geboorte-eiland. In haar stijl combineert ze het modernisme van Parijs met de meer uitgelaten aard van Cuba.
Alle schilderijen die ze bij haar dood naliet, werden uiteindelijk door het regime van Fidel Castro geconfisqueerd en maken nu deel uit van de collectie van het Museum van Schone Kunsten in Havana.
De achternicht, die in Miami woont en directeur van de Stichting Peláez is, heeft haar toevlucht tot NFT’s genomen om het werk van de kunstenares ‘aan de wereld terug te geven’. De opbrengsten komen ten goede aan de productie van een overzichtscatalogus en aan diverse organisaties die zich inzetten voor de mensenrechten op Cuba. ‘Amalia heeft nooit deel uitgemaakt van de revolutie. Ze zal altijd horen bij Cuba én bij de Cubanen, waar ze zich ook bevinden,’ aldus Peláez.
De NFT’s hebben zich al enigszins toegang verworven tot de wereld van de galeries en musea. Het eerste museum in Europa dat een zaal reserveerde die permanent was gewijd aan cryptokunst was het Museum of Modern and Contemporary Art (MOCO), dat afgelopen oktober in Barcelona aftrapte met de nieuwste kunst, van Kaws tot Banksy. Het MOCO is net als z’n naamgenoot in Amsterdam een particulier museum waarachter de Nederlandse verzamelaars Lionel en Kim Logchies zitten, directeuren van de Lionel Gallery.
Potentieel
‘2022 wordt het jaar waarin we zullen zien hoe de NFT’s de traditionelere musea en instituten veroveren. Cryptokunst is een revolutie op zich. Die zal veel dingen decentraliseren en veranderen, door alle makers kansen te geven,’ voorspelt Kim Logchies. Het MOCO, dat is gevestigd in het zestiende-eeuwse Palacio Cervelló, in de historische wijk El Born, is uitgegroeid tot het meest op instagram geposte museum van Barcelona, vooral vanwege de overweldigende digitale kunstinstallaties. In de NFT-zaal zijn zeven werken te zien van kunstenaars als Beeple, Daniel Arsham, de Argentijn Andrés Reisinger (die de aandacht op zich heeft gevestigd met zijn hybride mix van digitaal en fysiek werk) en… Blake Kathryn, die namens Paris Hilton in Bedroom Bliss, een roze fantasieslaapkamer creëert die ‘de kijker een etherisch vredesmoment bezorgt’. ‘Het potentieel is ongelooflijk. NFT’s en de digitale kunst in het algemeen kunnen onze creativiteit nog meer prikkelen dan traditionele kunst. Maar ze zullen altijd naast elkaar blijven bestaan,’ wil Logchies nog kwijt.
De NFT’s zijn gewoon een typisch eenentwintigste-eeuws gereedschap met hun schaduwkanten en voors en tegens
In november waren de NFT’s al een van de voornaamste attracties in de Miami Art Week en ze zullen ook een plaats krijgen op de volgende editie van de ARCO (Madrid, van 23 tot 27 februari), een van de meest invloedrijke kunstmanifestaties. ‘NFT-technologie speelt vandaag de dag en in de toekomst ongetwijfeld een rol en de vraag is hoe die zich in de kunstwereld zal ontwikkelen. Het is belangrijk om in gedachten te houden dat NFT gebruikmaakt van blockchaintechnologie om de uniciteit van de werken te waarborgen; het gaat op zich om digitale werken die al jarenlang in de kunstwereld meedraaien,’ aldus Maribel López, directeur van ARCO.
Dat het NFT is, wil niet zeggen dat het kunst is. Dat Warner 100.000 avatars uit The Matrix online zet voordat de film in première gaat (zelfs Keanu Reeves kon zijn verbazing niet verbergen) betekent niet dat die virtuele kosmossenkleine kunstwerken zijn, eerder lucratieve merchandising: met 5 dollar per avatar is de actie goed voor zo’n 5 miljoen. Zelfs Melanie Trump kwam aanzetten met een NFT van haar ogen. Zangers en voetballers als Shakira en Piqué bleven niet achter. De NFT’s zijn gewoon een typisch eenentwintigste-eeuws gereedschap met hun schaduwkanten en voors en tegens.
360 selecteert een aantal toonaangevende internationale concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities.
Niet te dichtbij komen
FOTOGRAFIE | Judith Joy Ross wordt regelmatig geprezen als ’s werelds grootste levende portretfotograaf. Wat Amerika betreft wellicht, want grootse en levende portretfotografen zijn allang niet meer op één hand te tellen. Dat de sensuele foto’s van Ross ontroerend en soms aangrijpend zijn, staat buiten kijf. Misschien komt dat wel zoals zij zelf tegen The Guardian zei, doordat Ross – zoals elke goeie fotograaf – ziet wat in het dagelijks leven vaak onopgemerkt blijft. Om die momenten vast te leggen, gebruikte zij ‘stiekeme technieken’. Ze deed bijvoorbeeld alsof ze haar camera aan het instellen was en maakte ondertussen de ene na de andere opname.
Therapeutisch, noemt zij de toenadering tot vreemden die zij wil en wilde fotograferen. ‘Een marteling’ zelfs. Want hoe benader je iemand in je eigen belang? Wat ze in een handomdraai in iemand ziet, al is het maar voor even, is zo de moeite waard dat het hervinden van dat moment bijna een dwangmatig proces is. Meisjes kijken verlegen en verwachtingsvol in de lens, en roepen de ongemakkelijkheid van de adolescentie op en de lange zomers van vervlogen tijden.
‘Ik ben geïnteresseerd in mensen, maar wil liever niet te dichtbij komen’
‘Ik ben geïnteresseerd in mensen, maar wil liever niet te dichtbij komen,’ zegt Ross in een interview. Haar werk zit desondanks (of misschien juist daardoor) vol empathie en straalt een diepe verbondenheid uit met het geportretteerde, ongeacht of het bomen, kamers of mensen zijn. Wat ook meewerkt, zegt zij, is het gebruik van de plaatcamera op statief, omdat die ‘zo groot en verdomd mooi is’, en mensen direct ontwapent. Naast de tentoonstelling verscheen een retrospectief boek, Judith Joy Ross: Photographs 1978-2015.
Judith Joy Ross – Photographs 1978-2015, Le Bal, Parijs, tot 18 september.
Macy Gray in De Roma
MUZIEK | Een prachtige stem en een weergaloos gevoel voor ritme: Macy Gray is een van de laatst levende souldiva’s ter wereld, bekend van monsterhit I Try. Binnenkort is ze te zien in het Antwerpse theater.
Macy Gray, De Roma, Antwerpen, 1 juni.
Kapoor Black van Anish
TENTOONSTELLING | Taco Dibbits (Rijksmuseum) heeft een retrospectief samengesteld van Anish Kapoor met onder andere nooit eerder vertoonde werken die hij maakte met zijn Kapoor Black-pigment, zo donker dat deze bijna 100 procent van het zichtbare licht absorbeert.
RetrospectiefAnish Kapoor, Venetië, tot 9 oktober.
‘Iedereen is een kunstenaar’
TENTOONSTELLING | Pierre Bismuth gebruikt allerlei bronnen en materiaal om de uitspraak van Joseph Beuys te pareren met de vraag: als iedereen een kunstenaar is, wat is kunst dan? Hoe alledaagse handelingen betekenis krijgen en poëzie worden, laat de Franse kunstenaar zien in West.
Pierre Bismuth, West, Den Haag, tot 10 juli.
Andere weergave
BEELDENDE KUNST | De Noors-Nigeriaanse kunstenares en sociologe Frida Orupabo (1986) maakt analoge en digitale zwart-witcollages en video-installaties van beeldmateriaal dat zij online vindt. Ze kiest beelden uit het koloniale tijdperk of juist hedendaagse, uit de geneeskunde en wetenschap of uit de kunst en popcultuur, en ‘bevrijdt’ het zwarte (vrouwelijke) lichaam van de meestal eendimensionale weergave. Ze demonteert beelden van zwarte lichamen om ze vervolgens laag voor laag weer in elkaar te zetten. Afbeeldingen worden zodoende indringende verhalen die thema’s als geweld, racisme, seksualiteit en identiteit recht aan doen.
I have seen a million pictures of my face and still I have no idea, Fotomuseum Winterthur, tot 29/5.
BEELDENDE KUNST | De Scandinaviërs Michael Elmgreen (1961) en Ingar Dragset (1969) staan sinds hun deelname aan de Biënnale in 2009 in de schijnwerpers. De tentoonstelling Useless Bodies van het kunstenaarsduo in Milaan beslaat 3000 vierkante meter in vier galeriezalen en onderzoekt de huidige toestand van het lichaam in het postindustriële tijdperk. Het duo stelt dat onze fysieke aanwezigheid bijna volledig overbodig aan het worden is in een wereld die steeds meer draait op twee-dimensionale beelden.
Onze lichamen, zeggen zij, genereren nauwelijks nog waarde
Onze lichamen, zeggen zij, genereren nauwelijks nog waarde. Men zou zelfs kunnen beweren dat ze eerder een obstakel zijn geworden; het gaat om onze gegevens die worden verzameld en doorverkocht worden. Juist de waarneming van de lijfelijk aanwezige mens is een thema in het beeldende werk van de twee, en van hun performances. Naast andere terugkerende onderwerpen als opgroeien, intimiteit en diversiteit, komt het duo steeds weer uit bij hoe we navigeren in de publieke sfeer. In Fondazione Prada zijn de zalen gevuld met werk, vermaak en ontspanning, alleen is er niemand meer te bekennen
Useless Bodies, Fondazione Prada, Milaan, tot 22/8.
360 selecteert een aantal toonaangevende internationale concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities.
Aldwyths ogen
DOCUMENTAIRE | Onterecht lang een outsider in de kunst-wereld gebleven is de Amerikaanse Mary Aldwyth Dickman. Nu is er de fascinerende documentaire Aldwyth: Fully Assembled, over de kunstenares die het gender uit haar naam haalde en verder ging als Aldwyth toen een conservator het rood in haar werk als menstruatiebloed interpreteerde. Pas na twaalf ongelukken, een scheiding en dertien ambachten stortte zij zich maniakaal op het maken van collages. Zoals het doek Casablanca (classic version) (2003-2006) – geïnspireerd door de Hollywoodklassieker uit 1942, waarin Humphrey Bogart de beroemde filmzin ‘Here’s looking at you, kid’ de wereld in slingerde – dat bestaat uit honderden verschillende ogen van grote en minder grote kunstenaars die zij door de jaren heen verzamelde. Omdat Aldwyth anticipeerde op de vraag van wie die oogballen dan wel allemaal zijn, vermeldde ze aan de zijkant van de collage zorgvuldig welke oog aan wie toebehoort.
Wat ze niet gekregen of gehaald had, kreeg ook een vakje
Veel erkenning kreeg ze niet. Ook dat zette ze om in kunst: in de sculptuur We Regret to Inform You doorboorde ze alle afwijzingen met roestige spijkers. Om een South Carolina Fellowship te krijgen, stuurde ze een drie-dimensionale cv in: een in delen uitklapbaar houten koffertje met tientallen vakjes die elk stonden voor een verworvenheid in haar carrière. Wat ze niet gekregen of gehaald had, kreeg ook een vakje.
In haar propvolle studio staan de tijdschriften waar ze haar materiaal uit haalt in hoge stapels tegen de muur. Want alles wat ze gebruikt moet uit een origineel drukwerk afkomstig zijn. Toen een aandoening haar dat geknip niet meer toeliet, kon ze dankzij een beurs iemand inhuren om dat voor haar te doen. Waar ze dan woonde, wilde een interviewer weten, waarop Aldwyth een matras boven op een werktafel uitrolde en zei: ‘Hier.’
Jon Bernthal
SERIE | De serie We Own This City, gebaseerd op ware gebeurtenissen uit het van Baltimore Sun-verslaggever Justin Fenton, volgt de opkomst en ondergang van de corrupte afdeling moordzaken van agent Wayne Jenkins, gespeeld door Jon Bernthal.
We Own This City, vanaf 25 april te zien op HBO Max.
Beiroet in Berlijn
TENTOONSTELLING | In het Berlijnse Gropius Bau is een heterogene mix te zien van kunstenaars uit de gouden jaren zestig in Beiroet, van de Libanoncrisis van 1958 tot 1975. Vol drang naar vernieuwing en vasthoudende politieke overtuigingen.
Beirut and the Golden Sixties: A Manifesto of Fragility, tot 12 juni te zien in Gropius Bau, Berlijn.
Adolf Mas
FOTOGRAFIE | De Catalaanse fotograaf Adolf Mas werkte voor architecten die hem opdracht gaven hun gebouwen te fotograferen. Ondertussen legde hij met verhalende beelden de Spaanse stad uit het begin van de twintigste eeuw vast.
Los ojos de Barcelona, tot 18 mei te zien in Fundación Mapfre, Barcelona.
Een jaar lang Paul Robeson
TENTOONSTELLING | Burgerrechtenactivist, zanger en acteur Paul Robeson (1898-1976) was een charismatisch en compromisloos leider in de strijd tegen het kolonialisme en het imperialisme. Hij stond op de barricade voor de emancipatie van de zwarte bevolking. In de jaren dertig speelde Robeson de hoofdrol in Othello in Stratford, trok hij in Londen op met toekomstige leiders van Afrika zoals Kenyatta en Nkrumah, werkte hij samen met regisseur Sergei Eisenstein en plande hij een film over de Haïtiaanse revolutionair Toussaint Louverture.
Robeson bleef een onvermoeibare voorvechter van de menselijke waardigheid en verzette zich zijn leven lang tegen het fascisme en racisme. Zijn activisme wordt wel gezien als de basis van de burgerrechtenbeweging. Ook produceerde hij nog eens 250 songs, speelde in 11 speelfilms en stond op talloze podia. Zijn indrukwekkende nalatenschap zal een jaar lang het onderwerp zijn in kunstcentrum West in Den Haag, met films, optredens, opnames, muziek, toespraken en interviews onder leiding van curator Baruch Gottlieb.
The Artist as Revolutionary, tot 4 maart 2023 te zien in Kunstcentrum West, Den Haag.
Zeven jaar ongemak
TENTOONSTELLING | In Amsterdam-Noord is een selectie te zien van internationale kunstenaars die de verschillende aspecten van het fenomeen ‘ongemak’ in hun werk onderzoeken, zowel visueel als conceptueel. In hoeverre manifesteert deze gemoedstoestand zich in de beeldende kunst? Wat veroorzaakt hinder of ongerief in het hoofd van de kunstenaar, of zit het ’m juist in de spanning van het materiaal of het object, en hoe wordt dat zichtbaar?
Maar net zo goed gaat het over ongemak ten opzichte van de hedendaagse politiek, met technologie of de tijd waarin we leven. De expositie Are You Comfortable? toont kunstwerken van zeven kunstenaars, onder wie Jose Dávila, Melanie Smith, William Kentridge en de Spaanse multidisciplinaire kunstenares Alicia Framis, die mode en architectuur gebruikt om maatschappelijke kwesties aan de orde te stellen.
Are You Comfortable?, tot 31 juli te zien in Project Space on the Inside, Amsterdam.
De Hermitage in Sint-Petersburg trekt het verzoek in om werken die aan Italiaanse kunstinstellingen zijn uitgeleend onmiddellijk te retourneren, meldt het Italiaanse persbureau ANSA. Het betreft werken die op meerdere plekken te zien zijn in Milaan, zoals Jonge Vrouw van Picasso, tot 15 mei voor het eerst in Italië te zien in Palazzo Rhinoceros; Portret van een Jonge vrouw van Titiaan, tot 5 juni te zien in Palazzo Reale; en vijfentwintig werken in de tentoonstelling De Grand Tour in Gallerie d‘Italia tot 27 maart.
De onverwachte stap van de Hermitage wordt door analisten gezien als een positief signaal richting de beëindiging van de oorlog tussen Rusland en Oekraïne.
Opgegraven in 2015, maar nu pas te zien voor het publiek: het British Museum in Londen presenteert op een uitzonderlijke tentoonstelling een nog uitzonderlijker object van zo’n vijfduizend jaar oud, stammend uit de tijd dat Stonehenge werd gebouwd.
‘Dit is het belangrijkste stuk prehistorische kunst dat de afgelopen eeuw in Groot-Brittannië is opgegraven’, zegt Neil Wilkin, conservator Vroeg-Europa van het British Museum, tegen Artdaily. Hij heeft het over de vijfduizend jaar oude ‘Burton Agnes-trommel‘ van kalksteen, vernoemd naar het dorp in het Engelse East Yorkshire waar het object werd ontdekt in een graf waarin drie kinderen lagen.
Het object werd gevonden tijdens een routinematige opgraving in 2015, die volgens de regels is verreist voordat op een terrein mag worden gebouwd. De opgraving was in handen van het bedrijf Allen Archeology, dat dergelijke opgravingen vaker doet, en stond onder leiding van de jonge archeoloog Alice Beasley, destijds vierentwintig.
Slechts twee jaar nadat ze was afgestudeerd aan de Universiteit van Bradford ontdekte Beasley het uitzonderlijke object, schrijft Grace Newton in deYorkshire Post. Nu wordt het voor het eerst aan het publiek getoond als onderdeel van de tentoonstelling The world of Stonehenge van het British Museum, die nog tot juli loopt en die zeer positief door de Britse pers werd besproken (o.a. door The Guardian).
Wetenschappers bevestigen dat dit een van de belangrijkste oude objecten is die ooit op de Britse eilanden zijn gevonden
De Burton Agnes-trommel is in de loop van de jaren uitgebreid onderzocht en wetenschappers bevestigen dat dit een van de belangrijkste oude objecten is die ooit op de Britse eilanden zijn gevonden.
De nieuwe ontdekking vertoont grote gelijkenis met een andere groep objecten in de collectie van het British Museum: drie tonvormige cilinders gemaakt van massief kalksteen die vanwege hun vorm en de locatie in North Yorkshire waar ze werden gevonden de Folkton-drums worden genoemd. Ze bevinden zich al in de collectie van het British Museum sinds ze werden opgegraven in 1889. De Folkton-trommels werden gevonden in een graf met één kind en behoren tot de beroemdste en meest raadselachtige oude voorwerpen die ooit in Groot-Brittannië zijn opgegraven.
Ongelooflijk
De recent ontdekte Burton Agnes-trommel is bijna identiek aan de Folkton-trommels. Volgens het artikel in de Yorkshire Post is de trommel er een van slechts vier die vandaag de dag bekend zijn. Ondanks het gebruik van de term ‘trommel’ wordt overigens aangenomen dat de objecten geen muzikale functie hebben gehad. Het zijn eerder sculpturen, misschien bedoeld als talisman om de begraven kinderen te beschermen. Drie ‘haastig toegevoegde gaten’ in de stenen cilinder vertegenwoordigen mogelijk het drietal kinderen dat in het graf is gelegd.
De context van haar ontdekking was ‘absoluut ongelooflijk’, zei archeologe Alice Beasley, in het programma As It Happens van CBC Radio. ‘We vonden het object in het midden van een ronde grafheuvel. Daarin lag een vierkante kuil, waarin we drie skeletten van vrij jonge kinderen vonden. De oudste was ongeveer twaalf en hield de twee kleinere kinderen vast, van ongeveer drie en vijf jaar oud.’
De kinderen, die tegelijkertijd lijken te zijn overleden maar geen duidelijke tekenen van trauma vertonen, lagen in het graf alsof ze elkaar knuffelden. ‘De jongste twee keken elkaar aan, neus aan neus, hun handen lijken in elkaar te grijpen. Het oudste kind werd met zijn of haar armen om hen heen gelegd’, schrijft The Washington Post.
‘Het is geen brons, noch ijzer, noch goud. Het is een zeer merkwaardig relikwie uit de tijd van Stonehenge’
Naast de trommel vond het team van archeologen een bal van klei, waarvan wordt aangenomen dat het kinderspeelgoed was en een lange, uit bot gesneden pin die waarschijnlijk ooit een lijkwade op zijn plaats hield.
‘Het is geen brons, noch ijzer, noch goud. Het is een zeer merkwaardig relikwie uit de tijd van Stonehenge, een ronde aarden sculptuur gesneden uit zachte steen en geëtst met mysterieuze symbolen, waarvan de betekenis voor ons verloren is gegaan’, zo omschrijft The Washington Post de Burton Agnes-trommel.
‘Deze trommel is bijzonder intrigerend, omdat hij in feite een soort artistieke taal omvat die we overal op de Britse eilanden aantreffen, zo’n vijfduizend jaar geleden’, vertelde Jennifer Wexler van The British Museum aan CNN.
Eerder hadden onderzoekers de Folkton-trommels gedateerd tussen 2500 en 2000 voor onze jaartelling, maar koolstofdatering van botten die in het graf van Burton Agnes zijn gevonden, geeft aan dat de stijl van de beeldhouwkunst en ornamentiek nog veel ouder is, en stamt uit de periode tussen 3005 en 2890 v.Chr., tijdens de eerste fase van de constructie van Stonehenge.
In de tijd waarin de trommel is vervaardigd, waren begrafenissen zeldzaam en dat maakt het stenen object, dat is versierd met spiralen, driehoeken en een zandlopervormig ‘vlinder’-motief, dat ook is aangetroffen op andere neolithische locaties in Schotland en Ierland, extra uniek, merkt The Washington Post op.
‘Naar mijn mening is de Burton Agnes-trommel nog ingewikkelder versierd dan de Folkton-trommels en toont hij verbindingen tussen gemeenschappen in Yorkshire, Stonehenge, Orkney en Ierland’, denkt Wilkin. ‘Verdere analyse van het snijwerk zal helpen bij het ontcijferen van de symboliek en het geloof in het tijdperk waarin Stonehenge werd gebouwd.’
The World of Stonehenge is tot en met 17 juli 2022 te zien in het British Museum in Londen.
360 kiest een aantal door de buitenlandse pers beschreven concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities die naar Nederland of België komen, of online te vinden zijn.
De waarheid over de adolescente vrouw
‘Een mix van horror, survivaldrama en psychologische thriller’
SERIE | Toen er vier jaar geleden sprake was van een vrouwelijke versie van William Goldings Lord of the Flies, de klassieker uit 1954 over een groep jongens van een privéschool die op een onbewoond eiland belandt, stond producent en scenarioschrijver Ashley Lyle versteld van de reacties. Deze hadden veelal betrekking op de vermeende ongeloofwaardigheid van het idee dat meisjes tot barbaarsheid konden vervallen. ‘Wat gaan ze doen? Samenwerken tot ze erbij neervallen?’ luidde bijvoorbeeld een van de commentaren. Lyle zag in dat deze reageerder net als vele anderen geen idee had wat tienermeisjes doormaken, terwijl die periode in haar eigen leven – en dat van veel andere vrouwen – op veel vlakken bepalend was geweest.
Zo kwam ze op het idee van de dramaserie Yellowjackets, dat ze samen met haar man Bart Nickerson en producer Jonathan Lisco maakte. Het verhaal speelt zich af in 1996 en het heden, en gaat over een damesvoetbalteam dat in een vliegtuig op weg is naar een kampioenschap, maar onderweg neerstort. Het deel van het verhaal dat zich afspeelt in 2021 (met Juliette Lewis en Christina Ricci) volgt overlevenden van de crash die de veertig naderen en achtervolgd worden door hun verleden.
‘Een waanzinnige psychologische thriller, die het thema van een volledig vrouwelijke samenleving onderzoekt‘
The New York Timesnoemt het resultaat onder meer ‘een waanzinnige psychologische thriller, die het thema van een volledig vrouwelijke samenleving onderzoekt. Hoewel ze een alternatief bieden voor patriarchale machtsstructuren, zijn de personages in deze serie niet immuun voor conflict en verdeeldheid.’ Volgens het New Yorkse dagblad gelooft niemand na het zien ervan dat vrouwen zachter, genereuzer en beheerster zijn dan mannen.
The Atlantic ziet in de vliegtuigcrash een metafoor voor ‘de ramp van het opgroeien’: ‘In een mengeling van hormonen, bloed en bijtende klucht legt de serie vast hoe meedogenloos en absurd de adolescentie van een jonge vrouw kan zijn.’ The Timesspreekt van een genre-mash-up van survivaldrama, highschoolfilm en horror, met een vleugje Blair Witch Project, ‘wat er veel beter uitziet dan het op papier klinkt’. Voguenoemt de serie al even beangstigend als onmisbaar, en prijst het feit dat adolescentie serieus wordt genomen zonder in stereotypen te vervallen. ‘Er komen maar weinig naakte lichamen en oppervlakkige gesprekken in voor’, meent ook NYT. ‘Al hebben de meisjes wel een eetstoornis: ze verslinden elkaar.’
Wiredprobeert te verklaren hoe Yellowjacket als snel ‘een cultureel fenomeen’ is geworden: ‘Zeldzaam goede recensies, zeer goede mond-tot-mondreclame en omikron.’ Daarnaast zou het plot vol symbolen, aanwijzingen en knipogen zitten waar internetgebruikers, die graag verdwalen in hypothesen, van smullen, zodat ze alles op sociale media bediscussiëren. Tot slot noemt het maandblad de nostalgie naar de jaren negentig, toen nog geen enkele tiener een smartphone had.
Yellowjackets is te zien op Canal Plus. Serie 2 is in de maak.
Door Laura Weeda
Gedurfd nieuw album van Rosalía
Flamenco omgesmeed tot pop en reggaeton
MUZIEK | ‘Toen Rosalía in 2018 haar album El mal querer uitbracht, een barok meesterwerk verankerd in plechtige flamencotradities verrijkt met gladde pop, barstte de wereld van de Spaanse artiest open en leek alles tegelijk op haar af te komen’, schrijft Rolling Stone. Er volgde eindeloze lof: ze was een creatief genie. Ze was een held van de avant-garde. Ze had de flamenco gered. De kritiek was al even intens: ze maakte geen authentieke flamenco. Ze was niet origineel. Ze was te commercieel. Ze gebruikte bovendien invloeden van culturen die niet de hare waren.
Met Motomami, dat in maart verscheen, laat de 29-jarige artiest zien dat ze alles geoorloofd vindt wat haar door inspiratie wordt ingegeven. Ze begon als flamencozangeres, en op dit album zijn de invloeden van flamenco en pop bovendien vermengd met reggaeton. ‘AlsBeyoncé of Rihanna zich soul en blues mogen toe-eigenen om pop te maken, waarom zou ik dan niet hetzelfde mogen doen met flamenco?’ citeert El País Semanalde muzikant. Het weekblad spreekt van een ambitieuze verzameling composities die Rosalía’s reis van de afgelopen drie jaar, waarin ze deels in de VS verbleef, beschrijven. ‘Omdat ik constant in ontwikkeling ben, evolueert mijn muziek met mij mee. Ik word blootgesteld aan de invloeden van vrienden uit Puerto Rico, de Dominicaanse Republiek, de Verenigde Staten… Dat juich ik toe.’
Maar volgens muziekcriticus Diego A. Manrique brengt deze houding ook een artistiek risico met zich mee: ‘Met El mal querer liep Rosalía voorop: ze leek op niemand. Met Motomami maakt ze deel uit van een Caribische trend en is haar originaliteit verwaterd’, schreef hij in El País. Ook Rolling Stone wijst op de mogelijke keerzijde van Rosalía’s neiging haar instincten en impulsen te volgen, waar ze haar ook naartoe leiden. ‘Motomami is vaak meer geïnteresseerd in het afbreken van muren dan in de gevolgen daarvan. Daaruit spreekt moed, maar de vrijheid die Rosalía voelt om iets te doen betekent niet altijd dat ze het ook daadwerkelijk moet doen.’
Door Laura Weeda
De onweerstaanbare aantrekkingskracht van de macht
Parade van duistere en corrupte zielen
LITERATUUR | Tien jaar lang onderzocht de Britse politicoloog Brian Klaas verschillende machtsvormen om antwoord te krijgen op de vraag waarom er toch zoveel tirannen, dictators en corrupte figuren aan de knoppen zitten. Hoe komen deze leiders aan de macht, waarom laat de omgeving dit gebeuren en wat valt er tegen te beginnen? Voor zijn boek Corruptible reisde Klaas de wereld rond om staatshoofden en CEO’s maar ook de autoritaire directeur van een woningbouwvereniging of een kannibalistische stammenleider te doorgronden.
‘Als er iets duidelijk wordt in dit boek is het dat onze wereld vol zit met systemen die corrupte figuren aantrekken en aanmoedigen’, concludeert Brian Tanguay in California Review of Books.
Criticus Jason Pack van nieuwssite Insidearabia.comnoemt het onderzoek van Klaas van grote waarde voor de nadere bestudering van de machtssystemen in het Midden-Oosten, waar het nogal eens ontbreekt aan controle over de macht. Klaas illustreert dat volgens Pack ‘glashelder’ met de werkwijze van de Belgische koning Leopold II. Die hanteerde in eigen land een transparante en liberale regeerstijl, maar manifesteerde zich in Congo als ongekend wrede heerser. ‘Waar dat verschil vandaan kwam? In België had hij met toezicht en regelgeving te maken; in de kolonie waren die geheel en al afwezig.’
In Corruptible laat Klaas ook zien dat het vanaf de zijlijn gemakkelijk is om te oordelen, schrijft Colin Freeman in de Telegraph. Zo liet de Thaise ex-premier Abhisit Vejjajiva tijdens straatprotesten 87 burgers doodschieten: ‘Maar wat zouden wij in zijn plaats gedaan hebben in de wetenschap dat we de verantwoordelijkheid dragen voor de levens van honderdduizenden gelijkgestemden?’ Freeman noemt het boek van Klaas een ‘onderhoudend geschreven gids langs duistere zielen van machthebbers’, maar denkt niet we nu een handleiding hebben om ‘de Putins van deze wereld het hoofd te bieden’.
In The Washington Post vindt Rachel Kleinfeld dat het betoog van Klaas verontrustender was geweest als hij het niet zo geestdriftig had opgeschreven. ‘Omdat hij de lezer vooral ook wil vermaken, verlies je haast uit het oog hoe goed narcistische psychopaten in staat zijn hun charisma in te zetten en zo de boel te manipuleren en te intimideren.’
Corruptible van Brian Klaas, vertaald door Irene Paridaans als Macht, verscheen begin maart bij uitgeverij Nieuw Amsterdam.
Door Diederik Samwel
Japans meesterwerk als intiem fresco
Regisseur geeft het stuur uit handen
SPEELFILM | Afgaand op de internationale kritieken moet het raar lopen wanneer Drive my car van Ryusuke Hamaguchi dit jaar niet in de prijzen valt bij de Oscaruitreiking. ‘Een meesterwerk’, oordeelt Justin Chang van de Los Angeles Times. ‘Over hoe acteren het leven benadert, terwijl het leven een mate van acteren vereist. Over taal en het vertellen van verhalen waarbij kunst en leven elkaar niet zozeer navolgen als wel omarmen. Per scène gebeurt meer dan in sommige complete films.’
De speelfilm is gebaseerd op een kort verhaal van Haruki Murakami over acteur/regisseur Yusuke, gespecialiseerd in meertalige bewerkingen van toneelstukken van Anton Tsjechov. Aan zijn volmaakte huwelijk met scenarioschrijfster Oto komt abrupt een einde, waarvan de toedracht onduidelijk is. Twee jaar later krijgt Yusuke tijdens een theaterfestival een auto met vrouwelijke chauffeur toegewezen die een vergelijkbaar trauma met zich meedraagt.
‘Een fascinerend intiem fresco dat geleidelijk uitgroeit tot een fijnzinnige psychologische studie‘
Recensent Marc-André Lussier van het Canadese dagblad La Pressenoemt het een van de beste films van 2021. Hij kan er niet mee zitten dat er in drie uur niets spectaculairs gebeurt: ‘De film is van begin tot eind doordrongen van gratie. Een fascinerend intiem fresco dat geleidelijk uitgroeit tot een fijnzinnige psychologische studie.’
Voor The New York Times moet criticus Manohla Dargis zich inhouden om de filmstijl niet minimalistisch te noemen, zo functioneel is Hamaguchi in haar ogen te werk gegaan: ‘Camerawerk, licht, geluid en montage zijn ingehouden en perfect gedoseerd. Deze film besluipt je en wiegt je heen en weer met kraakheldere beelden die nergens de aandacht afleiden van het verhaal.’
Anke Leweke kreeg het gevoel dat ze Drive my car heeft ondergaan, schrijft ze in Die Zeit: ‘Halverwege de film laat de regisseur zich ontvallen dat hij met zo’n chauffeur niet eens merkt dat hij in de auto zit. Zo is het ook met deze film. Je hebt niet in de gaten dat je in de bioscoop zit. Je kijkt naar twee mensen die geleidelijk weer tot leven komen.’
Drive my car van regisseur Ryusuke Hamaguchi draait vanaf 24 maart in de bioscoop.
De tekeningen die de Amerikaanse conceptuele kunstenaar Sol LeWitt maakte voor zijn ontwerp voor een synagoge in Connecticut, zijn nu voor het eerst samen met ander werk te zien in het Joods Museum van België in Brussel.
Het Joods Museum van België noemt de tentoonstelling van de Amerikaanse conceptuele kunstenaar Sol LeWitt (1928-2007) een ‘dubbele première’. Dubbel omdat werken van hem voor het eerst samen wordt getoond met de vrij onbekende Joodse erfenis van LeWitt, namelijk de ontstaansgeschiedenis van zijn ontwerp voor de in 2001 geopende synagoge Beth Shalom Rodfe Zedek in Chester, Connecticut. De muurschildering van een kleurige, zespuntige ster kan uiteenschuiven om de Thora te onthullen.
Solomon LeWitt, geboren in Connecticut, in een familie van Joodse immigranten uit Rusland, ontwikkelde zich tot pionier van de conceptuele en minimalistische kunst, en werd een beroemdheid met zijn Wall Drawings. Hoewel hij niet religieus was en een seculier leven leidde, onderhield LeWitt gedurende zijn hele leven een discrete maar innige band met zijn Joodse erfenis. Om een synagoge te kunnen ontwerpen werd hij uitgedaagd ‘een probleem van geometrische vormen’ op te lossen in een ruimte die moest voldoen aan rituele gebruiken. Hij baseerde de synagoge op de traditionele houten Poolse varianten met hun achtkantige koepels, die vrijwel allemaal in de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s werden verwoest.
In Brussel werden de Wall Drawings op de muren van het museum aangebracht door jonge kunstenaars en kunststudenten, in samenwerking met professionele tekenaars uit de studio van LeWitt.
Sol LeWitt: Wall Drawings, Works on Paper, Structures (1968-2002), te zien t/m 1 mei, Joods Museum van België, Brussel.
360 selecteert een aantal toonaangevende internationale concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities.
Koortsdroom in Volksbühne
THEATER | Suzan Boogaerdt en Bianca van der Schoot spelen Jessica – An Incarnation, een nieuwe voorstelling van Susanne Kennedy en Markus Selg, met wie het duo al eerder bewustzijnverruimend spektakel maakte over de vraag wat realiteit is en wat illusie.
Jessica – An Incarnation, 25 maart, Volksbühne, Berlijn.
Diepzinnige Arvo Pärt
MUZIEK | Liefhebbers van de gerenommeerde Estse componist Arvo Pärt kunnen hun hart ophalen op het Pärt Festival, een ode aan de ‘diepzinnige muziekvernieuwer’. Spiegel im Spiegel, jarenlang favoriet in de Klassieke Top 400, staat ook op het programma.
Arvo Pärt, 22 t/m 27 maart, Muziekgebouw, Amsterdam.
Bossanova Bebel
MUZIEK | Wie wil niet meewiegen op het ritme en de zwoele, loom klinkende stem van bossanovazangeres Bebel Gilberto (54)? De Braziliaanse Gilberto bouwde op haar laatste album Agora verder aan de moderne variant van de bossanova.
Bassonova Bebel, 13 maart, Het Sieraad, Amsterdam.
For the Record
FOTOGRAFIE | Platenhoezen zijn zo ongeveer sinds de uitvinding van het vinyl geliefde schilderdoeken voor kunstenaars en vormgevers. Iedereen heeft wel een herinnering aan een of meerdere covers. In de Londense Photographers’ Gallery zijn tweehonderd iconische hoezen tentoongesteld waarbij de bijdragen van fotografen en andere visuele kunstenaars onmiskenbaar aanwezig zijn. Uiteraard ontbreekt Andy Warhol niet met zijn bananenhoes die hij ontwierp voor The Velvet Underground & Nico.
De lijst met artistieke grootheden is indrukwekkend; de unieke creaties van onder anderen Cindy Sherman, David Bailey, Joseph Beuys, Nan Goldin, Richard Avedon en William Eggleston werpen licht op de talloze manieren waarop dit vierkante formaat is gebruikt door artiesten. De covers komen uit de collectie van Antoine de Beaupré, eigenaar van meer dan 15.000 albums.
For the Record: Photography & the Art of the Album Cover, The Photographers’ Gallery, Londen 25/3 t/m 12/6
Sol LeWitts Joodse erfenis
TENTOONSTELLING | Het Joods Museum van België noemt de tentoonstelling van de Amerikaanse conceptuele kunstenaar Sol LeWitt (1928-2007) een ‘dubbele première’. Dubbel omdat werken van hem voor het eerst samen wordt getoond met de vrij onbekende Joodse erfenis van LeWitt, namelijk de ontstaansgeschiedenis van zijn ontwerp voor de in 2001 geopende synagoge Beth Shalom Rodfe Zedek in Chester, Connecticut. De muurschildering van een kleurige, zespuntige ster kan uiteenschuiven om de Thora te onthullen.
Solomon LeWitt, geboren in Connecticut, in een familie van Joodse immigranten uit Rusland, ontwikkelde zich tot pionier van de conceptuele en minimalistische kunst, en werd een beroemdheid met zijn Wall Drawings. Hoewel hij niet religieus was en een seculier leven leidde, onderhield LeWitt gedurende zijn hele leven een discrete maar innige band met zijn Joodse erfenis. Om een synagoge te kunnen ontwerpen werd hij uitgedaagd ‘een probleem van geometrische vormen’ op te lossen in een ruimte die moest voldoen aan rituele gebruiken. Hij baseerde de synagoge op de traditionele houten Poolse varianten met hun achtkantige koepels, die vrijwel allemaal in de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s werden verwoest.
In Brussel werden de Wall Drawings op de muren van het museum aangebracht door jonge kunstenaars en kunststudenten, in samenwerking met professionele tekenaars uit de studio van LeWitt.
Sol LeWitt: Wall Drawings, Works on Paper, Structures (1968-2002), te zien t/m 1 mei, Joods Museum van België, Brussel.
Eerbetoon aan jeugdvriend
FILM | De Deense regisseur Jonas Poher Rasmussen kreeg zijn schoolvriend Amin aan het praten over hoe hij in de jaren tachtig was gevlucht uit Afghanistan en in Denemarken terechtkwam. In Flee laat hij zien dat Amins tocht langs corrupte Russische agenten en onmenselijke mensensmokkelaars ook in handgetekende 2D-animaties huiveringwekkend echt en spannend kan zijn.
Maar nog meer laat de film de onmetelijke veerkracht van een vluchteling zien die, verscheurd door de oorlog in Kaboel, nu een onbedreigd leven kan lijden als homoseksuele man, iets waarvan hij nooit had gedacht dat het mogelijk was. Dat Rasmussen ervoor koos om het schrijnende verhaal op deze meeslepende manier te verfilmen, werd door Sundance Film Festival en het IDFA gehonoreerd met lovende kritieken.
Het grootste gedeelte van de film is animatie, maar Rasmussen gebruikte ook montages van archiefbeelden die de politieke chaos in Afghanistan en Rusland doeltreffend weergeven. Flee is een liefdevol eerbetoon aan zijn jeugdvriend, zoals Along the Way van Mijke de Jong dat is aan de tweeling wiens vluchtverhaal zij verfilmde.
In het betoverende zestiende-eeuwse Chiostro del Bramante in Rome werden eenentwintig internationale kunstenaars uitgenodigd om vrij van welke aardse beperking dan ook een werk te maken voor de tentoonstelling Crazy: Madness in Contemporary Art.
Curator en kunstcriticus Danilo Eccher stelde een tentoonstelling samen geïnspireerd door en vernoemd naar een boek van een van de meest toonaangevende psychiaters in Italië, Eugenio Borgna. Crazy: Madness in Contemporary Art verkent de scheidslijn tussen verbazingwekkende creativiteit en ‘waanzin’ of gekte, zonder meteen met het afgesneden oor van Van Gogh op de proppen te komen. Als kunst bij uitstek in staat is om de menselijke conditie te verbeelden of te verwoorden, dan is het niet verwonderlijk dat kunst en gekte dicht naast elkaar liggen. In het Chiostro del Bramante, een museum in een oud klooster in Rome, kregen eenentwintig internationale kunstenaars de mogelijkheid om een installatie te ontwerpen die ‘rebelleert tegen de norm’, zich niet houdt aan gevestigde schema’s en wars is van elk rigide kader.
Ian Davenport laat pigment de buitentrap afstromen om een andere ruimtelijke ervaring af te dwingen. Het neon van de maatschappelijke betrokken Chileense Alfredo Jaar is van buitenaf zichtbaar. Levensechte mannequins van Sun Yuang & Peng Yu poseren op manieren die wij niet van hen gewend zijn en ook de zwarte motten van de Mexicaanse kunstenaar Carlos Amorales hebben hun weg gevonden naar het betoverende renaissancegebouw dat rond 1500 door Donato Bramante werd ontworpen. Alfredo Pirri daagt de bezoeker uit zich niet te beperken tot een reflectie op het oppervlak van zijn werk, maar zich te verliezen in de duizeling ervan en fysiek een voetafdruk achter te laten op de gebroken vloer.
Crazy: Madness in Contemporary Art is t/m 8 januari 2023 te zien in Chiostro del Bramante, Rome.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
