De politie in Ierland is een onderzoek begonnen na berichten dat het lichaam van een dode man naar een postkantoor was gebracht in een poging zijn pensioen te innen. Volgens The Irish Times werd het lichaam van een man die in de zestig leek te zijn naar het postkantoor van de stad Carlow gesleept, ondersteund door twee jongere mannen. Toen ze door het personeel werden ondervraagd, vluchtten de twee, met achterlating van de oudere man, die dood bleek te zijn.
Een van de jongere mannen had eerder geïnformeerd naar het innen van iemands pensioen en kreeg toen te horen dat de begunstigde aanwezig moest zijn, aldus de krant. Geholpen door een metgezel zou hij zijn teruggekeerd met het lichaam van de dode man. De politie laat autopsie verrichten om de doodsoorzaak en het tijdstip van overlijden vast te stellen. Burgemeester Murnane van Carlow zegt dat inwoners in shock zijn. ‘Niet te geloven,’ aldus Murnane. ‘Het is net een Hitchcock-film.’
Fujimori zou opdracht hebben gegeven tot gedwongen sterilisatie
De voormalige Peruaanse president Alberto Fujimori, die al een gevangenisstraf uitzit voor misdaden tegen de menselijkheid, is aangeklaagd voor nog eens vijf moorden plus de gedwongen sterilisatie van ruim dertienhonderd vrouwen die tijdens zijn ambtstermijn (1990-2000) werden vastgehouden. Voormalige ministers van Volksgezondheid onder Fujimori zijn ook aangeklaagd, bericht MercoPress.
De regering van Fujimori had doelgericht de intentie om de allerarmsten te steriliseren, want er zijn geen slachtoffers uit andere sociale groepen, betoogde aanklager Pablo Espinoza al eerder dit jaar. Volgens Espinoza werden tussen 1996-2000 ‘gezondheidsfestivals’ georganiseerd in afgelegen dorpen om vrouwen aan te trekken die later zonder hun toestemming werden gesteriliseerd.
Juan Carlos lag onder vuur vanwege illegale commissies
Zwitserland sluit het onderzoek naar de tegoeden van de voormalige Spaanse koning Juan Carlos. ‘Dit is het einde van de rechtsgang’ in een zaak ‘die Spanje op het puntje van zijn stoel heeft gehouden’, vat Tribune de Genève samen. Na een onderzoek van drie jaar heeft de rechtbank van Genève de zaak betreffende de tegoeden van de voormalige monarch, waaronder 100 miljoen dollar die door Saoedi-Arabië zijn betaald, gesloten.
De rechters hadden een strafzaak geopend wegens ‘witwassen met verzwarende omstandigheden’
Op 6 augustus 2018 hadden de rechters een strafzaak geopend wegens ‘witwassen met verzwarende omstandigheden’, nadat verschillende media hadden gemeld dat de voormalige koning van Spanje illegale commissies had ontvangen. Vermoed werd dat deze financiële transacties iets te maken hadden met zakendeals die Spaanse bedrijven sloten in Saoedi-Arabië. Zo kreeg de Spaanse spoorwegindustrie een contract voor de aanleg van een hogesnelheidsspoorlijn tussen de steden Medina en Mekka.
Het Openbaar Ministerie kondigde maandag aan de zaak te seponeren omdat ‘het onderzoek onvoldoende heeft aangetoond dat er een verband bestaat tussen het uit Saoedi-Arabië ontvangen geld en het sluiten van contracten voor de aanleg van de hogesnelheidstrein’.
Saoedi-Arabië heeft dinsdagavond opgeroepen tot de ‘onmiddellijke vrijlating’ van de Saoedische onderdaan die ervan wordt verdacht lid te zijn van het commando dat betrokken was bij de moord op de journalist Jamal Khashoggi in 2018, meldt Agence France Press. De man, die een paspoort op naam van Khalid Alotaibi voorlegde, werd dinsdagochtend op de luchthaven Roissy Charles-de-Gaulle gearresteerd en door de grenspolitie in voorlopige hechtenis genomen toen hij op het punt stond aan boord te gaan van een vlucht naar de Saoedische hoofdstad Riyad.
Dinsdagavond werd de identiteit van de man nog nagetrokken om er zeker van te zijn dat het arrestatiebevel van toepassing is op de aangehouden man, aldus een bron dicht bij de zaak. De Franse politie zei ’s avonds dat ze nog niet zeker wist of de gearresteerde man inderdaad een van de leden was van de commandogroep die Jamal Khashoggi heeft vermoord, meldde The Washington Post. ‘Er zijn honderden Saoedi’s met dezelfde naam’, vertelde een bron bij de Saoedische veiligheidsdiensten aan AFP.
Emma Coronel Aispuro is veroordeeld voor internationale drugshandel
Emma Coronel Aispuro is dinsdag door een Amerikaanse federale rechter veroordeeld tot drie jaar gevangenisstraf voor drie strafbare feiten die verband houden met internationale drugshandel en haar relatie met het Sinaloakartel, een criminele organisatie uit Mexico die werd geleid door haar man, Joaquín ‘El Chapo’ Guzmán, meldt de Mexicaanse krant El Universal.
Tijdens de hoorzitting in Washington vroeg Coronel om vergeving. ‘Ik wil mijn oprechte spijt betuigen voor alle veroorzaakte schade.’ De jonge vrouw zei ook dat ze niet wilde dat haar dochters zonder beide ouders zouden opgroeien, aangezien haar echtgenoot een levenslange gevangenisstraf uitzit in een gevangenis in Colorado.
De familie van de Azerbeidzjaanse president Ilham Aliyev verrijkte zichzelf in het geheim door middel van een uitgebreid netwerk van offshorebedrijven, die in handen waren van een klein groepje vertrouwelingen, zo blijkt uit de Pandora Papers.
Onderzoeksplatform OCCRPdook in de Pandora Papers, die begin oktober van dit jaar werden geopenbaard, en ontdekte dat drie kinderen en twee naaste medewerkers van Ilham Aliyev, president van Azerbeidzjan, geheime offshorebedrijven gebruikten om luxueuze penthouses, commerciële kantoorruimte en zelfs een oude taverne in het hart van Londen te verwerven. De eigendommen werden beheerd door een onderling verbonden netwerk van vierentachtig offshorebedrijven.
‘Al eeuwenlang is Londen een van ’s werelds topbestemmingen om te winkelen, te dineren en te genieten van het goede leven. En de onroerendgoedhausse van de afgelopen decennia heeft het aanbod aan aantrekkelijke mogelijkheden alleen maar uitgebreid.
Woningbouwprojecten met namen als The Knightsbridge en Thornwood Gardens verrezen op een steenworp afstand van warenhuis Harrods en het wereldberoemde Hyde Park. Soms, als dergelijke projecten van eigenaar wisselden, haalden de tientallen miljoenen ponden die ermee gemoeid waren het nieuws.
Maar deze indrukwekkende gebouwen in de Britse hoofdstad hebben één ding gemeen, iets wat zelfs goed ingevoerde lokale vastgoedjournalisten niet weten: ze zijn of waren eigendom van mensen die uiterst dicht bij de dictatoriale president Ilham Aliyev van Azerbeidzjan stonden.’
Dat schrijven OCCRP-journalisten Miranda Patrucic, Ilya Lozovsky, Kelly Bloss, and Tom Stocks in een artikel waarin ze de geheime Britse vastgoedbelangen van de familie Aliyev ter waarde van miljoenen euro’s ontrafelen.
Verborgen vastgoed
De twee dochters van Aliyev, zijn zoon, zijn schoonvader en twee naaste zakenpartners van de familie bezaten op het hoogtepunt onroerend goed in Londen met een waarde van maar liefst 429 miljoen Britse pond, ruim een half miljard euro. Daaronder bevonden zich prominente historische gebouwen, commercieel vastgoed en luxeappartementen in prestigieuze buurten. Het eigendom van dit vastgoedimperium bleef jarenlang systematisch verborgen achter offshorebedrijven met generieke namen als Sheldrake Six en Fliptag Investments.
Maar dankzij de Pandora Papers, het lek van offshoredocumenten die in handen kwamen van het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) en dat werd gedeeld met OCCRP en andere media, hebben verslaggevers de sluier van geheimhouding die deze bedrijven omringt, kunnen doorbreken.
In totaal ontdekte OCCRP op de Britse Maagdeneilanden vierentachtig geregistreerde, voorheen onbekende offshorebedrijven die sinds 2006 eigendom zijn van de familie Aliyev en hun medewerkers.
De bedrijven lijken te werken als een hecht systeem: keer op keer blijkt uit de gelekte gegevens dat ze op dezelfde dag documenten indienen of van directeur veranderen. Binnen dezelfde kleine groep mensen wisselden eigenaars en bestuurders regelmatig van functie.
Zijn zoon Heydar nam zijn eerste offshorebedrijf over toen hij nog op de lagere school zat
Een aantal van de bedrijven werd opgericht tijdens de eerste termijn van Ilham Aliyevs presidentschap, dat in 2003 begon. Hij is nu ver in zijn vierde termijn, als hoofd van een steeds autocratischer regime dat leunt op het gevangenzetten van journalisten, advocaten en activisten, frauduleuze verkiezingen en massale corruptie.
Zijn zoon Heydar nam zijn eerste offshorebedrijf over toen hij nog op de lagere school zat. Zijn dochter Arzu, die psychologie studeerde in Londen, was net negentien geworden toen ze er zelf een kocht.
Behalve wat vage omschrijvingen als ‘een rekening openen’ of ‘handel drijven in Azerbeidzjan en Europa’, is het onduidelijk wat deze bedrijven doen, maar één ding is wel duidelijk: ze bezitten enorme hoeveelheden eigendom in de Britse hoofdstad en daarbuiten.
Verslaggevers ontdekten dat ten minste acht van die bedrijven miljoenen dollars in contanten ontvingen van enorme witwas- en overdrachtssystemen die al eerder door OCCRP waren ontdekt, waaronder de Azerbeidzjaanse, Russische en Trojka-witwaspraktijken. De oorsprong van het ontvangen geld is onbekend; van deze systemen is bekend dat ze zowel legitieme als onwettige fondsen hebben verwerkt.
Terwijl sommige van deze offshorebedrijven de afgelopen jaren zijn gesloten en sommige van hun eigendommen zijn verkocht, droegen de Aliyevs in 2017 bijna 150 miljoen euro aan onroerend goed over aan een geheime trust die werd opgezet en gecontroleerd door de schoonvader van de president.
Schaamteloos
De heerschappij van de familie Aliyev over Azerbeidzjan begon met Ilhams vader Heydar Aliyev, een doorgewinterde Sovjetfunctionaris die de controle over het land overnam twee jaar nadat het in 1991 onafhankelijk werd.
De oudere Aliyev was een autoritaire leider en onder zijn toezicht begon Azerbeidzjan zich te ontwikkelen tot een corrupte oliestaat. Maar zijn regime was anders dan dat van zijn zoon.
‘Heydar Aliyev handhaafde een zeer strikte controle op corruptie’, aldus Richard Kauzlarich, de Amerikaanse ambassadeur in Azerbeidzjan tussen 1994 en 1997. ‘Hij was zeker niet zo schaamteloos als Ilham, zijn vrouw Mehriban en hun families tegenwoordig zijn. Ik bedoel, die doen het eigenlijk allemaal voor zichzelf.’
De verandering begon nadat Ilham in 2003 het presidentschap bekleedde. Binnen een paar jaar was zijn jongste dochter Arzu, slechts negentien jaar oud, al aandeelhouder van Strahan Holding and Finance, een offshorebedrijf met een Zwitserse bankrekening dat drie appartementen verwierf ter waarde van 6 miljoen euro in de Londense wijk Knightsbridge.
De dochter van een president had onmiddellijk extra waakzaamheid en aandacht moeten wekken bij Trident Trust, de offshore dienstverlener die het bedrijf voor haar opzette. Maar het was pas drie jaar later, in 2009, dat Trident Trust een in Londen gevestigd due diligence-bureau de opdracht lijkt te hebben gegeven om haar antecedenten te onderzoeken. Een rapport van het bedrijf dat in de gelekte gegevens opduikt, verklaart waarom geld dat met de jonge vrouw is verbonden, als potentieel verdacht moet worden beschouwd.
Trident Trust had al minstens zestien offshorefirma’s voor Arzu Aliyeva opgericht
In het rapport staat verder dat ‘als een klant een relatie met Arzu Aliyeva wil aangaan, elke transactie waarbij zij betrokken is, moet worden onderworpen aan uitgebreid en grondig onderzoek en verificatie’.
Maar op dat moment was zo’n relatie al lang gevestigd: Trident Trust had al minstens zestien offshorefirma’s voor Arzu Aliyeva opgericht. Naast de drie appartementen in het Londense Knightsbridge hadden deze firma’s een penthouse in hetzelfde gebouw en groot commercieel vastgoed in Roemenië verworven.
In hetzelfde jaar nam Trident Trust ook Arzu’s oudere zus Leyla en haar elfjarige broer Heydar aan als klant: Leyla werd eigenaar van een door Trident bestuurd bedrijf met een groot kantoorgebouw in de buurt van het wereldberoemde Regent Street in Londen, terwijl de jonge Heydar de ‘verhuurder’ werd van een restaurant met een Michelinster, een kunstgalerie en het hoofdkantoor van Condé Nast.
In een reactie op vragen van verslaggevers schreef een vertegenwoordiger van Trident Trust dat ‘alle trust- en zakelijke dienstverleningsbedrijven van Trident opgezet zijn volgens de regels die gelden in het rechtsgebied waar ze actief zijn en zich volledig committeren aan naleving van alle geldende regels. Trident werkt samen met elke bevoegde autoriteit die om informatie vraagt.’ Maar, voegde de dienstverlener eraan toe, ‘Trident bespreekt zijn klanten niet met de media’.
Carrières in de kunst en de media
In 2010 onthulden OCCRP en andere media al de rijkdom van de kinderen van Aliyev. Deze verhalen over offshore-imperiums, mijn- en telecommunicatiebedrijven stonden in schril contrast met hun ogenschijnlijke carrières in de kunst en de media.
Arzu studeerde psychologie in Londen en maakte verschillende documentaires. Ze is nu voorzitter van een mediaproductiebedrijf in Bakoe, verder is er weinig bekend is over haar leven.
Haar oudere zus Leyla trouwde met een Russische popzanger en woonde enkele jaren in Moskou, waar ze een glossy cultuurtijdschrift oprichtte. Ze was ook nog filmproducent, werkzaam in de kunstwereld, diende als vicepresident van een liefdadigheidsinstelling en schreef zelfs een ode aan haar overleden grootvader die terechtkwam in een leerboek voor basisschoolkinderen.
Het minst is bekend over Heydar, de waarschijnlijke opvolger van zijn vader. Hij studeerde in 2018 af aan de Azerbeidzjaanse Diplomatieke Academie, die wordt geleid door de oom van zijn moeder.
Sleutelfiguren
Gezien de jonge leeftijd van de kinderen van Aliyev en hun gebrek aan aantoonbare zakelijke ervaring, en gezien het officiële inkomen van hun vader, rijst natuurlijk de vraag waar hun enorme sommen geld vandaan komen. Voordat Ilham Aliyev president werd, was hij vicepresident van SOCAR, de staatsoliemaatschappij van Azerbeidzjan. Zijn huidige verdiensten als president zijn niet bekend, maar zijn laatst gepubliceerde officiële salaris, in 2015, was ongeveer 200.000 euro per jaar.
Noch Aliyev, noch zijn vrouw, Mehriban, hebben ooit inzage in hun vermogen gegeven en de Azerbeidzjaanse wet vereist niet dat ze dit doen, ook al verstrekten enkele andere presidentskandidaten dergelijke informatie wel vrijwillig.
Op zoek naar verklaringen voor hun rijkdom hebben journalisten jarenlang onderzoek gedaan naar de connecties tussen de familie Aliyev en de oligarchen die rijk zijn geworden in Azerbeidzjan onder het bewind van Ilham.
Twee sleutelfiguren, beide voormalig functionarissen van het ministerie van Belastingen, kwamen daarin naar voren: Fazil Mammadov en Ashraf Kamilov. Zij zijn verbonden met de presidentiële familie van Azerbeidzjan via een zakenconglomeraat genaamd AtaHolding, dat een waarde heeft van honderden miljoenen dollars en dat onder meer belangen in bank-, bouw- en verzekeringswezen heeft.
Mammadov nodigde de familie Aliyev uit om deel te nemen in het bedrijf, waardoor de basis werd gelegd voor een innig zakelijk en politiek partnerschap
Als onderdeel van onderzoek van de Panama Papers liet OCCRP zien dat het bedrijf, dat Mammadov startte en dat Kamilov zou gaan leiden, werd opgericht maanden vóór de verkiezingen die de heerschappij van Aliyev zouden bestendigen. Ook werd aangetoond hoe Mammadov de familie Aliyev uitnodigde om deel te nemen in het bedrijf, waardoor de basis werd gelegd voor een innig zakelijk en politiek partnerschap.
Dus hoewel de exacte bronnen van het fortuin van de familie Aliyev onbekend zijn, is het duidelijk dat hun financiële succes verweven is met dat van AtaHolding en zijn scheppers. De Pandora Papers laten zien dat Kamilov nauwer verweven is met het offshore-imperium van de familie Aliyev dan iemand ooit heeft beseft.
Hij komt voor in vijfendertig van de vierentachtig offshorebedrijven die worden onderzocht, waaronder tien waarin hij en leden van de familie beide als aandeelhouders opduiken. In drie gevallen was het Kamilov die een bedrijf op de Britse Maagdeneilanden verwierf, waardevol onroerend goed vergaarde en dat vervolgens overdroeg aan de familie Aliyev.
Een andere belangrijke figuur in deze structuren is Gafar Gurbanov, een voormalig ambtenaar van het ministerie van belastingen die ook als voorzitter van AtaHolding heeft gediend. Hij was directeur van de meeste van de vierentachtig met elkaar verweven offshorebedrijven.
Veel van de activiteiten van de bedrijven zijn onbekend, maar uit documenten van hun beheerder, Trident Trust, blijkt dat sommigen zijn opgericht voor het bezit van bankrekeningen in Zwitserland en Tsjechië. Anderen worden aangemerkt als investeringsvehikels of handelsondernemingen. Enkele bezaten werkende bedrijven in Azerbeidzjan.
Bekend is is dat sommigen van hen waardevolle activa bezaten: in totaal tientallen vastgoedprojecten, bijna uitsluitend in Londen, met op hun hoogtepunt een waarde van 510 miljoen euro. De meeste ervan werden contant betaald.
Een van de meest opmerkelijke gevallen betreft zoon Heydar, die vier gebouwen in Maddox Street in Mayfair bezat toen hij nog maar elf jaar oud was.
Het duurste vastgoed van een lid van de familie Aliyev was een commercieel vastgoedproject aan Conduit Street, dat door Kamilov werd verworven voor 42,2 miljoen euro en dat enkele weken later werd overgedragen aan Arzu Aliyeva, die toen tweeëntwintig jaar oud was.
Een kwart miljard euro
En dan is er natuurlijk nog het vastgoedproject Holborn Links, met een waarde van bijna een kwart miljard euro, dat zich over verschillende blokken in het hart van Londen uitstrekt. Het omvat een historische pub genaamd Bloomsbury Tavern op een steenworp afstand van het British Museum. Voordat het in 2016 werd verkocht, was de ontwikkeling in handen van een bedrijf dat eigendom was van Kamilov.
In de meeste gevallen bevatten de uitgelekte documenten van Pandora Papers geen informatie over hoe geld het offshore-imperium van de Aliyevs en hun medewerkers binnenkwam.
Maar in 2013 ontving het bedrijf dat later Holborn Links kocht, Perez International, meer dan 1,2 miljoen dollar van Westburn Enterprises, een van de drie belangrijkste lege vennootschappen in het hart van het Russische witwas- en transfersysteem van 20 miljard dollar. Drie andere Kamilov-bedrijven ontvingen ook geld van Westburn, zo’n 16,6 miljoen dollar aan Russische witwasoperaties. En zo zijn er nog een aantal witwasoperaties die in de miljoenen lopen.
2015 markeert het begin van een financiële crisis voor Azerbeidzjan, met dalende olieprijzen en massale devaluatie van de munt
Na jaren van gestage vermogensopbouw lijkt het erop dat de zaken rond 2015 een hoogtepunt hebben bereikt. Dat jaar markeert het begin van een financiële crisis voor Azerbeidzjan, met dalende olieprijzen en massale devaluatie van de munt. Gewone Azeri’s leden er het meest onder, maar zelfs de elite van het land begon te vechten om een steeds kleiner wordende taart. AtaBank, een belangrijk onderdeel van AtaHolding, ging enkele jaren later failliet.
Het offshore-imperium van de Aliyevs en hun medewerkers lijkt ook getroffen te zijn. Veel van hun bedrijven raken in onbruik want ze zijn blijkbaar niet meer nodig. Drie van hun commerciële investeringen, waaronder het enorme vastgoedproject Holborn Links, worden verkocht.
Maar ze verkochten niet alles, verre van dat. Kamilov en Gurbanov behielden een aanzienlijk deel van hun bezit. En de Aliyevs droegen 191 miljoen dollar aan eigendommen over, waaronder het luxeappartement in Knightsbridge waar de Aliyevs dochters lijken te wonen, naar een geheime familietrust die werd beheerd vanuit het eiland Man.
Blijkbaar om het spoor te verhullen, werden de bedrijven die deze eigendommen bezaten eerst overgenomen door de bejaarde schoonvader van Ilham Aliyev, Arif Pashayev, nu zevenentachtig. Hij bracht ze vervolgens over naar een ander bedrijf, dat als enige doel had ze te verwerven en ze vervolgens onder te brengen in de trust.
Door deze manoeuvres leek het alsof de eigendommen waren overgedragen. Als niet dat ene document door journalisten was aangetroffen in de Pandora Papers, waren de eigendommen uit het zicht van het publiek verdwenen in de trust, die wordt beschermd door de strikte wetten rond bedrijfsgeheim van het eiland Man. Maar Pashayev diende een aangifteformulier in bij Trident Trust toen hij de eigendommen verplaatste, waarbij hij de waarde van de activa van de trust schatte op een slordige 120 miljoen euro en aangaf dat hij de bron van het geld was. Dat is waar het spoor van de eigendommen doodloopt.
In een van de laatste documenten in de Pandora Papers waarvan bekend is dat ze betrekking hebben op de familie Aliyev en hun medewerkers, vraagt Trident Trust om meer informatie over Arzu Aliyeva van haar zaakvoerders:
‘Tijdens onze gebruikelijke, doorlopende screening, werd de uiteindelijk gerechtigde van bovengenoemde bedrijven aangegeven als Politiek Prominent Persoon’, aldus een e-mail van november 2018. ‘Het betreft de dochter van de president van de nationale regering van Azerbeidzjan. We hebben de volgende documenten nodig om te voldoen aan onze vereiste voor verscherpte due diligence: bankreferentie, professionele referentie, cv.’
De zaakvoerders van Aliyeva antwoordden dezelfde dag en voegen een oude referentie van Aliyeva’s bank in Azerbeidzjan bij. ‘Mevrouw Arzu Aliyeva staat al meer dan tien jaar goed bekend bij ons’, staat in het antwoord. ‘We beschouwen bovengenoemd persoon als betrouwbaar en zijn ervan overtuigd dat ze geen enkele verplichting zal aangaan die ze niet zal kunnen nakomen.’
Een fraudeur die zijn slachtoffers voor ruim een half miljoen euro in cryptovaluta zou hebben opgelicht, is gearresteerd in Letland na speurwerk van de Spaanse politie, bericht The Guardian. De Letse man leidde een luxeleven aan de Costa del Sol, verbleef in exclusieve hotels en villa’s, at in dure restaurants en kocht dure kleren.
Ruim duizend mensen zouden het slachtoffer zijn geworden van zijn zwendel
Volgens de Guardia Civil is de man, die sinds 2015 door Interpol werd gezocht, ‘een van de grootste cryptovaluta-oplichters in Spanje’. Ruim duizend mensen zouden het slachtoffer zijn geworden van zijn zwendel. Via agressieve publiciteitscampagnes op Twitter, Telegram en een eigen webpagina beloofde de man commissies aan investeerders in een nieuwe virtuele valuta die bekend staat als Hodlife.
Eind juni ontdekten de investeerders echter dat hun geld was verdwenen en dat ze waren opgelicht. Na onderzoek wist de Guardia Civil hun e-portemonnees te koppelen aan de negentwintigjarige man die sinds 2020 lange tijd doorbracht in een van de meest exclusieve gebieden van de Costa del Sol.
Fraude kwam aan het licht na schijnexamen van Luis Suárez
De Guardia di Finanza, de Italiaanse fiscale opsporingsdienst, heeft een nieuw onderzoek geopend naar vermeende corruptie aan de Università per stranieri di Perugia, een universiteit die zich specifiek op buitenlanders richt, bericht persbureau ANSA. De nieuwe zaak komt voort uit onderzoek naar het schijnexamen Italiaans dat voetballer Luis Suárez vorig jaar aflegde.
De Guardia di Finanza deed daar onderzoek naar. Suárez moest het Italiaanse staatsburgerschap verkrijgen om zich aan te kunnen sluiten bij voetbalclub Juventus uit Turijn, die te veel buitenlandse spelers in dienst had. Het taalexamen was daarvoor benodigd, maar het bleek dat hij de antwoorden vooraf had gekregen. De examinator die de toets afnam, pleitte in februari schuldig aan fraude en kreeg een voorwaardelijke gevangenisstraf van een jaar. Suárez vertrok daarop van Barcelona naar Atlético Madrid.
Het nieuwe onderzoek betreft vermeende onregelmatigheden bij de werving van universitaire onderzoekers en docenten. Het huidige management van de universiteit is geen onderwerp van het onderzoek.
Generaal Ahmed Nasser Al-Raisi uit de VAE heeft een duister verleden
‘Ahmed Nasser Al-Raisi is verkozen tot de nieuwe voorzitter’ van Interpol, zo heeft de internationale politieorganisatie donderdag 25 november bekendgemaakt op haar Twitter-account. ‘Dit illustreert het hoge aanzien dat de Verenigde Arabische Emiraten en hun politie- en veiligheidssysteem genieten’ in de wereld, aldus de krant Al-Ittihad uit Abu Dhabi, die verwijst naar Al-Raisi’s profiel als inspecteur-generaal bij het ministerie van Binnenlandse Zaken.
De VAE is de afgelopen jaren de op een na grootste contribuant aan Interpol is geworden, wat waarschijnlijk niet los staat van hun meest recente diplomatieke succes. ‘Hij is de eerste kandidaat uit het Midden-Oosten die deze positie bekleedt’, aldus de Engelstalige krant The National uit Abu Dhabi.
Zijn benoeming is echter niet voor iedereen in de regio een bron van trots. Zo wijst de pers in het naburige Qatar erop dat Al-Raisi van foltering wordt beschuldigd. ‘Ook al is zijn functie in feite honorair, en is het de secretaris-generaal die zorgt voor het functioneren van de organisatie, toch waren verschillende mensenrechtenorganisaties en Europese afgevaardigden tegen zijn verkiezing‘, schrijft de website Al-Araby Al-Jadid.
‘Al-Raisi is betrokken is bij mensenrechtenschendingen, arrestaties van politieke tegenstanders, hacken en spionage’
‘In oktober 2020 maakten negentien ngo’s, waaronder Human Rights Watch, zich al zorgen over de mogelijke keuze van de generaal uit de VAE die ”lid is van een veiligheidsapparaat dat zich systematisch richt tegen de vreedzame oppositie”’, schrijft het Libanese dagblad L’Orient-Le Jour.
‘Hij is de veiligheidschef van een dictatoriaal en onderdrukkend regime’, hekelde de Saoedische mensenrechtenactivist Taha Al-Hajji op Twitter. Al-Hajji wijst erop dat Al-Raisi ‘betrokken is bij mensenrechtenschendingen, arrestaties van politieke tegenstanders, hacken en spionage’.
‘Dit is een verontrustend bericht’, aldus de mensenrechtenorganisatie Mena Rights Group uit het Midden-Oosten, die op Twitter schrijft dat Interpol ‘nu wordt vertegenwoordigd door een autocratisch regime dat het uiten van kritiek als terrorisme beschouwt en dat zijn tegenstanders bespioneert, arresteert en martelt’. Volgens de Britse krant The Guardian is deze bezorgdheid des te meer gerechtvaardigd omdat de Emiraten ervan worden verdacht ‘misbruik te hebben gemaakt van het opsporingssysteem van Interpol om politieke tegenstanders te vervolgen’.
Vier jaar na het openen van zijn eerste galerie draaide kunsthandelaar Inigo Philbrick een omzet van 130 miljoen dollar – een exorbitant hoog bedrag waar hij graag mee te koop liep. Maar zijn methodes hield hij liever voor zichzelf. Welkom in de wereld van flippen, wired fraud en spelers die betrokken zijn aan beide uiteinden van transacties van zeven cijfers.
‘Het toerismebureau van Vanuatu, een eiland in de buurt van de Australische kust, beweert dat “echtparen, gezinnen, adrenalinejunkies en rustzoekers” er allemaal genoeg te beleven zullen hebben’, schreef David Jenkins vorig jaar in zijn artikel ‘The Inigo Philbrick Saga: From Wunderkind To Art Fraudster’dat op de website van the Center for Art Law in Brooklyn werd gepubliceerd.
‘Sinds kort wil het bureau voor toerisme misschien nog wel een ander type bezoeker aan die lijst toevoegen: voortvluchtige kunsthandelaren’, ging Jenkins verder. Want door samenwerking van het Amerikaanse ministerie van Justitie en de lokale autoriteiten werd Inigo Philbrick, een in Miami gevestigde dealer die gespecialiseerd is in hedendaagse kunst, op 11 juni 2020 gearresteerd op een van Vanuatu’s markten.’
De kunsthandelaar was sinds oktober 2019 op de vlucht want, schreef Eileen Kinsella destijds voor ArtNet News: ‘In de afgelopen acht maanden stapelden zich civiele rechtszaken op waarin Philbrick ervan wordt beschuldigd dat hij voor tientallen miljoenen dollars aan kunstwerken heeft gestolen, verkoopopbrengsten heeft verduisterd, geld heeft geleend met kunst als onderpand die hij niet bezat en overlappende aandelen van kunstwerken heeft verkocht. De rechtszaken werpen een licht op de duistere kanten van de kunstmarkt en de byzantijnse financiële manoeuvres die achter de schermen worden uitgevoerd om prijzen op te krikken en de identiteit te verdoezelen van spelers die betrokken zijn aan beide uiteinden van transacties van zeven cijfers.’
Reputatie
‘Velen van ons zouden op drieëndertigjarige leeftijd waarschijnlijk niet in staat zijn om vermogende individuen en organisaties te bedriegen’, schreef Jenkins vorig jaar, ‘maar de achtergrond en geschiedenis van Philbrick in de kunstindustrie verklaren in hoge mate hoe hij zo snel bekendheid kon verwerven. Philbrick is de zoon van Harry Philbrick, de voormalig directeur van het Aldrich Contemporary Art Museum in Ridgefield, Connecticut en oprichter van de non-profit kunstorganisatie Philadelphia Contemporary. Zijn moeder is Jane Philbrick, een veel tentoongestelde kunstenaar en parttime docent aan de New School’s Parsons Fine Arts School of Art, Media, and Technology met een master in design van de Harvard University.
Philbrick Junior ging naar de prestigieuze Goldsmiths University in Londen, gespecialiseerd in kunst en design, toevallig ook de alma mater van zijn vader, aldus The New York Times. In 2010, na zijn opleiding, begon Philbrick een stage bij White Cube, de gerenommeerde galerie van Jay Joplin voor hedendaagse kunst in Londen. Binnen een jaar promoveerde Philbrick van stagiair tot verkoopdirecteur secundaire markt en in 2013 opende hij zijn eigen galerie in Londen, met steun van Jopling, later in 2018 gevolgd door een tweede vestiging in Miami.’
Philbrick verwierf al snel een reputatie bij internationale verzamelaars en investeerders als expert van hippe, gewilde hedendaagse kunstenaars zoals Rudolf Stingel, Wade Guyton en Christopher Wool. In 2017 meldde zijn galerie een omzet van ongeveer 130 miljoen dollar, en Philbrick liet zijn rijkdom breed hangen door veelvuldig te reizen met privéjets, maatpakken van 7000 dollar en horloges van 55.000 dollar te dragen en door recordbiedingen op veilingen te doen. Een dergelijk snel en eclatant succes had misschien al eerder tot opgetrokken wenkbrauwen moeten leiden en het is niet echt verrassend dat Philbrick ten val kwam.
Secundaire kunstverkopen lijken vaak meer op aandelenhandel dan op de verkoop van schilderijen en sculpturen
Philbrick liep uiteindelijk tegen de lamp omdat hij, volgens de aanklachten, zijn klanten heeft opgelicht door ‘onder valse en frauduleuze voorwendselen, verklaringen en beloften te hebben verstrekt’ en door valse namen en handtekeningen te gebruiken bij het opstellen van verkoopcontracten.’ Zijn handelen wordt in Amerika ‘wire fraud’ genoemd: fraude waarbij gebruikgemaakt is van telecommunicatie of internet.
Om de aanklachten tegen Philbrick te begrijpen, schrijft Jenkins, is het nuttig om te kijken naar het ecosysteem waarin hij zijn zaken deed, een wereld ‘waarin het meer draait om het woord “markt” dan om het woord “kunst”.’
Philbrick, aldus Jenkins, ‘opereerde voornamelijk op de secundaire kunstmarkt en kunstwerken die al een aantal keren van eigenaar waren veranderd werden door hem verkocht aan investeerders, verzamelaars en partijen die mogelijk nooit in de buurt zijn geweest van de kunst die ze kochten. Beschrijvingen van secundaire kunstverkopen lijken vaak meer op aandelenhandel dan op de verkoop van schilderijen en sculpturen. Dergelijke verkopen houden vaak in dat klanten dealers zoals Philbrick miljoenen dollars betalen voor een volledig of gedeeltelijk eigendomsbelang in kunstwerken met het doel ze opnieuw te verkopen zodra de prijs voldoende is gestegen (een praktijk die bekendstaat als “flippen”), en dat allemaal zonder dat de betrokken partijen ooit daadwerkelijk bezit van de kunst nemen.’
De belangrijkste wanpraktijken waarvan Philbrick wordt beschuldigd houden verband met liegen tegen zijn klanten over eigendom, beschikbaarheid en prijzen van kunstwerken. In sommige gevallen kwam het erop neer dat de som van de veronderstelde eigendomsaandelen van meerdere partijen in een werk meer dan 100 procent bedroeg.
In oktober en november 2019 begonnen de bewijzen tegen Philbrick zich op te stapelen en Amerikaanse opsporingsdiensten noteerden hem als ‘voortvluchtige’ met openstaande vorderingen voor een bedrag van meer dan 20 miljoen dollar. Hij werd uiteindelijk in juli 2020 gevonden op het eiland Vanuatu in de Stille Oceaan, waar hij opvallend weinig deed om zijn identiteit te verbergen. Hij gebruikte zijn echte naam op het eiland, verwierf bekendheid bij de lokale gemeenschap en schepte soms op over zijn eerdere betrokkenheid bij de kunstscene.
Realityster
Een jaar geleden onthulde Philbricks partner, de Britse realityster Victoria Baker Harber, dat zij en Philbrick begin 2019 in het geheim getrouwd zijn door een sjamaan in Mexico. Ze beviel vorig jaar oktober van hun dochter Gaia-Grace en maakte het nieuws bekend via een fotoshoot in de Britse versie van Hello! Magazine, voorzien van juichende teksten: ‘“Mijn wereld veranderde op het moment dat Gaia werd geboren”, zegt de 33-jarige voormalige Made in Chelsea-ster. “Wat ik voor Gaia voel is meer dan liefde; het is een instinct dat overneemt. De tweede keer dat ik haar zag, haar vasthield, wist ik meteen dat ik haar zal beschermen zolang ik leef.”’
Maar, treurt Hello! met haar mee, ‘Ondanks haar opgetogenheid is Victoria’s nieuwe rol nu ze aan het moederschap begint, getint met hartzeer. De grote afwezige in hun leven die al deze mijlpaalmomenten moet missen, is Gaia’s vader, Victoria’s Amerikaanse verloofde, Inigo Philbrick. De drieëndertigjarige kunsthandelaar, die galerieën runde in Londen en Miami en wereldwijd bemiddelde in transacties van miljoenen ponden, werd gearresteerd op beschuldiging van fraude toen Victoria vijf en een halve maand zwanger was.’
‘Ik kan niet wachten op de dag dat hij haar eindelijk kan ontmoeten’, zei de kersverse moeder over man en dochter in Hello!, maar dat zou nog wel eens een tijdje kunnen duren, want inmiddels is de rechtszaak tegen de in ongenade gevallen kunsthandelaar in de laatste fase beland. Volgens Artnet News pleitte Philbrick op 18 november schuldig tegenover de federale rechtbank in Manhattan en daarmee riskeert hij tot twintig jaar gevangenisstraf. De rechter doet daarover volgend jaar maart uitspraak.
De kunstmarkt is sterk afhankelijk van niet veel meer dan een gevoel van vertrouwen
Philbrick zegt bereid te zijn om zo’n 86,7 miljoen dollar te overhandigen aan de autoriteiten, het bedrag waar de totale fraude om zou draaien, en heeft beloofd een aantal schilderijen te retourneren, waaronder een Christopher Wool en een Wade Guyton. Ook zal hij zijn slachtoffers een nog nader door de rechter te bepalen bedrag terugbetalen.
Hij zit nu al bijna anderhalf jaar vast na zijn arrestatie op Vanuatu. De rechter weigerde hem destijds op borgtocht vrij te laten, omdat hij het met de aanklagers eens was dat Philbrick een vluchtrisico kon vormen. Sindsdien verbleef hij in penitentiaire inrichtingen in Manhattan en Brooklyn. De vestigingen van zijn kunsthandel in Londen en Miami zijn gesloten.
Hoewel de volledige gevolgen van de zaak van Philbrick pas duidelijk zullen zijn als het stof is neergedaald, schrijft Jenkins, is het duidelijk hoezeer het ontbreekt aan transparantie en regulering op de kunstmarkt, hetgeen ook werd bevestigd in een rapport van de Amerikaanse Senaat over de gevolgen van lakse Amerikaanse belastingwetgeving en antiwitwasregels op de kunstmarkt: ’de kunstindustrie is grotendeels niet gereguleerd.’ De kunstmarkt is een plek waar regelmatig transacties van miljoenen dollars plaatsvinden, maar waar geen gecentraliseerde database bestaat waarin het eigendom van kunstwerken is vastgelegd, zoals bijvoorbeeld het geval is bij onroerend goed. Dat maakt de kunstmarkt sterk afhankelijk van niet veel meer dan ‘een gevoel van vertrouwen’, aldus Jenkins.
Gebrek aan berouw
‘Inigo aanvaardde de volledige verantwoordelijkheid voor zijn daden en zal de rest van zijn leven boeten voor zijn misdaden’, aldus zijn advocaat Jeffrey Lichtman na de schuldigverklaring in een e-mail aan ArtNet News. ‘Hoewel zijn acties oneerlijk en crimineel van aard waren, maakte hij deel uit van een industrie die van top tot teen ziek is, waar dit soort gedrag helaas alledaags is. Dat gezegd hebbende, biedt hij zijn slachtoffers zijn excuses aan en zal hij er alles aan doen om ze tevreden te stellen.’
De advocaat van de klagers gebruikte iets andere bewoordingen. ‘Na de afgelopen zeventien maanden in hechtenis te hebben doorgebracht, was het schokkend om zijn schijnbaar totale gebrek aan berouw te zien toen hem werd gevraagd waarom hij deze misdaden beging’, aldus advocaat Judd Grossman, die verschillende slachtoffers vertegenwoordigt, waaronder Aleksander ‘Sasha’ Pesko, die miljoenen verloor in deals met Philbrick rond kunstwerken van Rudolph Stingel en Jean-Michel Basquiat.
Toen de rechter vroeg waarom hij zijn misdaden had begaan, draaide Philbrick niet echt om de hete brij heen. Zijn antwoord bestond uit één woord: ‘Geld.’
Rechterlijke dwaling na 55 jaar eindelijk hersteld
Het is een wending die ‘het officiële verhaal herschrijft van een van de meest beruchte moorden uit het tijdperk van de burgerrechtenbeweging’ in de Verenigde Staten, aldus The New York Times, die het verhaal op woensdag 17 november naar buiten bracht. Na een nieuw onderzoek van tweeëntwintig maanden wil de openbaar aanklager van Manhattan de twee mannen vrijspreken die in 1965 zijn veroordeeld voor de moord op de zwarte activist Malcolm X in New York.
‘Deze mannen hebben niet het recht gekregen dat ze verdienden (…). Wat we wel kunnen doen is die fout erkennen, de ernst van die fout’, zei openbaar aanklager Cyrus Vance tegen de Amerikaanse krant.
‘Dit had nooit mogen gebeuren. Het was en is het gevolg van een proces dat tot in de kern corrupt is’
Het Innocence Project, een organisatie die strijdt tegen gerechtelijke dwalingen, heeft donderdag bij het Hooggerechtshof van New York een ‘gezamenlijke brief’ ingediend, samen met de openbaar aanklager en de advocaten van de twee mannen, om de veroordelingen uit 1966 ongedaan te maken van Muhammad Aziz, die in 1985 uit de gevangenis werd vrijgelaten en nu 83 is, en Khalil Islam, die na het uitzitten van zijn straf in 1987 werd vrijgelaten en in 2009 overleed.
‘Dit had nooit mogen gebeuren. Het was en is het gevolg van een proces dat tot in de kern corrupt is’, zei Muhammad Aziz in een verklaring die door zijn advocaten werd vrijgegeven, geciteerd door The Washington Post.
Het besluit om de twee mannen vrij te spreken ‘vertegenwoordigt een opmerkelijke erkenning van de grove fouten die zijn gemaakt in een zaak van vitaal belang: de moord op een van Amerika’s invloedrijkste zwarte leiders’, aldus The New York Times. Malcolm X werd neergeschoten door drie schutters in de Audubon Ballroom, een drukbezochte zaal in Harlem, toen hij aan een toespraak begon.
‘Al tientallen jaren hebben historici vraagtekens gezet bij de beschuldigingen tegen Mohammed Aziz en Khalil Islam’, aldus het dagblad uit New York. In 2020, nadat Netflix een ‘explosieve’ documentaire had uitgezonden – Who Killed Malcolm X?, waarin twijfel wordt gezaaid over de schuld van de twee mannen –, vroeg Cyrus Vance zijn teams om de zaak opnieuw te onderzoeken.
Internetoplichting is tijdens de pandemie met 83 procent toegenomen. Slachtoffers zijn vooral ouderen. Toen ook Rosie Okumura’s moeder werd ‘gescamd’, besloot ze terug te vechten en de oplichters zo veel mogelijk treiteren. ‘Het is grappig, het is leuk om te doen en mensen worden er blij van.’
Drie of vier keer per week zit de vijfendertigjarige Rosie Okumura een uur of twee te bellen met dieven die ze in de maling neemt. Rosie is een stemactrice in Los Angeles die al twee jaar lang, als een soort omgekeerd callcenter, het soort figuren opbelt van wie wij de telefoontjes het liefst zo snel mogelijk afkappen: oplichters die zich voordoen als de belastingdienst, een helpdesk of een instantie die belt over een auto-ongeval waarbij je onlangs betrokken zou zijn geweest, al weet je daar zelf niets van. Als Okumura zo’n oplichter aan de lijn krijgt, doet ze zich voor als een oud dametje, of als een meisje van zes, of ze geeft een feilloze imitatie ten beste van Siri, de virtuele assistent van Apple. Het is haar al eens gelukt om een zogenaamde medewerker van een klantenservice wijs te maken dat ze Britney Spears was. ‘Ik verdoe hun tijd,’ zegt ze, ‘en die tijd kunnen ze niet meer gebruiken om iemands oma te beroven.’
Okumura is een ‘scambaiter’, een burger die op eigen houtje de strijd aanbindt met internetoplichters (scammers) door hen dwars te zitten, aan de schandpaal te nagelen of zelfs op te lichten. ‘Scambaiting’ bestaat al zo’n twintig jaar en heeft geen brandschoon verleden: zeker vroeger wilden scambaiters zich weleens te buiten gaan aan extreme en vaak racistische vernederingstactieken. Maar op TikTok en YouTube geeft een nieuwe generatie nu de toon aan. Okumura, die op beide platforms meer dan anderhalf miljoen volgers heeft, houdt het graag ‘grappig en luchtig’.
In het VK was fraude via telefoon en tekstberichtjes tijdens de pandemie met 83 procent toegenomen
In april tweette de toenmalige Britse staatssecretaris van Volksgezondheid Lord Bethell over een ‘enorme plotselinge toename’ in het aantal spamtelefoontjes, en de Britse consumentenbond Which? had een maand eerder al vastgesteld dat fraude via telefoon en tekstberichtjes tijdens de pandemie met 83 procent was toegenomen. In mei waarschuwde de Britse telecomwaakhond Ofcom dat oplichters steeds beter in staat zijn bestaande telefoonnummers te ‘spoofen’, zodat je bijvoorbeeld echt door je bank lijkt te worden gebeld. In zo’n klimaat zijn scambaiters net superhelden. Maar is het wel zo simpel? Wat motiveert mensen zoals Okumura? Hoeveel nut heeft hun aanpak? Zijn ze er ooit in geslaagd een oplichter tot inkeer te brengen?
Bruce Wayne werd Batman om de moord op zijn ouders te wreken. Okumura werd scambaiter nadat een internetoplichter haar moeder 500 dollar lichter had gemaakt. Haar moeder is een alleenstaande zestiger bij wie in 2019 ineens een vreemd venstertje op het computerscherm verscheen. De pop-up, voorzien van het Windows-logo, meldde dat haar computer was geïnfecteerd met een virus. Er stond een telefoonnummer bij dat ze kon bellen om het virus te laten verwijderen. ‘Dus dat belde ze, en toen zeiden ze: je hebt een virus, laat ons verbinding maken met je computer, dan kijken we wat we kunnen doen.’ Okumura’s moeder gaf de scammers toegang tot haar computer, en daarmee tot al haar bestanden. Ze betaalde 500 dollar om ‘het virus te laten verwijderen’, en ondertussen werden ook al haar persoonlijke gegevens gestolen, waaronder haar burgerservicenummer.
De bank kon gelukkig voorkomen dat het geld van haar rekening werd afgeschreven, maar Okumura vond het niet genoeg dat haar moeder haar geld terug had. Ze vroeg haar om het nummer en belde dat zelf ook, om vervolgens de oplichter bijna twee uur aan het lijntje te houden. ‘Ik krijg enorm slechte vibes van mijn computer,’ begon ze met de stem van Kim Kardashian. ‘Zit u nu voor uw computer?’ vroeg de oplichter. ‘Nou ja, hij staat voor me, is dat… dat is toch hetzelfde?’ De opname van het gesprek zette ze op YouTube, en sindsdien heeft Okumura nog meer dan tweehonderd van dat soort opnamen gemaakt, die nu een aardige bron van reclame-inkomsten zijn. (Ze laat zich ook direct door bedrijven sponsoren.)
Amusement
‘Het is vooral ook amusement. Het is grappig, het is leuk om te doen en mensen worden er blij van,’ antwoordt ze op de vraag waarom ze dit doet. ‘Maar ik krijg ook elke dag wel een paar mails van mensen die zeggen: o, enorm bedankt, zonder jouw filmpje was ik 1500 dollar armer geweest.’ Ze is niet naïef, ze weet ook wel dat ze oplichters niet van hun praktijken kan weerhouden, maar ze hoopt ervoor te zorgen dat mensen er niet meer in trappen. ‘Mensen voorlichten en voorkomen dat mensen worden opgelicht is volgens mij makkelijker dan proberen alle oplichters achter de tralies te krijgen.’
Daar zit wat in. De nationale Britse tiplijn van het aan de Londense politie gelieerde meldpunt Action Fraud werd na een rapport van de Birmingham City-universiteit als ‘ontoereikend’ bestempeld. Uit een undercoveronderzoek van The Times was al gebleken dat hooguit een op de vijftig meldingen tot een arrestatie leidt en dat het meldpunt veel zaken laat liggen. Tijdens de pandemie regende het nep-appjes waarin mensen werd gevraagd bezorgkosten te betalen voor niet-bestaande pakketjes. Het invullen van persoonsgegevens om voor deze ‘zending’ te betalen kostte één slachtoffer 80.000 pond.
Op de vraag of de scambaiters nuttig werk doen of de politie voor de voeten lopen in haar strijd tegen internetoplichting, geven de woordvoerders van Action Fraud geen direct antwoord. ‘Het is belangrijk dat mensen die door oplichters worden benadeeld dit via de juiste kanalen melden om de politie en andere opsporingsinstanties te helpen bij het verzamelen van de juiste informatie,’ luidde hun e-mail. ‘Waarschuwingen die van mond tot mond gaan, kunnen helpen om mensen beter bewust te maken van de gevaren, dus we raden u altijd aan om familie en vrienden zo veel mogelijk in te lichten over oplichtingspraktijken waar u weet van heeft.’
Jim Browning heeft zelfs bewakingscamera’s van callcenters gehackt om mensen te identificeren
Sommige scambaiters geven de ontmaskerde oplichters ook gewoon aan bij de politie. Jim Browning is de alias van een Noord-Ierse youtuber met bijna 3,5 miljoen abonnees, die al zo’n zeven jaar filmpjes over internetoplichters online zet. Het lukt hem geregeld om in te breken op de computers van scammers en hij heeft zelfs bewakingscamera’s van callcenters gehackt om mensen te identificeren. Hij geeft zijn informatie vervolgens door aan ‘de relevante instanties’, zoals politie, financiële instanties en internetproviders.
‘Ik zou mezelf geen misdaadbestrijder noemen,’ zegt Browning, ‘maar ik doe genoeg om te kunnen zeggen: die en die zit achter deze oplichting, en dat geef ik door aan de autoriteiten.’ Hij zegt dat hij nog maar een of twee keer heeft gezien dat een oplichter daadwerkelijk werd opgepakt. Eerder dit jaar werkte hij met het BBC-programma Panorama samen aan een onderzoek naar een callcenter in India. Op basis daarvan heeft de Indiase politie uiteindelijk een inval gepleegd en is de eigenaar aangehouden.
Ouderen
Browning zegt dat hij ‘per ongeluk’ youtuber is geworden. Hij was oorspronkelijk begonnen met het uploaden van zijn filmpjes om de links daarvan naar de autoriteiten mee te sturen als bewijsmateriaal. Maar toen begonnen de kijkers toe te stromen. ‘YouTube trekt helaas vooral jong publiek, en ik heb liever dat ouderen die filmpjes zien,’ zegt hij. Omdat maar 10 procent van zijn kijkers boven de zestig is, werkt hij samen met de American Association of Retired People om ouderen via hun tijdschrift attent te maken op de oplichtingspraktijken. ‘Ik werk expres met hen samen om de boodschap wat breder te verspreiden.’
Dat wil niet zeggen dat Browning geen entertainer is. In zijn populairste filmpje (40 miljoen views) gebruikt hij rustig de echte namen van de oplichters. ‘Je wordt ineens heel stil,’ zegt hij midden in een gesprek. ‘Ga je dit bij Archit melden?’ Geschrokken hangt de oplichter op. In de reacties op het filmpje, dat meer dan 1800 likes heeft, schrijft iemand er ‘kippevel’ van te krijgen. Maar waar de grootste en brallerigste sterren op YouTube miljoenen kunnen verdienen, merkt Browning geregeld dat het platform de advertenties bij zijn filmpjes heeft uitgeschakeld. De vrij ruim geformuleerde richtlijnen van YouTube bevatten onder meer de bepaling dat er mogelijk ‘geen advertenties worden geplaatst bij content die kijkers aangrijpend, afstotelijk of shockerend kunnen vinden’. Browning heeft dan ook nog gewoon een baan.
Criminoloog Jack Whittaker maakt zich zorgen om de mentaliteit van ‘oog om oog, tand om tand’
Niet alleen YouTube staat ambivalent tegenover scambaiting. Jack Whittaker, promovendus in de criminologie aan de Universiteit van Surrey, heeft er onlangs een artikel over geschreven. Hij legt uit dat veel scambaiters het weliswaar doen uit een gevoel van gemeenschapszin, maar anderen vooral uit boosheid over het falen van de politie, of gewoon uit verveling. Hij maakt zich zorgen om de ‘vernederingstactieken’ van sommige scambaiters en om de mentaliteit van ‘oog om oog, tand om tand’.
‘Ik ben een overtuigd voorstander van het belang van de rechtsstaat,’ zegt Whittaker. Als scambaiters geloofwaardig willen worden, moeten ze stoppen met onethische en onwettige praktijken, zoals inbreken op de computer van een oplichter en al diens bestanden verwijderen. (Het YouTube-filmpje ‘Scammer Rages When I Delete His Files!’ telt meer dan 14 miljoen views.) En hij schrikt ook van het racisme in de scambaiting-gemeenschap, nu het overschot op de arbeidsmarkt heeft geleid tot een toename van het aantal malafide callcenters in India. Browning zegt dat hij soms racistische reacties bij zijn video’s moet verwijderen. ‘Scambaiters beschikken over alle knowhow om goede dingen te doen, maar het ontbreekt aan een goede aansturing,’ zegt Whittaker. ‘Ik denk dat we eens goed moeten bedenken hoe we vrijwilligers beter kunnen inzetten binnen het politieapparaat.’
Ten minste één voormalige scambaiter is het daarmee eens. Edward, een Amerikaanse software-ingenieur, was begin deze eeuw betrokken bij een beruchte actie op een van de grootste scambaiting-fora ter wereld. Samen met een paar onlinevrienden wist hij oplichter Omar ervan te overtuigen dat hem een lucratieve baan werd aangeboden. Omar kocht een vliegticket en vloog 1000 kilometer naar Lagos, maar tevergeefs. ‘Hij belde ons omdat hij geen geld had en geen idee hoe hij weer thuis moest komen. Hij hing huilend aan de lijn,’ zegt Edward. ‘En ja, ik weet niet of ik hem nu moest geloven of niet, maar dat was wel het punt dat ik dacht: misschien ga ik toch een beetje te ver.’ Toen is Edward ermee gestopt. Hij was met scambaiting begonnen toen hij als militair in een ver land was gestationeerd. Hij was er wel vier of vijf uur per dag aan kwijt, zegt hij: het was ‘deeltijdwerk’, met als beloning vooral ‘vriendschappen en het gevoel ergens bij te horen’.
‘Nou ja, ik vraag je niet voor niets om mijn achternaam niet te vermelden, hè?’ zegt Edward als ik hem nu naar die tijd vraag. ‘Ik schaam me er een beetje voor. Ik denk weleens: zat ik toen dan helemaal fout?’ Hij keurt de eigenrichting van scambaiters nu af en vindt dat het de taak van de internetplatforms is om oplichting te bestrijden.
Nancy Drew
Alleen blijft de gewone gebruiker zich toch machteloos voelen tegenover de steeds doortraptere oplichtingsmethoden. (Afgelopen zomer werd Browning zelf nog het slachtoffer van een nepmailtje, met als gevolg dat zijn YouTube-kanaal tijdelijk werd verwijderd.) En scambaiting zal niet zomaar verdwijnen. In Ontario is Cassandra Raposo (23) er tijdens de eerste lockdown mee begonnen. Inmiddels is een van haar TikTok-filmpjes al meer dan anderhalf miljoen keer bekeken. Ze houdt oplichters voor dat ze Nancy Drew [de ‘girl detective’ uit een populaire boeken- en tv-reeks] heet, geeft het adres van een politiebureau op als het hare en houdt zich vaak van de domme om de gesprekken nodeloos te rekken.
‘Ik vind dat de politie en de techbedrijven meer moeten doen om dit soort oplichting een halt toe te roepen, maar ik snap wel dat het moeilijk is,’ zegt Raposo. Ze pleit voor samenwerking tussen scambaiters en autoriteiten en hoopt dat haar filmpjes jongeren stimuleren om hun grootouders te waarschuwen voor de oplichterstactieken. Net als Browning krijgt ze ook dankbare e-mails van potentiële slachtoffers die door haar filmpjes voor oplichting zijn behoed. ‘Mijn filmpjes maken een klein maar belangrijk verschil,’ zegt ze. ‘Zolang zij me blijven bellen, blijf ik opnemen.’
Okumura denkt dat voorlichting en preventie cruciaal zijn, maar ze heeft er ook aan bijgedragen dat één oplichter tot inkeer kwam. ‘Ik raakte bevriend met een student. Hij is met oplichtingspraktijken gestopt en heeft ook uitgelegd waarom hij ermee was begonnen. In het land waar hij woont is weinig werk, dus is het heel normaal om dit te doen.’ Hij vertelde haar dat hij de indruk had dat Amerikanen ‘allemaal rijk, dom en egoïstisch’ zijn en er weinig last van hebben als je wat van ze steelt. (Browning klinkt sceptischer. Scammers bij wie hij op de computer had ingebroken, zag hij vaak genoeg op zoek gaan naar de nieuwste iPhone.) ‘Soms zijn het mensen die uit wanhoop handelen,’ zegt Okumura. ‘En soms zijn het gewoon etters die overal maling aan hebben. Daarom houd ik het grappig en luchtig. Het ergste wat je mij kunt verwijten, is dat ik hun tijd verdoe.’
De politieke gevolgen voor de Braziliaanse president
Na zes maanden werk en soms stormachtige hoorzittingen heeft de parlementaire onderzoekscommissie (ICC) van de Braziliaanse Senaat over de rol van regering tijdens de pandemie een rapport van twaalfhonderd pagina’s afgeleverd. Dit werd dinsdag 26 oktober goedgekeurd door zeven van de elf senatoren die lid waren van de commissie, waarna ze een minuut stilte in acht namen als eerbetoon aan de 606.000 slachtoffers van covid-19 die in Brazilië zijn geregistreerd.
Het document beveelt de aanklacht van ‘coronascepticus’ aan tegen president Jair Bolsonaro en beschuldigt hem van negen misdaden, waaronder ‘misdaad tegen de menselijkheid’, ‘aanzetten tot misdaad’ en ‘charlatanisme’. Bolsonaro zou de verspreiding van covid-19 hebben aangemoedigd om ‘een vermeende collectieve immuniteit’ te bereiken, legt El País Brasil uit. ‘Het plan was om koste wat kost de economie weer op te starten, door het virus zich te laten verspreiden’, aldus de krant.
Vanaf nu ligt ‘het lot van het rapport in handen van de procureur-generaal van de republiek’
Het ICC roept ook op tot de aanklacht van tachtig andere mensen, waaronder de drie oudste zonen van de extreemrechtse leider, ook politici, evenals ministers en voormalige ministers, hoge ambtenaren, artsen en bedrijfsleiders en het ziekenhuis.
Vanaf nu ligt ‘het lot van het rapport in handen van de procureur-generaal van de republiek’, een bondgenoot van het Braziliaanse staatshoofd, die de misdaden waarvan Jair Bolsonaro wordt beschuldigd zal moeten analyseren, en ‘die van de voorzitter van de Kamer van Afgevaardigden’, die zal moeten bepalen of de leider ‘het misdrijf heeft begaan waarvan hij wordt beschuldigd’, in welk geval de president kan worden onderworpen aan een verwijderingsprocedure.
Desalniettemin zal het hoofd van het lagerhuis ‘minder dan een jaar voor de presidentsverkiezingen nauwelijks gevolg geven aan een afzettingsproces’.
Politiek effect
‘Het verzoek om aanklacht’ van de ultrarechtse president zal boven alles hebben ‘een politiek effect’ hebben, meent Folha de São Paulo, volgens wie ‘de verklaringen en de feiten die door het ICC’ sterke punten zullen vormen in het politieke debat, ook nog in het verkiezingsjaar.
‘Het is mogelijk dat de grote straf voor het gezondheidsbeleid dat Jair Bolsonaro de afgelopen maanden heeft gevoerd, volgend jaar uit de peilingen komt, wanneer de president zich herkiesbaar probeert te stellen.’
Zelf werd de president woensdagochtend geïnterviewd door de proregeringszender Jovem Pan News. Hij beschreef hij het ICC als een ‘maskerade’ en spreekt hij van ‘een ravage’; ‘niet tegen mij, maar tegen het beeld van Brazilië’.
‘Dit beïnvloedt wie wel en niet wil investeren in Brazilië, wie hier wel en niet heen komen, het stelt ons allemaal in slecht daglicht, het beïnvloedt de aandelenmarkt, de prijs van de dollar (…) en zorgt voor inflatie.’
De helft van de gevangenen in Belarus is veroordeeld wegens drugsbezit. Vooral jongeren zijn de dupe. Ze krijgen vijftien jaar voor bezit, twintig als er sprake is van een ‘georganiseerde’ misdaad. Moeders die zich tegen de uitspraken verzetten worden tot wanhoop gedreven. ‘Geef ze straf, maar pak hun leven niet af.’
De telefoon ging: ‘Uw zoon is gearresteerd.’
Dat moet een vergissing zijn, zei Julia, want wat kan een moeder in zo’n situatie zeggen – dat Emil zeventien jaar is en over een maand eindexamen doet? Dat hij nog nooit voor problemen heeft gezorgd, dat hij op school aan alle olympiades heeft meegedaan en dat hij in Polen zou gaan studeren?
Ze greep haar tas en holde de deur uit.
Emil stond geboeid bij de tramhalte. De militieagenten hadden hem uit de tram gehaald toen hij op weg was naar zijn vriendin. ‘Als je ons alles vertelt, laten we je naar huis gaan,’ hadden ze beloofd.
Hij had kunnen antwoorden: ‘Ik wil eerst dat jullie mijn moeder waarschuwen.’ Het fouilleren van een minderjarige dient namelijk te gebeuren in aanwezigheid van een van de ouders, aldus het internationaal recht. Maar welke middelbare scholier weet zulke dingen? En wie durft in Belarus tegen militieagenten in te gaan?
Voordat ze er was, had Emil hun verteld waar hij de marihuana bewaarde (in zijn kamer, in een theeblikje). Ze vonden dertien gram.
‘Er lag een beetje op de bodem van het blikje,’ zegt Julia. ‘Ik had er geen idee van dat hij blowde. Als ze het niet hadden gezegd, had ik gedacht dat het kruidenthee was.’
‘Een beetje’ – het Belarussische recht kent dat begrip niet. Er wordt ook geen onderscheid gemaakt tussen soft- en harddrugs, een hoeveelheid voor eigen gebruik of een handelsvoorraad. Hasj telt even zwaar als heroïne; elke joint telt als een zakje marihuana. Ook leeftijd doet er niet toe, een veertienjarige kan ook in de gevangenis terechtkomen, maar dat weet Julia niet. Ze gelooft dat ze haar zoon nog voor zijn eindexamen vrij kan krijgen.
‘Hij wilde economie gaan studeren in Warschau, aan de Leon Koźmiński-academie. Hij is al twee jaar Pools aan het leren bij de Poolse kerk,’ vertelt ze. ‘Hij las de biografieën van Steve Jobs en van Bill Gates, hij had het voortdurend over startups en bitcoins. Hij wilde niet naar school in een trui, maar droeg altijd een colbertje. Ik dacht dat ik een directeur had grootgebracht.’
Bij de foto’s in het schoolalbum – donkere bos haar, glimlach, glinsterende ogen – schreef hij: ‘Ik ben onsterfelijk en ongrijpbaar! Een toekomstige zakenman en trader.’
20 jaar gevangenisstraf
Borysów, een industriestad op anderhalf uur rijden van Minsk; op het centrale plein een standbeeld van Lenin, aan de rand van de stad een houtbewerkingsbedrijf (vroeger heette het Overwinning van het Proletariaat, nu Borysowdrew). In de jaren zeventig van de twintigste eeuw werden hier lucifers geproduceerd voor de Sovjetmarkt, tegenwoordig vezelplaten en multiplex voor de export.
Daar waar de stad eindigt staan lage huisjes tegen elkaar aan, met wat armetierige aanbouwsels, de daken zijn opgelapt met metaalplaat.
Galina Makarowa verontschuldigt zich bij mijn binnenkomst dat het zo armoedig is. ‘Mijn man is met pensioen, ik krijg een uitkering omdat ik geopereerd ben aan kanker. Ik maak zuurkool en die verkoop ik op de markt om wat roebels bij te verdienen.’
Op het fornuis in de hal worden pelmeni klaargemaakt voor het eten. Achter een gordijn staat een emmertje waar je je behoefte kunt doen, voor als je vanwege de vorst niet naar het toilet achter op het plaatsje wilt gaan. ‘Hier moest de badkamer komen, we hebben de tegels gezet, maar hebben geen geld om het af te maken. Al ons geld gaat op aan advocaten. We hebben alles verkocht, tot en met de vitrage, alleen in de kamer van Maksim is alles gebleven zoals het was.’
Galina heeft uitgerekend dat ze tot nu toe al veertienduizend dollar hebben uitgegeven om hun zoon te redden
Een gemiddeld pensioen bedraagt in Belarus ongeveer driehonderd dollar, een consult bij een advocaat kost honderdvijftig dollar. Galina heeft uitgerekend dat ze tot nu toe al veertienduizend dollar hebben uitgegeven om hun zoon te redden.
‘Het was een goede jongen, ijverig. Hij wilde het leger in, net als zijn vader, maar hij werd afgekeurd op zijn platvoeten, en dus ging hij naar de technische universiteit in Polatsk. Hij studeerde in het weekeinde, zodat hij ons kon helpen,’ vertelt zijn moeder.
Hij werkte in Borysowdrew, waar hij machines programmeerde. Hij had de technische school eerder afgerond.
Galina was gescheiden van de vader van Maksim toen de jongen nog klein was. Ze trouwde opnieuw, weer met een officier. Wiktor Wladimirowitsj schilt de aardappelen in de keuken en zegt niet veel.
‘Sinds ze onze zoon hebben gearresteerd, is mijn man in zichzelf gekeerd,’ legt Galina uit. ‘Hij heeft Maksim opgevoed als zijn eigen zoon, en nu mag hij hem niet eens bezoeken. En dat alles omdat wij niet op de formaliteiten hebben gelet. Ik heb zelf een boodschappentas met eten voor mijn zoon naar de gevangenis gesjouwd omdat ze mijn man voor de poort lieten wachten. Hij heeft gediend in Vietnam, Afghanistan, Tsjernobyl, hij heeft de dood in de ogen gekeken, maar hij heeft nog nooit zo gehuild als toen.’
We kijken naar foto’s: een vierjarig jongetje in een trui met een aapje; met de kat Barsik, met een speelgoedrobot die Galina uit Polen had meegebracht.
‘Vijftien jaar kom ik al in Polen voor de handel. Bij ons was er zelfs geen water met prik in de schappen, maar Maksim nodigde zijn vrienden uit en deelde alles met ze.’
Hij had drie vrienden: Ilja, Andrej en Maksim P. Ze kenden elkaar uit de buurt. Op een foto knuffelen Maksim en Ilja een pluchen Mickey Mouse, op een andere foto staan ze op een grasveld bij een flatgebouw, lachend, alsof ze zojuist een spelletje hebben onderbroken. De laatste oudejaarsnacht hadden ze ook samen doorgebracht, ze hadden hun vriendinnen uitgenodigd; de foto’s van dat feestje had hij daarna op het populaire Vkontakte gezet.
‘Ik zei tegen hem: “Ga jij maar lekker feesten, ik blijf wel bij je vader,”’ vertelt Galina. ‘Want de biologische vader van Maksim had een maand daarvoor een infarct gekregen. Hij kwam verlamd uit het ziekenhuis. Bij ons helpt de overheid je op geen enkele manier, zolang je niet bent erkend in een bepaalde invaliditeitscategorie, dus heeft Maksim hem zelf verschoond, te eten gegeven en gewassen. Hij kwam hier alleen even langs om wat te eten, en dan meteen weer naar zijn vader. Als het nodig was, belde hij Ilja, Andrej of de andere Maksim om hem af te lossen. Andrej studeerde informatica aan de Nationale Technische Universiteit van Belarus, vijfde jaar. Hij is zonder ouders opgegroeid; ze zijn beide gestorven toen hij vier jaar oud was.’
Maksim P. volgde een opleiding voor boswachter. ‘Die boompjes heb ik van hem’, ze wijst naar een rij naaldboompjes in het tuintje. ‘Hij is ook halfwees, hij is opgegroeid zonder moeder.’
Ilja deed aan boksen, hij wilde beginnen met wedstrijden.
Ze werden allemaal op 2 april 2015 gearresteerd. Maksim Makarow en Ilja werden uit hun auto getrokken door de antiterroristische troepen van de OMON, een van de wreedste militie-eenheden. Andrej en de andere Maksim werden door de militieagenten van huis gehaald. De oudste van de jongens was tweeëntwintig jaar, de jongste twintig. Tenlastelegging: handel in drugs door een georganiseerde criminele groep. Daar staat twintig jaar gevangenisstraf op.
Moeders 328
De Belarussische jeugd moet rein, gezond en gehoorzaam zijn. Sinds enkele jaren komen er synthetische drugs uit Azië het land binnen; ze zijn goedkoper dan de klassieke drugs (hasj en marihuana) en veel gevaarlijker (de samenstelling is moeilijk te bepalen, nog afgezien van de bijwerkingen). In de kranten wordt een ongeluk beschreven: drie vrienden uit Homel kopen samen synthetische drugs, een van hen wordt na een feest gevonden met uitgestoken ogen. Aleksander Loekasjenka verklaart drugs de oorlog en in december 2014 ondertekent hij presidentieel decreet nr. 6, waardoor de regels worden aangescherpt. Op de handel in drugs staat nu tot vijftien jaar gevangenisstraf: als er sprake is van een georganiseerde criminele groep twintig jaar. De veroordeelden komen terecht in speciale heropvoedingskampen: om hen te onderscheiden van andere gevangenen krijgen ze groene strepen op hun gevangeniskleding. ‘We zullen ze zo hard aanpakken dat ze zullen smeken om de dood,’ aldus Loekasjenka.
De arrestaties beginnen in de eerste maanden van 2015. Een van de eerste arrestanten, de achttienjarige Maksim, de jongste zoon van Larissa Zjigarowa uit Grodno, krijgt acht jaar omdat militieagenten bij hem thuis een hennepplant vinden.
Aleh Wolczak, oppositielid en activist van de organisatie Rechtshulp voor het Volk, denkt dat de rechter zich gewoonweg heeft vergist. Maar hoe vaak kan hij zich vergissen? Twee keer? Drie keer? Tegenwoordig worden dit soort vonnissen in heel Belarus geveld. Toen begreep hij dat het geen toeval was, dat het stelselmatig is. Alsof er van boven een order is uitgevaardigd om ervoor te zorgen dat de statistieken van de militie omhooggaan.
Een oproep om drugs in Belarus te legaliseren.
De moeder van Maksim, Larissa, richt op Vkontakte de groep Moeders 328 op (naar het artikel in het wetboek van strafrecht op grond waarvan hun kinderen worden veroordeeld). In het begin zijn er tientallen leden, vervolgens honderden en nu zijn het er bijna duizend. Ze komen uit Minsk, Brest, Lida, Vitebsk en Homel. Ze ontmoeten elkaar thuis, in cafés, schrijven petities. De juristen van Rechtshulp voor het Volk helpen hen bij het invullen van aanvraagformulieren om de beweging te registreren, maar de autoriteiten weigeren. Ze krijgen ook geen vergunning om te demonstreren.
Journalisten bellen Wolczak met het verzoek om commentaar te geven. Hij is jurist, werkte vroeger als onderzoeksrechter bij het OM. ‘Ik heb in mijn carrière vijftig moordzaken meegemaakt,’ aldus Wolczak. ‘Ik herinner me dat ze acht of tien jaar kregen, evenveel als de jeugd nu voor drugs.’ Hij is er zelf van overtuigd dat deze nieuwe rechtspleging nergens toe leidt. ‘Je kunt vooral niet mensen veroordelen wegens drugsbezit voor eigen gebruik. Als iemand verslaafd is, moet hij worden behandeld. En in de gevangenis is daartoe geen enkele mogelijkheid. Het probleem daarbij is dat er in Belarus geen moderne behandelmethodes zijn, er is geen preventie. Mensen zijn bang om het over hun problemen te hebben, omdat ze niet willen worden opgenomen in het centrale register van verslaafden dat Loekasjenka in 2015 heeft opgericht.’
‘Mensen die voor kleine vergrijpen de gevangenis in gingen, kwamen er jaren later weer uit, helemaal vervreemd van de samenleving’
Wolczak is van mening dat de straffen te zwaar zijn. ‘In veel gevallen kun je naar andere middelen grijpen: een ondertoezichtstelling door een curator, taakstraffen, vooral als de pleger jong is, nog geen strafblad heeft en met een geringe hoeveelheid drugs is betrapt. Wij waarschuwden de autoriteiten dat je jongeren niet eindeloos kunt veroordelen, omdat je dan eindigt zoals in het Amerika onder Reagan. Mensen die voor kleine vergrijpen de gevangenis in gingen, kwamen er jaren later weer uit, helemaal vervreemd van de samenleving.’
‘De helft van de gevangenen in Belarus is veroordeeld wegens drugsdelicten,’ aldus Piotr Markielow, een vierentwintigjarige activist van de beweging Legalize Belarus. ‘Massa-arrestaties lossen het probleem niet op.’
De beweging Legalize Belarus werd in 2017 opgericht door jonge mensen die verontwaardigd waren over de schaal waarop mensen werden gearresteerd op grond van artikel 328. Ze organiseren happenings en lezingen, ze sturen de veroordeelden briefkaarten, verzamelen handtekeningen voor een petitie om marihuana te legaliseren.
‘Ik heb ook wel eens een joint gerookt,’ erkent Markielow. ‘Maar niet in Belarus. Hier is het te gevaarlijk.’
Een jaar geleden is hij van de universiteit gestuurd (theoretische natuurkunde), officieel omdat hij te vaak absent was. Twee keer is hij gearresteerd – één keer hebben ze hem aangehouden bij antiregeringsbetogingen, en één keer op een rave party in een verlaten bunker bij Minsk.
Tegenwoordig zitten er wegens druggerelateerde delicten 18.000 mensen in de gevangenis. Mensenrechtenactivisten schatten dat 80 procent van hen nog geen dertig is. Onbekend is hoeveel van hen er minderjarig zijn.
Op een bijeenkomst van Moeders 328 krijg ik een lijst:
Marina Wladimirowna, haar zoon is gearresteerd op 17-jarige leeftijd. Hij kreeg 11 jaar en 7 maanden;
Olga Borysowna, haar dochter is gearresteerd op 16-jarige leeftijd. Zij kreeg 10 jaar;
Natalja, haar dochter is gearresteerd op 15-jarige leeftijd. Zij kreeg 10 jaar;
Elena Georgijewna, haar zoon is gearresteerd op 16-jarige leeftijd. Hij kreeg 10 jaar;
Zjanna Waclawowa, haar zoon is gearresteerd op 16-jarige leeftijd. Hij kreeg 8,5 jaar;
Enzovoorts. Vijfendertig namen. En dat zijn alleen nog maar de namen van de mensen die ermee instemden de petitie aan de parlementariërs te ondertekenen.
Striemen
Sinds haar zoon gearresteerd is, eet en slaapt Galina niet meer. Drie dagen mogen ze iemand vasthouden zonder tenlastelegging. Op de derde avond belt ze haar broer, samen rijden ze naar de vader van Maksim. Zwijgend kijken ze naar de klok. De deurbel gaat.
‘Aan zijn ogen zag ik meteen hoe laat het was. Ik hoefde niks te vragen. Ik gaf hem een handdoek toen hij onder de douche stond en zag dat zijn hele lichaam onder de blauwe striemen zat. Ze moeten hem op z’n nieren hebben geslagen. Op zijn lever. In zijn hals had hij kleine rode plekjes; later kwam ik erachter dat die van de taser [een stroomstootwapen] zijn.’ Ze besluiten geen klacht in te dienen. ‘Toen ik dat zag, huilde ik in mijn kussen, maar het belangrijkste was dat ze me mijn zoon teruggaven.’
Maar de molens draaiden, ze riepen Maksim weer op voor een verhoor.
Andrej bekent meteen – hij gebruikte ook wel eens drugs, handelde er wat in. Bij Ilja wordt een rolletje vijfroebelbiljetten gevonden en een kaartje waarop – zo tonen experts aan – sporen van alfa-PVP worden aangetroffen, een stof die een vergelijkbare werking heeft als amfetamine.
Alleen tegen de Maksims hebben de militieagenten niets, maar dat sluit voor hen nog niet uit dat zij geen verdachte zijn, tenslotte gingen zij veel met die andere twee om.
‘Andrej verklaarde dat hij alles in zijn eentje deed. Maar de onderzoeksrechter wist dat als hij van hen een georganiseerde criminele groep maakte, hij een wit voetje zou kunnen halen bij zijn superieuren.’
Soms belt Galina Maksim P., om te horen hoe het met hem gaat. Hij is per slot van rekening halfwees, hij moet het in z’n eentje zien te redden. Hij nam een keer niet op, en toen maakte ze zich zorgen of alles wel in orde was met hem.
Op die dag wachtte Maksim P. tot zijn zus naar haar werk in het winkelcentrum was gegaan, en hij alleen thuis was. Hij schreef drie brieven – aan zijn zus, aan zijn vader en aan zijn vriendin (ze waren drie maanden samen). Of hij bang was? Galina zegt dat ze hem, de jongste van het viertal, tijdens het onderzoeksverhoor opsloten in een zogenaamde press-chata (waar een nieuweling onder handen wordt genomen door recidivisten). Overdag sloegen de militieagenten hem, ’s nachts hoorde hij wat een twintigjarige als hem in de gevangenis boven het hoofd hing. Misschien had hij die beelden voor ogen, of misschien alleen de rust als hij zich van die beelden zou bevrijden.
‘Zelfmoord door het doorsnijden van de polsen,’ noteerden de militieagenten later.
Andrej, Ilja en Maksim Makarow krijgen vijftien jaar gevangenisstraf.
Nu gaan de moeders het internet op en leren nieuwe woorden kennen: zouten, kristallen, spices, mixjes om te roken
Ze zeggen dat ze voor de arrestatie een gewoon leven leidden: werken, boodschappen doen, ’s avonds voor de televisie. Zelfs als dat leven je een dronken man, een scheiding of een ziekte bracht, dat was allemaal je vertrouwde lot, en geen dreiging die je van je verstand berooft.
Nu gaan de moeders het internet op en leren nieuwe woorden kennen: zouten, kristallen, spices, mixjes om te roken – synthetische psychoactieve stoffen, in gewoon Nederlands namaakdrugs genoemd. Enkele jaren geleden konden sommige daarvan in Belarus nog legaal worden gekocht, na het presidentiële decreet nr. 6 worden ze beschouwd als drugs.
‘Dat houdt alleen maar in dat de handel erin is verplaatst naar het internet. Je hoeft maar als zoekterm in te typen: “Waar koop ik drugs in Minsk?” en meteen verschijnen er adressen van winkels,’ aldus Elena, en ze laat een prijslijst zien die ze heeft afgedrukt van het internet: stad, naam van de drug, prijs. Haar zoon Kiryl zit al twee jaar in de gevangenis (hij kreeg negen jaar).
Verstopplaats – plaats waar de bestelde waar wordt verstopt. Dat kan een uitgeholde boomwortel in het bos zijn, een kuiltje in het veld buiten de ring van Minsk. Op de site van de winkel registreert de cliënt zich in een speciaal systeem, dat de gesprekken versleutelt; als je betaalt krijg je een kaart met de verstopplaats, waar de drugs op je wachten.
Verstoppers – degenen die de handelswaar op de verstopplaats leggen. Verstoppers zijn meestal jonge mensen die op het internet afkomen op oproepen om wat bij te verdienen. Zij lopen ook het vaakst tegen de lamp.
Irina, de moeder van Wladek, vertelt: ‘We hadden het thuis niet breed, en onze zoon zat op de middelbare school, hij wilde met zijn vriendin naar de bioscoop. Eerst werkte hij voor een bakkerij in de Komarowka-markthal, zwart, maar na een paar weken betaalde de eigenaar hem zijn loon niet uit.’
De Komarowka is een van de grootste markten van Minsk, met meer dan tweehonderd kramen, het is er druk van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. ‘De jongen wist dat ze hem gewoon aan het lijntje hielden. Maar waar hij ook heen ging, het was overal hetzelfde liedje: werk zonder contract en een baas die allerlei smoezen verzint om niet te hoeven betalen,’ aldus Svetlana, de zus van Irina en de peetmoeder van Wladek. ‘En toen las hij dat berichtje op Vkontakte, dat een winkel in aromatische mengsels om te roken koeriers zocht. Ze zijn juist op zoek naar kinderen, doen hun rechtstreeks een aanbod om samen te werken en schrijven dat alles legaal is.’
Misschien vermoedde Wladek dat dat niet helemaal waar was, want over zijn nieuwe baantje vertelde hij niks aan zijn ouders. Twee weken na het verzorgen van de eerste zending werd hij gearresteerd. Hij liep samen met zijn vriendin, Valerija, tegen de lamp. Ze waren zeventien en kregen tien jaar, omdat de onderzoeksrechter vond dat er sprake was van een georganiseerde criminele groep.
OPG – de Belarussische afkorting van Organizowanaja prestoepnaja groepa, ofwel Georganiseerde criminele groep
‘De kinderen krijgen tien, vijftien jaar, de onderzoekers een premie en goeie baantjes’
Loedmila legt een appel op tafel: ‘Ik zal je laten zien hoe onze kinderen een georganiseerde criminele groep vormen. Een appel is een winkel met drugs. De tweede appel is mijn zoon, die voor verstopplaatsen zorgde. Het baantje vond hij via het internet, zoals zij allemaal.’ ‘En dit’, Loedmila legt naast de eerste appel nog meer appels, ‘zijn andere kinderen, die voor dezelfde winkel voor verstopplaatsen zorgden. De militie spoort een winkel op en pakt ze allemaal op. Ze zien elkaar voor het eerst in de rechtszaal, maar voor de rechter is het een georganiseerde criminele groep. De kinderen krijgen tien, vijftien jaar, de onderzoekers een premie en goeie baantjes.’
Haar zoon Artur, zit al vijf jaar in de gevangenis (hij kreeg dertien jaar).
‘En ik vraag dus: “Als het dan een georganiseerde criminele groep is, wie is dan de baas van deze business? Waar zijn de producenten, de laboratoria?”’ zegt Elena opgewonden. ‘De militie sluit een winkel op internet, maar onmiddellijk worden er tien andere geopend. En ze arresteren nog meer kinderen.’ De mensenrechtenactivisten stellen dat in deze oorlog die Loekasjenka heeft verklaard aan de drugs hoofdzakelijk kleine dealertjes en jongeren die voor eigen gebruik drugs kopen in de gevangenis belanden. Het recht zit zo in elkaar dat wie drugs koopt en het met vrienden deelt op een feestje, kan worden veroordeeld wegens distributie van verdovende middelen, waarop acht tot dertien jaar staat.
‘Tegen mijn zoon zeiden de militieagenten: “Je kunt nog beter iemand vermoorden,”’ aldus Alla, de moeder van Aleksander (veroordeeld tot veertien jaar).
Loedmila: ‘Het strafdossier van mijn zoon beslaat acht ordners, de rechter bladerde er nog geen uur in. Toen de advocaat opstond om een vraag te stellen, zei hij: “Zitten!”’
Julia: ‘Vóór ons was een proces van een man die zijn vrouw in elkaar had geslagen. Dat was een recidivist, hij was al twee keer veroordeeld. Nu had hij haar zo toegetakeld dat ze twee maanden in het ziekenhuis had gelegen met hoofdwonden. Hij kreeg twee jaar en zes maanden, en mijn zoon tien jaar.’
150 gevangenen in een cel
Galina brengt haar zoon iedere maand een pakket: dertig kilo, meer mag niet.
In een emmer giet ze een liter gekookt water, thee, uienringen, brengt het op smaak met zout en suiker, en op de bodem legt ze stukken rauwe vis. Na drie dagen haalt ze de vis eruit en hangt deze op boven het fornuis om te drogen. Gezouten vis is lichter dan gekookte, er past meer in het pakket. Spek zout ze ook zelf, omdat dat goedkoper is. Voor zes roebel koopt ze een kilo rauw spek op de markt. Voor gezouten spek zou ze in de winkel twaalf roebel moeten betalen.
‘Het zijn jonge kerels, ze moeten eten, en wat krijgen ze daar te eten? De hele zomer hebben ze daar alleen gort gekregen. Dat heeft mijn zoon drie tanden gekost, zoveel steentjes zaten erin,’ klaagt Galina en wikkelt het spek in papier.
‘Elke maand sturen we Maksim honderdtwintig roebel, meer mag niet. Ze werken in tweeploegendienst in een meubelfabriek, iedere maand krijgen ze dertig kopeken in de hand gedrukt. Honderdvijftig mensen slapen in een zaal. De britsen staan naast elkaar, vijfhoog, van de vloer tot het plafond. Ze hebben drie badkamers met z’n allen.’
Maksim heeft al twee keer straf gekregen wegens overtreding van het reglement. Eén keer was hij op de grond gaan liggen in plaats van op zijn brits; hij had gezegd dat hij last had van zijn rug. Een andere keer had hij zijn kraagje niet dichtgeknoopt. Toen mocht hij zijn familie niet zien.
‘Ik ben toen naar de directeur gestapt: “Ik wacht al een half jaar om mijn zoon te zien. Jullie hebben mij, zijn moeder, veroordeeld!”’
Eén keer per week mogen ze telefonisch met hun kinderen praten, niet langer dan een minuut.
‘Hij vertelt me niks, maar als hij ’s avonds in zijn kussen ligt te huilen, hoor ik dat, dat kun je niet uitleggen. Dat is je moederhart.’
Boeken
Een half jaar na de arrestatie van haar zoon heeft Julia Ostrowsko een uitgebluste blik, de wallen onder haar ogen verbergt ze met poeder. Ze is tien kilo afgevallen. Ze is gestopt met haar werk, ze heeft haar jongste dochtertje naar haar moeder in Wilejka gestuurd, honderd kilometer van Minsk. Kamila mist haar broer, vraagt waarom hij geen afscheid is komen nemen toen hij ging studeren. Voorlopig heeft ze haar niet de waarheid verteld. ‘Ze hebben mijn zoon gevangengezet, maar het hele gezin wordt gestraft,’ zegt Julia.
‘Ik weet niet hoe ik me zo in de nesten heb gewerkt, mama,’ schrijft Emil haar. ‘Zeg tegen mijn vrienden, want ik zal ze de komende tien jaar niet zien, dat ze geen stommiteiten begaan. En stuur me niks, alleen boeken.’
De militieagenten hadden bij hem thuis zijn telefoon en computer meegenomen (bij de halte had hij hun alle wachtwoorden gegeven). Ze hadden het berichtje gevonden dat hij had uitgewisseld met de internetwinkel die de namaakdrugs verkocht; daar bleek uit dat hij een pakje bij hen had opgehaald. Hij kreeg tien jaar voor de handel in drugs als lid van een georganiseerde criminele groep.
‘Het is niet bekend wat dat voor groep is, want verder hebben ze niemand opgepakt: noch een leider, noch andere leden van de groep. Ook geen enkele meerderjarige die deel uit zou maken van die groep, alleen mijn zoon.’
In de strafkolonie werkt Emil nu bij de recycling van metaal uit oude elektriciteitskabels. Volgens Julia worden die uit de zone van Tsjernobyl gehaald; geen enkel vrij persoon zou dat materiaal aanraken, maar de gevangenen halen ze uit elkaar met hun blote handen. En wie er iets van zegt, gaat de isoleercel in. Ze wonen bijna onder de grond, in de cellen is het koud en vochtig, alleen een klein raampje onder het plafond laat wat licht binnen. Ze krijgen alleen maar waterige soep met stukjes aardappel.
Eén keer in de drie maanden krijgen ze bezoek, veertig minuten. Ze praten door een telefoonhoorn, de ouders aan de ene kant van het glas, de kinderen aan de andere kant, en achter in de zaal zit een cipier die met een schakelaar beslist welke cabine hij afluistert. Eén keer per half jaar mogen ze elkaar zonder glas ertussen zien.
‘Als ik eruit kom, kan ik alleen nog straatveger worden,’ schrijft hij haar vertwijfeld.
Ze troost hem dat hij nog eindexamen kan doen. Ze neemt zijn boeken voor Engels mee. Ze schrijft naar de directeur van de gevangenis, naar de minister van Onderwijs om te vragen of haar zoon de hoogste klas mag afmaken en examen mag doen bij een commissie. Ze antwoorden dat het recht niet voorziet in de opleiding van gevangenen.
Tegenover haar zoon geeft ze niet toe dat ook zij last heeft van sombere gedachten. Als hij eruit komt, zal hij achtentwintig jaar oud zijn. Wie komt hij daar tegen, wat voor mens word je daar? Julia durft er niet over na te denken.
Hongerstaking
Galina is ervan overtuigd dat haar zoon onschuldig is. Ze heeft het over afgedwongen bekentenissen, manipulaties van de rechter, twijfelachtig bewijsmateriaal.
Er zijn ook moeders die erkennen: ‘Ja, onze kinderen hebben de wet overtreden.’ ‘Maar geef ze dan drie jaar, en geen tien. Geef ze straf, maar pak hun leven niet af,’ aldus Elena, de moeder van Kiryl.
Samen met de juridische adviseurs hadden ze een wetsvoorstel opgesteld om het wetboek van strafrecht te wijzigen. Belangrijkste eis: verlaging van de vonnissen. De parlementariërs die ze met het wetsvoorstel benaderden schudden hun hoofd: ‘We begrijpen het wel, maar er is niets aan te doen.’ Anderen zeggen ronduit: ‘In fatsoenlijke gezinnen laten kinderen zich niet in met drugs.’ Nu worden ook de moeders veroordeeld dat ze hun kinderen hebben opgevoed tot slechte mensen.
Ik vraag naar de vaders: strijden zij ook voor hun zoons?
‘Ze zijn bang,’ zegt Marina. ‘Die van mij zei: “Als vrouwen de straat op gaan krijgen ze een boete. Maar wij worden in elkaar geslagen door de militie.”’
‘Ze moeten geld verdienen,’ voegt Irina eraan toe. Zij werkt op het consultatiebureau voor autistische kinderen, haar man is chauffeur. Elke avond vraagt hij haar met vermoeide stem hoeveel ze nog nodig hebben voor de advocaat. Ze vonden het verstandiger niet allebei met de autoriteiten overhoop te liggen.
‘Maar er is er eentje,’ zegt Elena, ‘een jurist uit Grodno. Hij zit urenlang op internet en zoekt alles uit: wie richt de bedrijfjes op, waar komt het geld vandaan, hoe de banken er geld aan verdienen. We hebben een document met de resultaten van zijn onderzoek, maar helaas zijn de autoriteiten er niet in geïnteresseerd.’
In april 2018 gingen de moeders in hongerstaking. Zeven hongerden in een datsja in de buurt van Kalinkowitsje, in het district Homel, zeven bij Poechowitsje onder Minsk. ‘Ze gaven ons geen vergunning om te protesteren in de stad, maar in mijn datsja, wie zal het ons verbieden?’ zegt Elena.
De grond was nog koud: ze namen warme slaapzakken mee, zetten tenten op.
Om iets te doen te hebben, pootten ze de eerste dag aardappelen. Er zoemde iets boven hun hoofd. Een drone, de KGB? Elena haalde haar schouders op en groef verder in haar tuintje.
Er kwamen journalisten, vertegenwoordigers van ngo’s. ‘Ik werd gedwongen om de keuken uit te komen en oppositielid te worden,’ zei een moeder in Poechowitsje tegen het tv-kanaal Belsat.
‘Dehydratie, tachycardie,’ verklaart de arts. ‘Als u wilt blijven leven, moet u onmiddellijk ophouden met uw hongerstaking’
Het huisje van Elena is het laatste huis van het dorp, verder zijn er alleen velden en weilanden, er is geen mens te zien. Als iedereen weer weg is, praten de moeders over hun kinderen, dan is het gemakkelijker de honger te vergeten.
Op de tiende dag valt Loedmila flauw, de oudste van allemaal (64 jaar). Ze geven haar water met honing, dat helpt een beetje, maar dan beginnen de problemen met haar hart, dat verschrikkelijk tekeergaat in haar borst.
‘Dehydratie, tachycardie,’ verklaart de arts. ‘Als u wilt blijven leven, moet u onmiddellijk ophouden met uw hongerstaking.’
Bij Poechowitsje blijven er nog zes hongerstaaksters over; ze zeggen steeds minder, ze gaan steeds meer op het gras liggen. Ze hebben last van duizelingen, misselijkheid en problemen met hun nieren.
Op de veertiende dag gaat de telefoon: ze bellen van het kabinet van de president, dat ze bereid zijn om te praten. De groep uit Kalinkowitsje krijgt een onderhoud; Natalja Katsjanowa, chef van het kabinet van Loekasjenka, ontvangt de moeders. Ze belooft hun dat er nog dit jaar over project Moeders 328 zal worden gedebatteerd in het parlement.
‘Ze hebben ons voorgelogen,’ zegt Elena. ‘Alleen om ervoor te zorgen dat we onze hongerstaking beëindigden.’
Roosjes van crème
Op kerstavond is Galina naar de kerk gegaan, ze heeft de tafel gedekt. Dit was al het vierde jaar dat ze met Wiktor Wladimirowicz tegen de lege stoel van Maksim aankeek. Bij het laatste bezoek heeft ze iets raars aan hem gemerkt, zegt ze terwijl ze haar tranen wegslikt. Maksim zat achter het glas en krabde zich aan zijn bovenbenen, heel mechanisch, keer op keer. Zijn ogen waren heel onrustig, alsof hij iets zocht. ‘Jongen, wat is er toch met je?’ vroeg ik. ‘Toen pas drong het tot hem door, hield hij op met krabben en keek hij me met zo’n verwonderde blik aan. Ik ben bang dat hij psychisch al erg veranderd is.’
Julia organiseerde een feestje voor Emils achttiende verjaardag: er was taart met roosjes van crème, champagne, er kwamen vrienden, familie. De kaarsjes bliezen ze met z’n drieën uit: zij, haar zus Emila en zijn vriendin Palina. Ze stuurden hem in de strafkolonie een foto met de tekst: ‘We wachten op je’.
Wanneer we afscheid nemen, krijgen ze net bericht: in de strafkolonie heeft een meisje van zestien dat op grond van artikel 328 was veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf, zelfmoord gepleegd.
Het heeft zes jaar geduurd, maar Ankara heeft eindelijk het klimaatakkoord van Parijs geratificeerd. Met één beperking, schrijft Climate Change News: ondanks zijn status als ontwikkeld land heeft Turkije eenzijdig besloten de overeenkomst uit te voeren als ontwikkelingsland, waardoor het in theorie toegang zou krijgen tot financiële steun.
Climate Change News meldt ook dat de regering tegelijkertijd de doelstelling om de CO2-uitstoot te beperken tot nul in 2053 heeft goedgekeurd. Nu moeten alleen Iran, Irak, Eritrea, Libië en Jemen het verdrag nog ratificeren.
Tijdens de Olympische Spelen van Tokio werden in totaal vijfentwintig mensen in het ziekenhuis opgenomen vanwege covid-19, in plaats van de aanvankelijk gemelde vijf, aldus de organisatoren vorige week, bericht AsiaOne. ‘De eerste vijf die we rapporteerden, betrof uitsluitend het aantal overzeese gasten dat in het ziekenhuis werd opgenomen’, verklaarde Toshiro Muto, directeur van de Spelen.
Tijdens de Spelen zag Tokio het aantal gevallen stijgen tot 25.000 dagelijkse besmettingen
Het evenement werd grotendeels zonder toeschouwers gehouden. Tijdens de Spelen zag gaststad Tokio het aantal gevallen stijgen tot een recordhoogte van 25.000 dagelijkse besmettingen, maar binnen de hermetisch gesloten bubbel van ruim 50.000 Olympische bezoekers en deelnemers bleef het aantal besmettingen laag met 863 bevestigde positieve gevallen.
Italiaanse pastoor in ongenade na seks- en drugsfeesten
De veertigjarige Italiaanse geestelijke Don Francesco Spagnesi, die halverwege september zijn post als pastoor van de Annunciatie-parochie in Prato in handboeien moest verlaten omdat hij ervan wordt beschuldigd cocaïne en de ‘verkrachtingsdrug’ GBL (de grondstof voor GHB) te hebben ingevoerd en verhandeld, wordt inmiddels verdacht van nog meer kwalijke zaken. Hij zou niet alleen zeker 200.000 euro hebben verduisterd door een greep te doen in de offergaven van zijn gelovigen en in de kas van de Curie, dit alles om zijn drugshandel te financieren, maar het Openbaar Ministerie van Prato onderzoekt nu ook of de priester het toebrengen van zwaar fysiek leed dan wel verwijtbaar onzorgvuldig handelen ten laste kan worden gelegd, bericht Corriere della Sera.
Don Francesco is namelijk hiv-positief en hij zou seks- en drugsfeesten hebben georganiseerd waaraan hij zelf ook deelnam, zonder dat de andere feestvierders van zijn besmetting op de hoogte waren. Zijn ‘verloofde’ Alessio Regina, die eveneens is gearresteerd voor drugshandel, heeft dit het OM laten weten.
De van cocaïne en GLB vergeven feesten van Don Francesco en Alessio werden bezocht door artsen, managers, ondernemers en bankiers die online werden geronseld, ook al beweert het tweetal dat het slechts om ‘intimi’ ging. De feesten vonden frequent plaats en telden soms meer dan tweehonderd deelnemers.
Don Francesco zou, ondanks dat hij hiv-positief is, aan onbeschermde seks hebben gedaan
Op de vraag aan Don Francesco of hij, ondanks dat hij hiv-positief is, aan onbeschermde seks had gedaan, zou hij ja hebben gezegd tegen het OM. Het is nog niet bekend of Spagnesi daadwerkelijk iemand heeft besmet, maar het lijkt erop dat enkele van de deelnemers aan de feesten positief hebben getest op hiv. Onderzocht wordt nu of die besmettingen te traceren zijn naar Spagnesi.
Federico Fabbo, de advocaat van de in ongenade gevallen pastoor, ziet vooralsnog alleen maar ‘hypothesen’ over de handel en wandel van zijn cliënt en wijst erop dat de hiv-status van Don Francesco een bekend feit was.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
