Na de slachting op 7 oktober in Israël vroegen westerse leiders die Qatar als betrouwbare partner beschouwen zich af wat het emiraat wist, en hoelang al.
Dankzij zijn talent om meerdere kanten te kiezen heeft het kleine koninkrijk Qatar (2,6 miljoen inwoners) aan de Perzische Golf zichzelf kunnen opwerpen als de enige nog beschikbare bemiddelaar voor het Westen in de regio, een rol die het ook speelt in de voortdurende pogingen om de vrijlating te bewerkstelligen van Israëlische gijzelaars die worden vastgehouden door Hamas. Westerse inlichtingenfunctionarissen, die anoniem wilden blijven vanwege de gevoeligheid van de kwestie, zeggen dat ze geen harde bewijzen hebben, maar genoeg aanwijzingen om ervan uit te gaan dat het emiraat mogelijk meer wist van de aanval op Israël van 7 oktober dan het heeft laten doorschemeren.
AIs het gaat om de vraag wie er voordeel had bij de aanval van 7 oktober, richten westerse analisten hun blik onwillekeurig op Doha. De belangrijkste motivatie voor Qatar om te zwijgen als het lucht zou krijgen van de aanval, was volgens de inlichtingenofficieren het belang dat het land heeft bij de ontsporing van de gesprekken tussen Israël en Saoedi-Arabië, een regionale rivaal, over het normaliseren van de betrekkingen. Een overeenkomst tussen de twee grootste economieën in de regio had de deur kunnen openen naar strategische samenwerking op een groot aantal gebieden, waaronder aardgas, de levensader van Qatar.
Gezien de directe toegang van Israël tot de Middellandse Zee en de Europese markten zou elke vorm van samenwerking met Saoedi-Arabië op het gebied van energie een revolutie betekenen. Een dergelijke overeenkomst zou bijvoorbeeld de weg kunnen vrijmaken voor een pijpleiding van India naar Israël via Saoedi-Arabië, in het kader van een ambitieus project dat op de G20-top in september door de grootmachten werd voorgesteld: de India-Midden-Oosten-Europa Economische Corridor, oftewel IMEC.
Eén land ontbreekt opvallend genoeg op de lijst van ondertekenaars van de IMEC: Qatar. ‘Het is in het belang van Qatar om obstakels op te werpen voor het normalisatieproces tussen Saoedi-Arabië en Israël,’ aldus een ambtenaar. ‘Elke aanpassing van het machtsevenwicht zal de positie van Qatar ondermijnen als de almachtige, diplomatieke topspeler.
De vooruitziende blik van het plooibare buitenlandbeleid van Qatar is sinds 7 oktober duidelijk merkbaar geweest
Door gebruik te maken van zijn geografie en zijn enorme rijkdom heeft Qatar een formidabel netwerk van onwaarschijnlijke partners opgebouwd, van Washington tot Moskou, Berlijn, Jeruzalem en zelfs Teheran. De vooruitziende blik van het plooibare buitenlandbeleid van Qatar is sinds 7 oktober duidelijk merkbaar geweest. Het emiraat heeft laten zien dat het opmerkelijk gemakkelijk laveert tussen diverse rollen: die van vertrouwde weldoener en vriend van Hamas, van thuishaven van de grootste Amerikaanse militaire basis in de regio en van belangrijke partner van Israël achter de schermen. Qatar is ook een steeds belangrijkere partner voor Europa geworden, vooral voor Duitsland, dat het land heeft ingeschakeld als gasleverancier om het wegvallen van de gasleveringen uit Rusland te compenseren.
Het geheim waardoor Qatar deze schijnbaar tegenstrijdige rollen weet te vervullen, is het resultaat van een decennialange inspanning om zichzelf te ontpoppen tot onmisbare partner voor alle partijen in het Midden-Oosten. Dat geldt in het bijzonder voor de VS, die ondanks hun problematische verleden, waarin ze meerdere regionale autocratische leiders – van de sjah van Iran tot Saddam Hoessein in Irak – met open armen hebben ontvangen, de emir van Qatar, sjeik Tamim bin Hamad Al Thani, tot hun nieuwe beste vriend hebben gemaakt.
Strategische prestatie
Twee jaar geleden bestempelde de Amerikaanse president Joe Biden Qatar zelfs als een ‘belangrijke niet-NAVO-bondgenoot’, waarmee het zich bij Australië en Nieuw-Zeeland mocht scharen op een exclusieve lijst van achttien landen. De VS wendden zich vorig jaar tot Qatar voor de delicate taak om de controversiële overdracht van 6 miljard dollar van Zuid-Korea naar Iran af te handelen, in ruil voor de vrijlating van verschillende Amerikaanse gijzelaars die door Teheran werden vastgehouden.
Toch bevinden de vermeende meesterbreinen van 7 oktober zich niet in Qatar
De grootste strategische prestatie van Qatar is echter dat de leiders erin zijn geslaagd om belangrijke internationale spelers van hen afhankelijk te maken zonder dat die het zelf in de gaten hebben, als bemiddelaar, energieleverancier, financieel centrum of alle drie. Een van de redenen waarom westerse inlichtingenfunctionarissen zeiden te twijfelen aan de bewering van Qatar dat het niets wist van de aanvallen op Israël, is dat de veiligheidsdienst van het land elke beweging van de Hamas-leiders die in het land wonen in de gaten houdt, inclusief die van Ismail Haniyeh, de de facto leider van de groep. Zowel hij als andere topambtenaren uit Qatar zitten nog altijd in toevluchtsoord Doha, waar ze in grote weelde leven.
Toch bevinden de vermeende meesterbreinen van 7 oktober, onder wie Yahya Sinwar, de leider van Hamas in Gaza, zich niet in Qatar. Sterker nog, gezien de gespannen verhouding tussen Sinwar en Haniyeh is het waarschijnlijker dat de Gazaanse leider zijn landgenoten in Qatar in het ongewisse heeft gelaten, volgens een van de inlichtingenofficieren die met Politico heeft gesproken.
Koffers vol geld
De antwoorden op vragen over de rol die Qatar al dan niet speelde op 7 oktober worden verder bemoeilijkt door het feit dat Israël het emiraat jarenlang aanmoedigde om Gaza te steunen met humanitaire hulp. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu liet de hulp inderdaad binnenkomen, soms zelfs in de vorm van koffers vol geld, zelfs nadat hij gedetailleerde informatie had ontvangen dat Hamas een aanval aan het beramen was. Hoge functionarissen van de Israëlische inlichtingendienst hielden geen rekening met deze waarschuwingen, omdat ze niet geloofden dat Hamas in staat was om zo’n ambitieuze aanval uit te voeren.
Ondertussen zorgde de Qatarese steun (geschat op ongeveer 2 miljard dollar sinds 2007) ervoor dat Hamas een levensvatbare politieke kracht bleef die Gaza draaiende kon houden. Sinds Hamas in 2007 de controle over Gaza overnam, heeft Qatar de bouw van allerlei zaken gefinancierd, van moskeeën tot wegen en huizen, terwijl het ook geld gaf om de belangrijkste elektriciteitscentrale van Gaza van brandstof te voorzien en de salarissen van ambtenaren te betalen.
Een van de meest in het oog springende projecten van Qatar was Hamad City, een complex van meer dan tweeduizend appartementen in het zuiden van Gaza dat in 2016 werd voltooid. Het complex, vernoemd naar de voormalige emir van Qatar, sjeik Hamad bin Khalifa Al-Thani, werd in december vernietigd bij een Israëlische luchtaanval.
Tunnelsysteem
Israëlische functionarissen hebben lang vermoed dat Hamas cement en geld uit Qatar gebruikte voor de bouw van het uitgebreide tunnelsysteem onder Gaza, een pijler van het terreurnetwerk van de groep. Ondanks deze zorgen deed de Israëlische leiding niets om het te stoppen. Dat komt doordat de financiële levensstroom van Qatar naar Gaza centraal stond in Netanyahu’s verdeel-en-heersstrategie jegens de Palestijnen. Netanyahu geloofde dat Israël een tweestatenoplossing voor onbepaalde tijd in de ijskast kon zetten door de rivaliteit tussen de Palestijnse Autoriteit op de Westelijke Jordaanoever en Hamas in Gaza aan te wakkeren.
De trouw van Qatar aan Hamas komt voort uit hun gedeelde passie voor de leer van de Moslimbroederschap, een soennitische beweging die haar wortels heeft in Egypte en gelooft dat politiek gebaseerd moet zijn op de conservatieve interpretatie van de islam. Qatar steunt de groep al lange tijd, wat sommige van zijn buurlanden, die de Moslimbroederschap als een terroristische organisatie beschouwen, een doorn in het oog is.
In 2017 verbrak een door Saoedi-Arabië geleide groep moslimlanden, waaronder Egypte, de Verenigde Arabische Emiraten en Bahrein, de diplomatieke betrekkingen met Qatar vanwege de vermeende steun voor terrorisme. Qatar ontkende de beschuldigingen. Hoewel het geschil uiteindelijk werd opgelost, bleef het wantrouwen bestaan.
‘Nu is het duidelijk dat de relatie slechts een doekje voor het bloeden was’
Qatar heeft 2,6 miljoen inwoners, van wie slechts driehonderdduizend Qatarese burgers zijn, waardoor het land blootgesteld is aan bedreigingen van buitenaf in een gevaarlijke regio. De netelige veiligheidspositie van het emiraat is een van de redenen waarom het heeft geprobeerd de rol van regionale bemiddelaar te spelen, wat heeft geholpen om zich te verzekeren van de voortdurende steun van belangrijke wereldmachten, met name de VS.
Die rol kwam duidelijk naar voren uit de betrokkenheid van Qatar bij de onderhandelingen over de vrijlating van Israëlische gijzelaars, van wie velen ook een Amerikaans of Europees paspoort hebben. Tegelijkertijd vragen sommige westerse functionarissen zich af waarom het emiraat, gezien zijn banden met Hamas, niet meer succes heeft gehad bij de onderhandelingen over de vrijlating van meer gijzelaars. ‘De Qatari’s zouden belang kunnen hebben bij lange onderhandelingen, omdat de positieve rol die ze spelen daardoor onder de aandacht wordt gebracht,’ aldus een inlichtingenofficier. ‘Het is voor hen heel duidelijk dat bijna niemand hun rol zal bekritiseren zolang ze worden gezien als een positieve speler in de onderhandelingen over de gijzelaars.’
Hoe dan ook, de tijd staat aan de kant van Qatar. Gezien de precaire situatie in de regio kunnen de VS het zich niet veroorloven om hun ‘grote’ bondgenoot te laten vallen, ongeacht het lot van de gijzelaars. Nu Russisch gas in de nabije toekomst voor het grootste deel van de EU onbereikbaar is door de oorlog in Oekraïne, is het emiraat ook een onmisbare partner voor Europa geworden. ‘Het was verleidelijk om de banden met Qatar aan te halen en het land te gebruiken als tussenpersoon in de regio, zodat wij ons kunnen concentreren op de grotere problemen in de wereld,’ zei een westerse ambtenaar over de open houding van het Westen tegenover Qatar.
‘Maar nu is het duidelijk dat de relatie slechts een doekje voor het bloeden was.’ Maar zelfs al zijn de VS, Europa en Israël zich bewust geworden van de zwakte van hun positie ten opzichte van het emiraat, toch wil geen van hen nieuwe vijanden maken in een regio waar ze toch al weinig betrouwbare vrienden hebben.
