Het Westen zei dat dodentallen in Gaza werden overdreven
Het in Gaza gevestigde ministerie van Volksgezondheid, dat onder controle staat van Hamas, heeft donderdag voor het eerst een gedetailleerde lijst vrijgegeven over de slachtoffers van de Israëlische luchtaanvallen tot nu toe. Dat meldt Time. Op de lijst staan de namen, identificatienummers, leeftijden en het geslacht van de Palestijnen die volgens het ministerie zijn gedood.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Het totale dodental bedraagt volgens het ministerie 7.028 Palestijnen, waaronder 2.913 minderjarigen. Omdat het ministerie de enige officiële bron voor slachtoffers in Gaza is, zijn er twijfels ontstaan over het dodental in het gebied. Twijfels die werden aangewakkerd door de Amerikaanse president Biden, die zei Palestijnse cijfers niet te vertrouwen.
De Verenigde Naties en andere internationale instellingen en experts, evenals de Palestijnse autoriteiten op de Westelijke Jordaanoever – rivalen van Hamas – zeggen dat het ministerie van Gaza betrouwbaar is als het gaat om het bijhouden van cijfers. De VS putten eerder ook uit deze cijfers. Ook grote nieuwsorganisaties, waaronder AP en de BBC, zeggen dat de cijfers te vertrouwen zijn.
De spanningen in het Midden-Oosten borrelen steeds hoger op naarmate de oorlog tussen Israël en Hamas voortduurt. Naast landen in de regio, wordt er gekeken naar de Verenigde Staten, een bondgenoot van Israël. Joe Biden bezocht het land eerder deze maand, waarbij hij president Netanyahu van Israël vroeg om ‘oorlogsregels’ te respecteren. Iran, een bondgenoot van Hamas, werd opgeroepen ‘voorzichtig’ te zijn. Inmiddels heeft Biden ook hulpgoederen aan de Gazastrook beloofd. In hoeverre moeten de VS zich mengen in de huidige situatie van het Midden-Oosten?
De VS moeten de militaire macht opschroeven
‘De regering Biden heeft het nog niet gezegd, maar Iran is verantwoordelijk voor de oorlog in Gaza’, schrijft David Schenker, senior fellow aan het Washington Institute for Near East Policy en voormalig assistent-staatssecretaris van de Verenigde Staten voor het Midden-Oosten inThe Economist. Hij gelooft dat de VS zijn militaire macht moet opschroeven in het Midden-Oosten, om te voorkomen dat de oorlog zich uitbreidt.
‘Iran, dat jarenlang Hamas heeft gesponsord, getraind en uitgerust voor wat uiteindelijk leidde tot de slachting van ongeveer veertienhonderd mensen in het zuiden van Israël op 7 oktober, heeft zich opgeworpen als de verdediger van het Palestijnse volk,’ aldus Schenker. Hij gelooft dat naarmate meer Palestijnse burgerslachtoffers vallen – inmiddels staat het dodental volgens The Guardian op 5791 – Iran steeds meer onder druk komt te staan en steeds agressiever zal reageren. De voormalig diplomaat schrijft in het opiniestuk dat Iran het enige land is dat bevel kan geven tot eventuele uitbreiding van de oorlog, en dat de VS daarom ‘resoluut moeten reageren op aanvallen tegen zijn troepen in de hele regio’.
‘De Amerikaanse terughoudendheid om geweld te gebruiken heeft Iraanse acties in het gebied mogelijk gemaakt’
Volgens Schenker zijn er meerdere manieren waarop de VS kunnen ingrijpen. Het opvoeren van de economische druk is een optie, door bijvoorbeeld sancties op te leggen aan bedrijven die banden hebben met door Iran gesteunde Iraakse milities. Maar er is een nog effectievere optie om de militaire macht op te schroeven. ‘De Amerikaanse terughoudendheid om geweld te gebruiken in de regio heeft Iraanse acties in het gebied mogelijk gemaakt, zo niet opgewekt. Het instellen en handhaven van afschrikking zou op zichzelf al een escalatie in de hand kunnen werken.’ De VS moeten volgens hem dus juist harder ingrijpen; ‘Helaas’, eindigt hij zijn artikel, ‘heeft Washington, om een uitbreiding van de oorlog in Gaza te voorkomen, misschien geen andere keuze dan militair ingrijpen.’
De VS verergeren de situatie
‘De Amerikaanse president is verantwoordelijk voor elk verachtelijk aspect van de ramp die zich in Gaza voltrekt en die wordt uitgevoerd door de immer betrouwbare en gehoorzame proxy van zijn land, Israël’, schrijft columnist Andrew Mitrovica in Al Jazeera. Volgens hem verergert de houding van de Verenigde Staten de oorlog en zorgt deze voor meer Palestijnse slachtoffers. Het bezoek van Biden aan de Israëlische premier Benjamin Netanyahu, en de inmiddels veelbesproken knuffel, zouden hierbij op zijn zachtst gezegd olie op het vuur zijn. ‘Dat zal het zieke, overheersende beeld zijn van Bidens presidentschap: een omhelzing op een vliegveld met een Israëlische premier die zich schuldig maakt aan genocide.’
‘De catastrofe waarvan de wereld getuige is, is het bijproduct van de inmiddels bekende mantra die de kern vormt van het zogenaamde “buitenlands beleid” voor het Midden-Oosten van elke moderne Amerikaanse president: eerst doden, dan denken.’
‘De wrede koers is uitgezet’
De columnist ziet een overeenkomst met eerdere momenten in de geschiedenis waarbij de wereldmacht ingreep. ‘Dat is de Amerikaanse manier: in Zuidoost-Azië, Zuid- en Midden-Amerika, Afrika, en Irak en Afghanistan – allemaal kerkhoven vol onschuldige slachtoffers van de arrogantie en onwetendheid van een hele reeks verwaande presidenten, die zich in een oorlog stortten zonder stil te staan bij de rampzalige en uiteindelijk vernederende gevolgen.’
Mitrovica gelooft dat de VS zich niet op deze manier had mogen mengen in de oorlog, maar ziet Biden zich niet snel terugtrekken. ‘De overmoed, blindheid en halsstarrigheid van Biden zullen dat niet toelaten. De wrede koers is uitgezet. Het cement ligt klaar. De verschrikkingen zijn pas net begonnen.’
De secretaris-generaal van de VN sprak over de oorlog met Hamas
Israël heeft zijn woede kenbaar gemaakt over uitspraken die de secretaris-generaal van de VN, Antonio Guterres, dinsdag deed. Volgens Politico leek Guterres in zijn toespraak te suggereren dat de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober te wijten was aan de voortdurende controle van de Joodse staat over de Palestijnse gebieden.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘Het is belangrijk om ook te erkennen dat de aanvallen van Hamas niet in een vacuüm plaatsvonden,’ zei Guterres bij de VN-Veiligheidsraad. ‘Het Palestijnse volk is 56 jaar lang onderworpen geweest aan een verstikkende bezetting. Ze hebben gezien hoe hun land gestaag werd opgeslokt door nederzettingen en geteisterd door geweld; hoe hun economie werd verstikt; hoe hun mensen werden verdreven en hun huizen werden gesloopt. Hun hoop op een politieke oplossing voor hun benarde situatie is vervlogen’.
Gilad Erdan, de Israëlische ambassadeur bij de VN, noemde de uitspraken van Guterres ‘schokkend’. Hij eiste dat Guterres zou aftreden. ‘De secretaris-generaal van de VN, die begrip toont voor de campagne van massamoord op kinderen, vrouwen en ouderen, is niet geschikt om de VN te leiden. Ik roep hem op om onmiddellijk af te treden’, schreef Erdan op X.
Het zou gaan om ‘humanitaire redenen en slechte gezondheidsredenen’
Hamas heeft twee gegijzelde vrouwen vrijgelaten. Dat melden de groepering en het Internationale Comité van het Rode Kruis (ICRC). Een woordvoerder van Hamas laat weten dat de vrijlating werd bemiddeld door Qatar en Egypte en dat het zou gaan om ‘humanitaire en gezondheidsredenen’, zo schrijft Al Jazeera. Volgens Israël worden nog minstens 199 mensen vastgehouden door Hamas.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Het gaat om de 85-jarige Yocheved Lifshitz en de 79-jarige Nurit Cooper. Afgelopen vrijdag werden er al twee vrouwen met Amerikaanse nationaliteit, Judith Raanan en haar dochter Nathalie Raanan, vrijgelaten na bemiddeling van Qatar.
Volgens een bericht in The New York Times dringen de VS er bij Israël op aan om een grondaanval uit te stellen zodat er meer tijd is om de overige gevangenen vrij te krijgen.
‘We moeten met Hamas praten. We kunnen niet altijd onze toevlucht nemen tot oorlog. We hebben zoveel Palestijnse gevangenen die we kunnen ruilen voor onze mensen,’ vertelde Carmel Gorni, een politiek activist wiens neef Yiftah Gorni werd gedood tijdens de aanval op 7 oktober, aan persbureau Reuters. ‘Als onze soldaten naar binnen gaan, zullen veel mensen sterven, inclusief de gijzelaars.’
Onder meer de VS, het VK en Duitsland waarschuwen burgers
De Amerikaanse, Duitse en Britse ambassades in Beiroet hebben donderdag burgers geadviseerd Libanon te verlaten zolang er nog vluchten ‘beschikbaar zijn’. Dat schrijft The Financial Times. Aanleiding zijn de oplopende spanningen tussen Israël en Hezbollah en de raketbeschietingen over en weer.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De VS en het VK hadden hun burgers eerder al gewaarschuwd om niet naar Libanon te reizen, maar op donderdag adviseerde de VS ‘dat burgers in Libanon maatregelen moesten treffen om het land te verlaten; er zijn momenteel nog commerciële opties beschikbaar’. Een soortgelijke waarschuwing werd afgegeven door de Britse ambassade. ‘Britse onderdanen moeten voorzichtig zijn en gebieden vermijden waar demonstraties kunnen worden gehouden’.
Rami Mortada, de Libanese ambassadeur in het Verenigd Koninkrijk, zei tegen Britse media dat het conflict ‘kan uitgroeien tot een regionaal conflict’. Daarnaast zouden Westerse burgers gevaar kunnen lopen door de groeiende anti-westerse sentimenten in de regio, vanwege de steun van de VS en Europa aan Israël in hun strijd tegen Hamas.
Sinds de aanval van Hamas op Israël worden sociale media overspoeld met beelden, meningen en informatie over de oorlog. Maar niet alle informatie is betrouwbaar. Volgens techjournalist Charlie Warzel laat deze onjuiste berichtgeving op platforms met dubieuze algoritmes en filterbubbels zien dat sociale media niet langer functioneren.
Keuze uit het archief
Afgelopen week werd in Israël en andere landen de Hamasaanval van 7 oktober 2023 herdacht, die het begin markeerde van de huidige Gaza-oorlog. Later deze week gingen Israël en Hamas akkoord met de eerste fase van Trumps vredeplan voor Gaza.
De oorlog in Gaza wordt niet alleen uitgevochten met wapens, maar vooral ook met sociale media. Dit artikel van The Atlantic van twee jaar geleden laat zien hoe sociale media steeds meer verworden zijn tot fora waar iedereen maar wat kan roeptoeteren en alleen die dingen ziet die hem bevestigen in zijn eigen gelijk.
Sociale media vormen opnieuw het venster waardoor de wereld het onvoorstelbaar wrede geweld in een oorlogsgebied kan zien. Duizenden mensen, waaronder kinderen en ouderen, zijn gedood of gewond geraakt in Israël en de Gazastrook sinds Hamas zaterdag 7 oktober een verrassingsaanval uitvoerde – je hebt het bloedbad vast en zeker gezien op X, TikTok of Instagram.
De taferelen zijn ons inmiddels bekend maar daarom niet minder afschuwelijk. En toch zijn we ermee vertrouwd geraakt. Zoals mijn collega Kaitlyn Tiffany vorig jaar schreef, is oorlogsgeschiedenis ook een geschiedenis van de media. De Golfoorlog toonde de kracht van CNN en 24/7-nieuwskanalen en was een voorbode van de manier waarop politiek en cultuur de twintig jaar die volgden doordrongen raakten van infotainment. Enkele controversiële verkiezingen tussen 2008 en 2020 lieten zien hoe socialemediaplatforms de rol van experts en journalisten democratiseerden, zowel in positieve als in negatieve zin. Hetzelfde gebeurde tijdens de Arabische Lente, de Syrische burgeroorlog en de opkomst van Islamitische Staat. Commentatoren noemden de Russische invasie in Oekraïne al snel de ‘eerste TikTok-oorlog’, doordat het internet werd overspoeld met video’s van Oekraïners die de gruwelen van de oorlog op een zeer persoonlijke, vaak surrealistische manier documenteerden.
Minder relevant
Als dergelijke conflicten helpen onze informatieomgeving te kunnen begrijpen, dan moeten we vaststellen dat die laatste momenteel niet langer functioneert. Onze informatievoorziening steunt op een slecht onderhouden infrastructuur van sociale media. Ze wordt aangestuurd door miljardairs voor wie het niet langer vanzelfsprekend is dat hun platform gebruikers moet informeren. Tijdens de eerste dagen van de oorlog tussen Israël en Hamas onderhield Elon Musk, eigenaar van X, contact met accounts die vervalste video’s op zijn platform publiceerden. Ook heeft hij expliciet accounts erkend waarvan bekend is dat ze valse informatie delen en antisemitisch zijn. In een interview met The New York Times liet een functionaris van Hamas weten dat zijn organisatie gebruikmaakt van het gebrek aan moderatie op X om gewelddadige, expliciete video’s op het platform te posten en zo Israëlische burgers te terroriseren.
Ondertussen kreeg Adam Mosseri, hoofd van Instagram en de onofficiële leider van Threads – de Twitter-kloon van Instagram/Meta – het verzoek van journalisten, academici en nieuwsjunkies om zijn product geschikter te maken om oorlogen te kunnen volgen. Hij reageerde met de boodschap dat zijn team de nieuwsmedia op het platform niet wil ‘versterken’. ‘Het platform heeft de volwassenheid bereikt, er kleven nadelen aan het doen van beloftes, en er staat veel op het spel – daarom is het te riskant,’ schreef hij. (Zowel Meta als X reageerden niet op verzoeken om meer informatie over hun plan met betrekking tot het posten van conflict-gerelateerde berichten.)
Het zijn allemaal nieuwe barsten in de toch al afbrokkelende bouwwerken: de grote sociale platforms zijn het afgelopen jaar steeds minder relevant geworden. Als reactie hierop zijn sommige gebruikers overgestapt naar kleinere concurrenten als Bluesky of Mastodon. Anderen hebben er helemaal de brui aan gegeven. Het internet heeft nog nooit zo overvol aangevoeld. Tegelijk is het steeds moeilijker om te midden van alle ruis een betrouwbaar signaal op te pikken. Als informatiebronnen behoren Facebook en Twitter tot het verleden. Het mondiale stadsplein – zoals socialemediaplatforms ons ooit zo ambitieus voorschotelden – ligt in puin. Zijn architectuur is overwoekerd door de lianen en welig tierende vegetatie van de informatiejungle. Misschien is dit op de lange termijn ook wel het beste, maar voor de intensieve gebruikers van de noodlijdende platforms komt de huidige situatie over als een complete chaos.
Musk heeft X veranderd in een deepfake van Twitter – een facsimile van het ooit zo bruikbare sociale netwerk
Het is geen toeval dat de platforms zijn veranderd. Bijna een jaar lang is Musk bezig geweest met het ontmantelen van de bestaande architectuur van zijn site, inclusief het verificatiesysteem voor publieke figuren, waaronder ook journalisten. Zijn capriolen en ontslagrondes hebben bijgedragen aan de inkrimping van het team dat is belast met betrouwbaarheid en veiligheid. Nu kan iedereen tegen betaling een verificatiebadge krijgen om de zichtbaarheid van berichten te vergroten. (Sommige gebruikers met die nieuwe verificatie zijn oplichters of verspreiders van desinformatie. Een deel van hen verspreidt vals, oud of misleidend beeldmateriaal als ‘geverifieerde’ verslaglegging uit Gaza.)
Musk heeft ook accounts toegelaten die eerder waren verbannen omdat ze de regels overtraden. En vorige week, een uiterst slechte timing, heeft het platform de mogelijkheden voor het maken van koppen voor nieuwsverhalen verwijderd, met als gevolg dat de leesbaarheid er fors op achteruit is gegaan. Betrouwbare mediabronnen op het platform raken steeds verder uitgehold. Musk heeft X veranderd in een deepfake van Twitter – een facsimile van het ooit zo bruikbare sociale netwerk. Het is desoriënterend en zelfs angstaanjagend geworden.
Newsfeed
Sinds 2018 hebben Facebook en moederbedrijf Meta het algoritme van hun newsfeed veranderd en en krijgen persoonlijke berichten voorrang op die van nieuwsmedia. Na de bestorming van het Amerikaanse Capitool op 6 januari 2021 is het bedrijf minder voorrang gaan geven aan links politiek nieuws; volgensThe Wall Street Journal heeft dat gezorgd voor een stroom aan klachten over desinformatie. Tegelijkertijd viel de gebruikersbasis van Facebook uit elkaar, en rapporten over transparantie van het bedrijf onthullen dat de populairste inhoud op het platform inmiddels weinig meer is dan virale bagger; het is een woestenij vol CBD-reclames en clickbait van buitenlandse roddelmedia. Wat overblijft is gefragmenteerd. Nieuws en informatie van experts staat her en der online verspreid, en het publiek is in silo’s verdeeld; podcasts zijn als nieuwsbron populairder dan ooit en miljoenen jongeren richten zich vooral op influencers en creators op Instagram en vooral TikTok – alsof dat betrouwbare nieuwsbronnen zijn.
Zeker, de situatie daarvoor was ook niet ideaal. Sociale media, vooral Twitter, waren een fantastisch hulpmiddel om nieuws te vergaren, maar konden ook verschrikkelijk inefficiënt zijn. Het leek wel een ‘doe je eigen onderzoek’-spel, waarbij experts nodig waren om onzin, halve waarheden, hyperbolen en regelrechte leugens te scheiden van buitengewoon relevante informatie. De grootste kracht van sociale media is dus ook hun erfzonde: ze zijn er heel goed in je verbonden en geïnformeerd te laten voelen, maar dat gaat vaak ten koste van daadwerkelijk geïnformeerd zijn. En dan heb ik het nog niet eens over de psychologische tol die het staren naar een ongefilterde tijdlijn eist. Zo heb ik de nodige onthoofdingen en oorlogsmisdaden gezien via mijn scherm terwijl ik alleen maar op de hoogte wilde blijven van gebeurtenissen in de wereld.
Grootschalige reclame
Het gehakketak met Mosseri over nieuws op Threads illustreert de huidige situatie nog eens. Mosseri’s uitgangspunt is redelijk en het is echt een kwestie van cognitieve dissonantie als je Meta vraagt een veilige ruimte voor journalistiek te scheppen – het bedrijf heeft tenslotte een gruwelijke staat van dienst als het aankomt op het aanwakkeren van politieke onrust en het verspreiden van propaganda. Toch is het ook begrijpelijk dat mensen in turbulente tijden iets verlangen van deze bedrijven die om onze aandacht bedelden, geld aan ons verdienden en na verloop van tijd de manier waarop we informatie zochten beïnvloed hebben. Centraal in de pleidooien voor een alternatief voor Twitter, staat het gevoel dat een fundamentele belofte is verbroken. In ruil voor onze tijd, onze gegevens en zelfs ons welzijn uploadden we onze belangrijkste conversaties naar platforms die ontworpen zijn voor grootschalige reclame – en dat alles onder de impliciete veronderstelling dat sociale media ons een ongeëvenaard venster op de wereld zouden bieden.
Sociale media zijn niet alleen een vergaarbak voor informatie. Of verkeerde informatie. Ze zijn ook een plek om getuigenis af te leggen, solidariteit te betuigen en te vechten voor verandering. Dat is moeilijker geworden dan een jaar geleden. We kunnen niet voorspellen wat er nu gaat komen. Wel is het zinvol om te bedenken dat de centrale rol van sociale media zoals we die de afgelopen vijftien jaar hebben gekend misschien ten einde is gekomen. Misschien is dit specifieke venster op de wereld nu gesloten.
De Amerikaanse president kondigde noodhulp voor Gaza aan
De Amerikaanse president Joe Biden heeft woensdag een bezoek aan Israël gebracht. Tijdens het bezoek, dat nog geen acht uur duurde, betuigde hij zijn steun aan Israël, kondigde hij humanitaire hulp voor Gaza aan en praatte hij over Hamas, schrijft The Washington Post. ‘Ik kom naar Israël met één boodschap: Je bent niet alleen. Zolang de Verenigde Staten standhouden – en dat zullen we altijd doen – zullen we jullie nooit alleen laten,’ zei hij.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Biden vergeleek de Hamas-aanval van 7 oktober met de aanvallen op de Verenigde Staten op 11 september 2001, waarbij bijna 3000 mensen omkwamen. ‘Je kunt niet kijken naar wat hier is gebeurd en niet schreeuwen om gerechtigheid,’ zei hij in Tel Aviv. ‘Maar ik waarschuw: Als je die woede voelt, laat je er dan niet door verteren. Na 9/11 waren we woedend in de Verenigde Staten. En terwijl we gerechtigheid zochten en kregen, maakten we ook fouten.’
Biden drong er bij Israël op aan om een stap terug te doen, onder meer om de groeiende spanningen in het Midden-Oosten te verminderen. Verder zei Biden dat hij had gesproken met de Egyptische president Abdel Fattah el-Sissi, die ermee had ingestemd om de grensovergang van het land met Gaza te heropenen en 20 vrachtwagens met humanitaire hulpgoederen toe te laten.
Volgens Palestijnse autoriteiten zit Israël achter de aanval
Bij een luchtaanval op een ziekenhuis in Gaza-stad zijn dinsdag zeker vijfhonderd mensen om het leven gekomen. Volgens Palestijnse autoriteiten werd het bombardement uitgevoerd door Israëlische strijdkrachten. Het ziekenhuis fungeerde, naast medisch centrum, als opvangplek voor gevluchte families, schrijft Al Jazeera.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Het Israëlische leger legt de verantwoordelijkheid in een eerste reactie bij Hamas, en zegt dat de aanval door een ‘afgezwaaide raket’ van de terreurbeweging is veroorzaakt. Als de luchtaanval inderdaad door Israël komt, dan zou het gaan om het dodelijkste bombardement door Israël in decennia.
Het nieuws over de luchtaanval komt aan de vooravond van het bezoek van de Amerikaanse president Joe Biden aan Israël, terwijl de Duitse bondskanselier Olaf Scholz het land op dinsdag aandoet. Meerdere wereldleiders hebben de aanval meteen veroordeeld. In meerdere Arabische landen zijn gelijk grootschalige protesten uitgebroken, waaronder bij Israëlische ambassades.
Het grondoffensief van Israël wordt waarschijnlijk uitgesteld
President Biden is van plan om woensdag een bliksembezoek aan Israël te brengen. Dat liet de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken maandag weten, aldus The New York Times. Volgens Blinken is de reis bedoeld om Israël extra te steunen in zijn strijd tegen Hamas.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Na Israël gaat Biden naar Jordanië, waar hij een ontmoeting zal hebben met de Jordaanse koning Abdullah, de Egyptische president Abdel Fattah al-Sisi en de president van de Palestijnse Autoriteit, Mahmoud Abbas. Door de dreigende taal van Iran, Hezbollah en het aanhoudende geweld van Israël dreigt de oorlog in Israël zich over de regio te verspreiden.
De VS hebben inmiddels een tweede vliegdekschip naar de regio gestuurd in een poging om andere landen af te schrikken. Desondanks zei Biden maandag in een interview dat het voor Israël ‘een grote fout’ zou zijn om Gaza te bezetten.
De grens met Egypte wordt opengesteld voor humanitaire hulp
De grensovergang bij Rafah, van Egypte naar Gaza, gaat maandag weer open om humanitaire hulp door te laten. Volgens NBC News kunnen buitenlanders in Gaza daarnaast het gebied verlaten. Bij de grensovergang wachten honderden tonnen aan hulpgoederen al dagen om het zwaar getroffen gebied te kunnen bereiken.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘We hebben veel materiële steun voor de mensen in Gaza geregeld en Rafah zal heropend worden,’ zei de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Anthony Blinken in Caïro, waar hij overleg voerde met Egyptische autoriteiten. In Egypte heerst onvrede over de luchtaanvallen van Israël. ‘De reactie ging verder dan het recht op zelfverdediging en veranderde in een collectieve straf voor 2,3 miljoen mensen in Gaza,’ zei de Egyptische president Sisi.
De VS vertelde hun burgers in Gaza zaterdag dat ze dichter bij de grensovergang moesten proberen te komen, voor het geval deze open zou gaan. De afgelopen tijd was het aan de kant van Gaza nog te onveilig vanwege de aanhoudende Israëlische bombardementen.
De IDF zegt de risico’s van Hamas te hebben onderschat
Herzi Halevi, generaal in het Israëlisch leger (IDF), heeft gezegd dat de strijdkrachten fouten hebben gemaakt in aanloop naar de aanval van Hamas-strijders op zaterdag. ‘De IDF is verantwoordelijk voor de veiligheid van het land en zijn burgers, en zaterdagochtend in het gebied rond de Gazastrook hebben we dat niet goed aangepakt,’ zei de generaal volgens The Times of Israel.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Halevi zei dat het leger er alles aan doet om Hamas te vernietigen, en de cijfers tonen dat daar weinig aan gelogen is: Israël werpt gemiddeld duizend bommen per dag op Gaza, zo blijkt uit cijfers. Zeker 1400 mensen zijn daar al omgekomen door de luchtaanvallen. Omdat Israël geen voedsel, water, elektriciteit, brandstof of humanitaire hulp binnenlaat, is de kans groot dat dit dodental rap zal stijgen.
Intussen blijft de steun vanuit het Westen voor Israël onverminderd groot. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken is momenteel in het land om te spreken met regeringsleiders. Ook andere westerse landen hebben hun volledige steun aan Israël toegezegd.
Woensdag ging in Israël aan de grens bij Libanon op veel plaatsen het luchtalarm af en werden mensen geïnstrueerd tot nader order in schuilkelders te blijven. Het bleek in de loop van de avond te gaan om vals alarm, meldt Al-Jazeera. De legerleiding zegt dat er een ‘fout’ ten grondslag lag aan de berichten over een vermoedelijke luchtinfiltratie vanuit Libanon, dat ten noorden van Israël ligt. Een groot incident bij de grens wordt inmiddels uitgesloten.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De waarschuwing kwam te midden van hoge spanningen aan de grens tussen Israël en Libanon, nadat enkele gewapende groepen uit Libanon in vuurgevechten met Israëlische troepen verwikkeld raakten. Hierdoor nam de vrees voor een mogelijke escalatie tussen de twee landen toe.
Tot nu toe hebben Israël en Hezbollah, de meest geduchte van de verschillende groepen die actief zijn in het zuiden van Libanon, elke confrontatie vermeden die een tweede front zou kunnen openen in de huidige gevechten tussen Israël en Hamas in Gaza. Wel vonden in de dagen na de ongekende aanvallen van Hamas op zaterdag verschillende schermutselingen plaats tussen Hezbollah en het Israëlische leger.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Israël, dat dit weekend werd getroffen door een aanval van ongekende schaal. Verantwoordelijk is terreurbeweging Hamas. Wat weten we over deze organisatie?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €5 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Wat is de achtergrond van Hamas?
Van het ‘9/11-moment’ voor Israël tot ‘een zwarte dag’: de aanval die Hamas in de vroege ochtend van 7 oktober uitvoerde op dorpen over de grens met Gaza was zowel van een ongekende schaal als van een ongekende wreedheid. Grensmuren werden opgeblazen, nederzettingen werden overvallen en burgers werden op straat afgemaakt of ontvoerd. Een van de grootste slachtpartijen vond plaats op een muziekfestival een uur rijden van de Gazastrook, waar jongeren tot in de vroege uren dansten. Jongeren die vervolgens moesten rennen voor de kogels van Hamas-strijders, die het festivalterrein omsingelden.
De naam Hamas is niet nieuw. De beweging is al decennialang verbonden aan het Midden-Oosten, en met name aan het Palestijnse verzet tegen de Israëlische bezetting. Maar waar komt deze beweging vandaan?
‘De Hamasbeweging werd in 1987 in Gaza opgericht door een imam, sjeik Ahmed Yasin, en zijn adjudant Abdul Aziz al-Rantissi’, schrijft Al Jazeera. Hamas ontstond vlak nadat Palestijnen in opstand kwamen tegen de Israëlische bezetting van de Palestijnse gebieden – ook wel de eerste Intifada genoemd. Financieel werd de beweging gesteund door de Moslimbroederschap in Egypte. De groep richtte ook een militaire vleugel op: de Izz al-Din al-Qassam Brigades.
Hamas wil dat de Palestijnse gebieden in hun volledigheid worden hersteld, en dus terug naar de grenzen van 1967
Hamas wil dat de Palestijnse gebieden in hun volledigheid worden hersteld, en dus terug naar de grenzen van 1967. Daarmee gaat het in tegen de Oslo-akkoorden uit de jaren negentig tussen Israël en de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO), waarmee Israël en Palestina elkaars bestaansrecht erkenden. Hamas blies het vredesakkoord de facto op, door aanslagen op Israël te blijven plegen. De Fatahbeweging, onderdeel van de PLO en tot dan toe bestuurder van de Palestijnse gebieden, werd in 2006 naar de achtergrond verdreven door Hamas, dat de parlementaire verkiezingen won.
In dat jaar is de kiem gelegd voor de aanval van dit weekend, schrijft journalist Ramzy Baroud in een opiniestuk in Arab News. ‘Zestien jaar geleden werd de Gazastrook hermetisch afgesloten door Israël’, schrijft Baroud. ‘In zestien jaar is een hele generatie opgegroeid onder de belegering, om zich vervolgens aan te sluiten bij het verzet en om te vechten voor haar vrijheid. Deze generatie uit Gaza, die is opgegroeid of geboren na het instellen van de belegering, heeft minstens vijf grote, verwoestende oorlogen meegemaakt, waarin kinderen zoals zij, samen met hun moeders, vaders en broers en zussen, het belangrijkste doelwit en slachtoffer waren.’
‘Nadat Hamas in 2007 troepen die loyaal waren aan Fatah uit Gaza verdreef, verscherpte Israël zijn blokkade van het gebied en gingen de Palestijnse raketbeschietingen en Israëlische luchtaanvallen door. Egypte sloot ook zijn grensovergang met Gaza en heeft die sindsdien slechts af en toe geopend’, schrijft de BBC. Het speelveld reikt verder dan Egypte, zo blijkt als we naar de sponsors en bondgenoten van Hamas kijken.
‘De grote mate van planning die nodig was voor zo’n aanval, roept de vraag op of Hamas alleen heeft gehandeld – en als het hulp heeft gekregen, of die kwam van zijn geldschieter in de regio, Iran’, schrijft CNN na de aanval. Iran is van oudsher een aartsrivaal van Israël. Het land heeft directe betrokkenheid ontkend, maar zegt de Palestijnse strijd wel te steunen.
De steun van Iran aan Hamas is omvangrijk, schrijft The Jerusalem Post. ‘Deze steun omvat de levering van wapens, training en financiering voor de activiteiten van Hamas in de Gazastrook’, aldus de krant. ‘Het bondgenootschap stelt Hamas in staat zijn doelen assertiever na te streven, vaak door middel van geweld tegen Israël. De steun van Iran versterkt de militaire capaciteiten van Hamas, waardoor de beweging raketten kan afvuren en aanvallen kan uitvoeren op Israëlisch grondgebied. Zodoende kan het conflict verder escaleren.’
Iran steunt eveneens Hezbollah in Libanon, evenals verschillende milities in Syrië en Irak. Daarnaast verleent het land steun aan de Houthi-rebellen in Jemen, die al jarenlang verwikkeld zijn in een burgeroorlog. Zowel vanuit Jemen als vanuit Syrië en Libanon komt steun voor de Palestijnse zaak, en vanuit de laatste twee landen zijn sinds zaterdag zelfs raketaanvallen op Israël uitgevoerd.
‘Hezbollah is veel geduchter dan Hamas, waarvan de huidige operaties al een nachtmerrie zijn voor Israël’
‘Als Hezbollah meer zou doen dan een paar raketten afvuren uit solidariteit, zou dat het huidige conflict – dat aan Israëlische zijde de meeste doden heeft gekost sinds de Tweede Intifada [2000-2005] – in een stroomversnelling brengen’, schrijft Foreign Policy. ‘Hezbollah is bekwamer dan andere militante groeperingen – misschien wel de bekwaamste ter wereld.’ Ze zijn ervaren, groot en goed gefinancierd en uitgerust. ‘Hezbollah is veel geduchter dan Hamas, waarvan de huidige operaties al een nachtmerrie zijn voor Israël’, aldus het tijdschrift.
Hamas is een afsplitsing van de Moslimbroederschap, een machtig, wereldwijd opererend orgaan dat op verschillende manieren moslimorganisaties ondersteunt. De Moslimbroederschap geeft nog steeds financiële steun aan Hamas, wat de reden is dat Egypte vandaag de dag een stuk vijandiger tegenover inwoners uit de Gazastrook staat. De Council on Foreign Affairslegt uit waarom: ‘Nadat de Egyptische president Abdel Fatah al-Sisi in 2013 aan de macht kwam, nam Caïro een vijandige houding aan ten opzichte vanHamas, dat in hun ogen een verlengstuk was van zijn belangrijkste binnenlandse rivaal, de Moslimbroederschap.’ Aanvoerroutes en tunnels van Hamas over Egyptisch grondgebied zijn dan ook gesloten.
‘Turkije is een andere trouwe geldschieter van Hamas – en een criticus van Israël sinds president Recep Tayyip Erdogan in 2002 aan de macht kwam’, schrijft de website. ‘Hoewel Ankara volhoudt dat het Hamas alleen politiek steunt, wordt het ervan beschuldigd ‘het terrorisme van Hamas’ te bekostigen.
‘Binnen de Gazastrook strijden Hamas en de Islamitische Jihad, de op een na grootste militante groep in de regio, vaak samen tegen Israël’, schrijft The New York Times in een analyse. ‘De Islamitische Jihad treedt regelmatig onafhankelijk van Hamas op en is vooral uit op militaire confrontaties.’ Bij de recente aanval van Hamas zouden ook strijders van deze groep betrokken zijn geweest.
De aanval van Hamas heeft de westerse bondgenoten van Israël verenigd, schrijft denktank Chatham House. ‘De VS en andere belangrijke bondgenoten van Israël, waaronder het Verenigd Koninkrijk, veroordeelden de actie van Hamas onmiddellijk. Andere landen sloten zich hierbij aan, waaronder India, dat Hamas voor het eerst een terroristische organisatie noemde’.
Niet alleen de bondgenoten van Israël hebben zich verenigd door de aanval van Hamas, ook in het land zelf wordt opgeroepen tot eenheid, na maandenlange protesten tegen de ultraconservatieve regering van premier Benjamin Netanyahu, die verregaande hervormingen van het rechtssysteem had voorgesteld. The Times of Israel noemt de grootste prestatie van Hamas ‘het verenigen van de staat Israël. Dat is iets wat wij Israëliërs niet voor elkaar kregen’, zo schrijft de Israëlische krant.
‘We kunnen alleen op onszelf terugvallen. Er is geen rechtssysteem als we niet als natiestaat blijven bestaan. Er zijn geen berichten dat een van de 360.000 opgeroepen reservisten dienst heeft geweigerd, terwijl dat voor zaterdag een reëel vooruitzicht was [voor de recente aanval hadden kritische reservisten aangegeven dat ze geen gehoor zouden geven aan een oproep zolang de juridische hervormingen in Israël niet van de baan waren]. El Al vliegt nog steeds. De inkomende vluchten zitten veelal vol met mannen die naar huis willen om te dienen. Gisteravond, toen een vlucht op het punt stond te landen, stond iedereen op en zong HaTikva, het volkslied. De uitgaande vluchten zijn leeg. Onze vijanden hebben zich deze keer echt misrekend.’
De Israëlische autoriteiten buitelen over elkaar in dezelfde bewoordingen. Netanyahu noemde de vergeldingsaanvallen op Gaza ‘slechts het begin’ en benadrukte dat ‘het Midden-Oosten zal veranderen’. De Israëlische minister van Defensie Yoav Gallant kondigde een staat van beleg in het gebied af en sloot Gaza af van water, elektriciteit en voedsel.
Critici van Israël, zoals Midden-Oostencorrespondent Jonathan Cook van Middle East Eye, wijzen er juist op dat de harde opstelling tegen de Palestijnen, die recent alleen maar is toegenomen, een van de aanleidingen is van de aanval van Hamas. ‘Een escalatie van de gebeurtenissen viel binnen de lijn der verwachtingen, gezien de verscherping van de Israëlische beperkingen en de toename van het aantal aanvallen in de bezette Palestijnse gebieden de afgelopen maanden’, schrijft Cook.
Hoe het conflict zich de komende dagen, weken en maanden zal ontwikkelen is onduidelijk. In de eerste dagen zijn aan beide zijden al ruim tweeduizend slachtoffers gevallen en ruim achtduizend gewonden. Zeker een kwart miljoen mensen in Gaza is ontheemd geraakt en de mensen die uit Israël zijn ontvoerd missen nog steeds. Israël lijkt te hinten op een grootschalig grondoffensief en een volledige verwoesting van Gaza.
De houding van Israël en het Westen ten opzichte van Hamas is door de aanval fundamenteel veranderd, schrijft The New York Times op basis van gesprekken met Israëliërs. ‘Westerse landen beschouwden Hamas als een terroristische organisatie, maar ze dachten ook dat Hamas zich bezighield met het besturen van de Palestijnen die in Gaza vastzaten. Hamas leverde sociale diensten. De organisatie werd zelfs gezien als een rem op nog radicalere groepen’, schrijft de Amerikaanse krant. ‘In Israël sloten opeenvolgende regeringen stille deals met Hamas in de hoop een vorm van stabiliteit te behouden in de Gazastrook.
(…) Hoge Israëlische functionarissen zeggen nu dat Hamas moet worden vernietigd, zowel om de stabiliteit in Gaza te herstellen als de geloofwaardigheid van Israël als een onuitroeibaar onderdeel van het Midden-Oosten.’
Natan Sachs, directeur van het Centrum voor Midden-Oostenbeleid van de Brookings Institution, zegt in het artikel dat met name jongeren wereldwijd Hamas vooral zagen als een nationalistische verzetsbeweging in Gaza. Dat beeld werd ‘voor sommigen, zo niet allen, afgelopen zaterdag aan diggelen geslagen’.
De VS hebben munitie en een vliegdekschip naar Israël gestuurd
Het conflict tussen Israël en Hamas dreigt zich uit te breiden, nu meerdere landen in het Midden-Oosten zich hebben uitgesproken tegen de militaire steun van de Verenigde Staten aan Israël. Al Jazeeraschrijft dat onder meer Hezbollah in Libanon, de Houthi-rebellen in Jemen en Syrische milities zich roeren vanwege de groeiende bemoeienis vanuit de VS. De VS hebben munitie en een vliegdekschip naar Israël gestuurd.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Houthi-rebellen in Jemen hebben gedreigd met raketten en drones als de VS militair zullen interveniëren, iets wat de VS zelf uitsluiten. Een topman van de Hezbollah zei eerder op dinsdag dat Amerikaanse bases in het Midden-Oosten doelwit van raketten zullen worden als de VS zich mengen.
Ook Syrië lijkt zich te roeren: vanuit de Golan-vlakte, een door Israël bezet deel van Syrië, werden dinsdag raketten op Israël afgevuurd. Israëlische strijdkrachten beantwoordden de raketten met artillerievuur. Er zouden geen gewonden zijn gevallen.
Zaterdag begon Hamas een grootschalige verrassingsaanval vanuit de Gazastrook op Israël. Zoals gebruikelijk in het Palestijns-Israëlisch conflict zijn de meningen over de aanval verdeeld. Hamas heeft te lang zijn gang kunnen gaan, schrijft een politiek adviseur uit Israël. De aanval is een reactie op het jarenlange geweld van Israël, werpt een Britse correspondent tegen.
‘Israël was te verdeeld om de echte vijand te zien’
‘Zaterdag zal herinnerd worden als een van de schokkendste dagen in de geschiedenis van Israël’, schrijft Shimrit Meir in een opiniestuk in The New York Times. Meir was politiek adviseur van de rechtse politicus Naftali Bennett tijdens zijn premierschap (2021-2022). ‘De gebeurtenissen deden sterk denken aan de aanvallen van vorige week vijftig jaar geleden, op de ochtend van Jom Kippoer, de heiligste dag van het Joodse jaar. Die dag, in oktober 1973, werd Israël aangevallen door een gecoördineerde Arabische coalitie die een brutale, drie weken durende oorlog ontketende. Het land overleefde alleen dankzij de enorme opoffering van zijn jonge mannen en vrouwen. De gebeurtenis traumatiseerde een hele generatie Israëli’s en veranderde de natie grondig. Afgelopen zaterdag was ons 1973.’
Volgens Meir heeft Israël echter niet de luxe om dit trauma te verwerken. ‘De Israëlische defensiemacht moet de kracht vinden om zich onmiddellijk te hergroeperen en moet zich, zodra ze de situatie binnen de Israëlische grenzen onder controle heeft, herbezinnen en strategische vergeldingsmaatregelen nemen op zo Hamas en zijn bondgenoten ter verantwoording te roepen. Ook onze politiek leiders moeten het uitgestippelde pad herzien en een belangrijke koerswijziging doorvoeren.‘
Want volgens Meir is er maar één hoofdschuldige van de aanval van Hamas, waarbij minstens zevenhonderd Israëlisch zijn omgekomen, en dat is Hamas zelf. ‘Maar er zijn twee grote Israëlische blinde vlekken die ons verhinderden te herkennen wat we hadden moeten zien. De eerste is het beleid dat erop gericht is de vijand te sussen, in de hoop dat Hamas uiteindelijk zijn jihadistische oorsprong ontgroeit. In plaats daarvan was het de militaire vleugel van Hamas die groeide – van een kleine organisatie tot een machtig leger. Onze tweede blinde vlek is dat we ons blindstaren op onze interne politieke verschillen, waardoor we zijn afgeleid van bedreigingen van buitenaf. Ook ontstond hierdoor verdeeldheid binnen de samenleving en, nog crucialer, in het leger.‘
‘We lieten vijandigheid, demagogie en het giftige discours van de sociale media onze samenleving overnemen‘
Meir verwijst hier naar de grootschalige protesten van afgelopen maanden, voortkomend uit de omstreden wetsvoorstellen van de regering-Netanyahu om het Israëlische rechtssysteem zo te hervormen dat het Hooggerechtshof minder macht krijgt. Deze protesten werden ook gesteund door een groep van 10.000 reservisten van het Israëlische leger, die aankondigden zolang de wetten op tafel liggen niet inzetbaar te zijn, meldde The Times of Israelin juli. Na de aanval van Hamas lieten de dissidente reservisten weten dat ze zich, indien ze worden opgeroepen, toch zullen melden.
‘In de afgelopen vijf jaar, waarin Israël regering na regering ontbond en verdeelde verkiezingen na verdeelde verkiezingen hield, en sterker nog in het afgelopen jaar, sinds Benjamin Netanyahu werd herkozen als premier, is de natie bezig geweest zichzelf van binnenuit te verscheuren’, vervolgt Meir. ‘In de afgelopen bijna veertig weken, waarin de strijd over de herziening van de rechterlijke macht heftig oplaaide, schudden oude vragen over identiteit en religieuze verbondenheid maar ook over etniciteit, klasse en privileges de bevolking wakker. Wat is Israël meer: Joods of democratisch?‘
Tot slot schrijft hij: ‘Als natie handelden de Israëli’s alsof we ons de luxe van een wrede interne strijd konden veroorloven, het soort waarbij je politieke rivaal je vijand wordt. We lieten vijandigheid, demagogie en het giftige discours van de sociale media onze samenleving overnemen en het enige Joodse leger ter wereld verdelen. Dat is onze tragedie. Laat dit een les zijn voor andere gepolariseerde democratieën: mogelijk wacht iemand het moment af om te kunnen profiteren van jullie zelfgecreëerde zwakte. Deze iemand is jullie ware vijand.’
‘Het Westen kijkt weg voor de onderdrukking van de Palestijnen‘
‘De Israëlische premier Benjamin Netanyahu heeft Hamas, dat in naam de leiding heeft over de openluchtgevangenis van Gaza, ervan beschuldigd dat het “een wrede en kwaadaardige oorlog” is gestart. Maar de waarheid is dat de Palestijnen niets zijn “gestart”. Ze zijn er na zoveel jaren strijd in geslaagd om een manier te vinden om hun kwelgeest te raken’, schrijft Midden-Oosten-correspondent Jonathan Cook in een opiniebijdrage op Middle East Eye.
Volgens Cook, voormalig columnist voor The Guardian, hebben sinds de Palestijnse Nakba in 1948, die resulteerde in de gedwongen verplaatsing van 750.000 Palestijnen uit hun steden en dorpen, opeenvolgende Israëlische regeringen zich schuldig gemaakt aan honderden mensenrechtenschendingen, waaronder etnische zuivering, apartheid en massamoorden. Volgens het internationaal recht vallen deze allemaal onder oorlogsmisdaden. ‘Terwijl de Palestijnen al lange tijd aangeven dat de Israëlische praktijken niets minder zijn dan een oorlog tegen hen als volk, komt Israël al meer dan vijfenzeventig jaar lang ongestraft weg met zijn schendingen.’
Cook stelt dat het daarom niet zo verrassend was dat Hamas een grootschalige aanval organiseerde vanuit de Gazastrook: ‘een escalatie van de gebeurtenissen viel binnen de lijn der verwachtingen, gezien de verscherping van de Israëlische beperkingen en de toename van het aantal aanvallen in de bezette Palestijnse gebieden de afgelopen maanden’.
‘Het meest verantwoordelijk voor de wreedheden zijn Israël en het Westen’
Cook wijst daarom naar de onverschilligheid vanuit het Westen jegens het lijden van de Palestijnen in Gaza. ‘Niemand nam er al te veel aanstoot aan toen de Palestijnen van Gaza werden onderworpen aan een blokkade die door Israël werd opgelegd en die hun de eerste levensbehoeften ontnam. (…) Het interesseerde niemand echt toen bleek dat de Palestijnen van Gaza door Israël op een “hongerdieet” waren gezet – er werd slechts beperkt voedsel binnengelaten, waarmee de bevolking nauwelijks genoeg te eten zou hebben. Niemand nam er al te aanstoot aan toen Israël de kustenclave om de paar jaar bombardeerde, waarbij elke keer vele honderden Palestijnse burgers omkwamen. Israël noemde dat “het gras maaien”. De vernietiging van uitgestrekte gebieden van Gaza, die Israëlische generaals trots ‘het terugbrengen van de enclave naar het Stenen Tijdperk’ noemden, werd naar voren gebracht als een militaire strategie die bekendstaat als de “Dahiya-doctrine”.‘
Cook, die jarenlang in de Israëlische stad Nazareth heeft gewoond, is daarom verontwaardigd dat er wél zo veel internationale aandacht is nu Hamas terugslaat. ‘Na zulke lange onverschilligheid, is het moeilijk om de plotselinge afschuw van westerse regeringen en media te horen over de Palestijnen eindelijk een manier hebben gevonden – die het onmenselijke, decennialange beleid van Israël weerspiegelt – om effectief terug te vechten. Dit moment (…) legt het onverhulde racisme bloot dat zich in westerse hoofdsteden doet voorkomen als morele bezorgdheid. En de partijen die het meest verantwoordelijk zijn voor die wreedheid zijn Israël en het Westen, dat Israël zo slaafs steunt, terwijl Israël weigert te stoppen met het ontmenselijken de Palestijnen en hen in plaats daarvan blijft dwingen om onder zijn heerschappij te leven.’
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
