Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Iran, waar president Ebrahim Raisi zondag omkwam bij een helikopterongeluk. Welke impact heeft zijn dood op Iran?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – tijdelijk al vanaf €1,50 per maand – op 360 Magazine.
Wie was Ebrahim Raisi?
‘Door de dood van de Iraanse president Ebrahim Raisi en de minister van Buitenlandse Zaken, Hossein Amir-Abdollahian, heeft het land twee invloedrijke leiders verloren op een bijzonder tumultueus moment van internationale spanningen en binnenlandse ontevredenheid’, schrijft The New York Times. Raisi (63) en Amir-Abdollahian (60) kwamen zondag om het leven bij een helikoptercrash als gevolg van een ‘technisch mankement’, melden Iraanse staatsmedia. Ze waren vertrokken van de Iraanse grens met Azerbeidzjan na de inhuldiging van een nieuwe dam toen hun helikopter neerstortte in een bergachtig gebied in de buurt van de stad Jolfa, in de Iraanse regio Oost-Azerbeidzjan. Reddingsteams doorzochten urenlang het ruige gebied met dichte bossen in de regen en mist voordat ze de plaats van de crash vonden. Er waren geen overlevenden.
Raisi, een hardliner die vaak werd gezien als een mogelijke opvolger van de opperste leider van Iran, laat een nalatenschap achter van hardvochtig binnenlands beleid en sterke anti-westerse retoriek. ‘De dood van een president is altijd een enorm ingrijpend moment, maar in Iran – waar vijf dagen van rouw zijn afgekondigd (…) – is de precieze aard van die gevolgen moeilijk te ontleden’, aldus The Guardian. Toch proberen veel internationale media hier een vinger op te leggen. Maar eerst, wie was Raisi en welke stempel drukte hij op Iran?
Raisi werd in 1960 geboren in een vrome familie in de religieuze stad Machhad, in het oosten van Iran. Hij trad in de voetsporen van zijn vader en volgde een religieuze opleiding in de heilige stad Qom. Net als zijn mentor, de latere hoogste leider Ali Khamenei (onder wiens gezag hij veertien jaar lang studeerde), verdiende hij het recht om een zwarte tulband te dragen, een onderscheiding die is voorbehouden aan de afstammelingen van de profeet Mohammed, een titel die hij voerde. Na de Islamitische Revolutie in 1979 ontpopte hij zich als aanklager. Zo stond hij in 1980 aan het hoofd van de ‘revolutionaire rechtbank’ van de stad Karadj, 30 kilometer ten oosten van Teheran. Acht jaar later, op achtentwintigjarige leeftijd, was Ebrahim Raisi een van de vier religieuze rechters van het ‘Comité des Doods’, die duizenden politieke gevangenen ter dood veroordeelden. ‘Ebrahim Raisi’s onwankelbare loyaliteit aan de harde kern van de Islamitische Republiek – de opperste leider, de Revolutionaire Garde (het ideologische leger van het land) en het veiligheidsapparaat – stelde hem in staat om op te klimmen in de rangen van de rechterlijke macht’, schrijft Le Monde.
Maar zijn reputatie als hardliner zat hem in de weg tijdens de presidentsverkiezingen van 2017, waarin hij verloor van de meer gematigde Hassan Rohani, de architect van het nucleair akkoord uit 2015. Als protegé van de hoogste leider Khamenei werd hij in 2019 wel benoemd tot hoofd van de rechterlijke macht en tijdens de verkiezingen van 2021 werd hij door de ayatollah naar voren geschoven als de enige kansrijke kandidaat. Met zijn verkiezingswinst kwamen alle machten in Iran (uitvoerend, gerechtelijk, parlementair) in handen van de harde vleugel van het regime. ‘Met deze presidentsverkiezingen bereidde Ali Khamenei zijn opvolging voor’, legt de Iraanse theoloog en analist Mohammad Javad Akbarein uit in Le Monde.
‘Als president leek hij een duidelijk grijzer figuur dan zijn voorgangers’, aldus The Guardian in een necrologie. Maar welke stempel Raisi op de politiek drukte, werd duidelijk in september 2022 na de massale protesten naar aanleiding van de dood in hechtenis van Mahsa Amini, een jonge Koerdische vrouw die was gearresteerd omdat ze de hoofddoekvoorschriften had geschonden. Haar dood leidde tot een golf van opstand, waarbij vrouwen openlijk de strikte regels voor het dragen van hoofdbedekking aan hun laars lapten.
Als reactie daarop leidde Raisi een brute repressie die tot op heden aan minstens vijfhonderd demonstranten het leven kostte. ‘Repressie in de Islamitische Republiek was niet nieuw, maar critici bespeurden in de strengheid van de reactie een ideologische ijver die nog groter was dan het neerslaan van de protesten in 2009 na de omstreden herverkiezing van [voormalig president] Ahmadinejad’, schrijft de Britse krant.
Vanwege zijn harde lijn werd Raisi aangewezen als de waarschijnlijke opvolger van de Iraanse opperste leider, Ali Khamenei, die 85 jaar is. Al zeggen analisten dat hij als president weinig werkelijke macht had omdat hij aan de leiband van Khamenei liep, zoals The Economist stelt. Door zijn abrupte overlijden zal de Iraanse theocratie snel op zoek moeten naar een nieuwe president, terwijl de opvolging van Khamenei, die naar verluidt gezondheidsproblemen heeft, ook nog in het verschiet ligt.
Wat betekent het overlijden van Raisi voor de Iraanse politiek?
De dood van Raisi vindt plaats tijdens een moeilijke tijd voor het regime: ‘Het is verwikkeld in een regionale oorlog die directe militaire actie van Iran en zijn netwerk van regionale proxies omvat. Irans tegenstanders, waaronder Amerika, Israël en Saoedi-Arabië, overwegen hun banden op het gebied van veiligheid aan te halen om Iran tegen te werken. De economie zakt weg en kan verder worden getroffen door strengere Amerikaanse sancties. En de dood van Raisi zou ook de dreigende machtsstrijd in Iran kunnen doen ontsporen, doordat een van de twee belangrijkste kandidaten voor de functie van Khamenei uit de weg wordt geruimd’, vat het Britse zakenblad de situatie samen.
De twee partijen in die machtsstrijd zijn de militairen van de Islamitische Revolutionaire Garde, die onder Khamenei veel macht hebben gekregen, en de islamitische geestelijkheid van Iran, die sinds de Islamitische Revolutie de macht heeft, zoals de Turkse nieuwssite Habertürk uitlegt. Raisi lag als hardliner goed bij beide partijen. Het is niet duidelijk wie anders die rol zou kunnen vervullen. De Revolutionaire Garde lijkt politiek in de lift te zitten: zijn oorlogszuchtige invloed verklaart de recente en ongekende aanval van Iran op Israël. Ook speelt deze militaire tak een steeds grotere rol in de economie.
In de Iraanse grondwet is een duidelijk proces voor de opvolging vastgelegd. Binnen vijftig dagen moeten er nieuwe verkiezingen worden gehouden en tot die tijd neemt de vicepresident, Muhammad Mokhber, het presidentschap waar. Hij staat eerder bekend als een apparatsjik dan als iemand die uit is op macht. De Raad der Hoeders, een groep geestelijken en juristen, beslist wie er op het stembiljet mag staan. ‘Hoewel het regime impopulair is bij veel Iraniërs, is het waarschijnlijk dat het eventuele openbare protesten die uitbreken rond een verkiezing de kop kan indrukken, zoals het in het verleden heeft gedaan’, schrijft The Economist.
Volgens Habertürk staat de nieuwe president in ‘de schaduw van de macht’ van de ayatollah. Dit wordt nog versterkt door het gebrek aan politieke legitimiteit van de president door de lage opkomstcijfers, wat deels het gevolg is van het weren van hervormingsgezinde kandidaten, stelt Amwaj.media, een nieuwssite over Iran. ‘Afgezien van de laagste opkomst ooit bij de presidentsverkiezingen van 2021, was de opkomst bij de recente parlementsverkiezingen in Teheran 8 procent – een politieke ramp voor een establishment dat er prat op ging dat kiezersparticipatie een indicator was voor haar legitimiteit.’
Wie staan er klaar om Raisi op te volgen? ‘Hoewel hij herhaaldelijk heeft ontkend zich verkiesbaar te willen stellen, behoort voormalig minister van Buitenlandse Zaken Mohammad Javad Zarif (2013-2021) tot de sterkste kandidaten. Andere kandidaten die naar voren zouden kunnen treden in het gematigde spectrum zijn voormalig parlementsvoorzitter Ali Larijani, die werd gediskwalificeerd om mee te doen aan de verkiezingen van 2021. Larijani heeft echter niet de populaire steun van een figuur als Zarif. Aan de conservatieve kant zijn de meest ambitieuze potentiële kandidaten de huidige parlementsvoorzitter Mohammad Baqer Qalibaf, die drie keer hoopte op het presidentschap, en de burgemeester van Teheran, Alireza Zakani’, schrijven de Iran-watchers. Als zoals in 2021 alleen conservatieve kandidaten mee mogen doen aan de verkiezingen, zal ‘Qalibaf in een sterke positie verkeren om Raisi op te volgen’, aldus Amwaj.media.
Maar ‘in Iran kijkt iedereen niet naar wie president wordt, maar wie Khamenei zal opvolgen’, aldus Habertürk. Sommige analisten zeggen dat de dood van Raisi de weg vrijmaakt voor de zoon van Khamenei, Mojtaba. Maar wie de volgende president en opperste leider ook worden, de opkomende macht van de Revolutionaire Garde wordt bepalend voor Iran, stelt The Economist in een artikel over de opvolging. ‘Nu de Revolutionaire Garde aan kracht heeft gewonnen, denken veel Iran-watchers dat de commandanten de opvolger van de opperste leider zullen reduceren tot een buikspreekpop.’
Dit zou wellicht kunnen leiden tot soepelere religieuze voorschriften, maar een nog hardere politieke repressie. ‘Als een autoritair regime van de Revolutionaire Garde de stabiliteit zou herstellen en tegelijkertijd de persoonlijke zeden zou versoepelen, zouden veel Iraniërs dat kunnen accepteren’, aldus het Britse zakenblad. The Atlantic ziet dat anders: ‘de meeste Iraniërs voelen zich nauwelijks vertegenwoordigd door welke factie van de Islamitische Republiek dan ook, en sommige zouden een moment van politieke crisis kunnen aangrijpen om de straatprotesten die het regime in het verleden herhaaldelijk hebben geteisterd, nieuw leven in te blazen. De burgerbewegingen van het land zijn uitgeput na jaren van strijd (meer dan vijfhonderd mensen werden gedood in de meest recente ronde van protesten, van 2022 tot 2023). Toch, welke vorm de machtsstrijd aan de top ook aanneemt, het volk van Iran zal niet lang meer passief toekijken.’
Welke gevolgen heeft de dood van de president voor het buitenlandbeleid van Iran?
‘De plotselinge dood van Raisi en Abdollahian voegt onzekerheid toe aan de openlijke spanningen tussen Teheran en landen in de regio, waar de afwijzing van het nucleaire programma van Teheran door westerse landen en de toenadering tot Rusland nog bijkomen’, aldus El Mundo.
‘Voor een land dat prat ging op zijn controle en groeiende invloed in de regio, heeft Teheran de afgelopen vijf jaar een aanzienlijk aantal sleutelfiguren van het regime verloren. Een van de belangrijkste is die van generaal Qassem Soleimani – de architect van de Iraanse invloed op partijen en milities in de regio, vooral Syrië – bij een Amerikaanse aanval in Irak in januari 2020, schrijft de Spaanse krant. En iets meer dan een maand geleden doodde Israël acht officieren van de Revolutionaire Garde in een Iraans consulair kantoor in Damascus, waardoor de spanning tussen de twee landen verder opliep en Iran voor het eerst een directe aanval uitvoerde op Israëlisch grondgebied.
Volgens Le Monde lijkt de dood van Raisi niet meteen tot verdere instabiliteit in het Midden-Oosten te leiden. Zo passen de steunbetuigingen van onder andere Saoedi-Arabië aan Iran ‘bij het klimaat van ontspanning dat de leider van de soennitische wereld [Saoedi-Arabië] en zijn sjiitische rivaal [Iran] proberen te behouden sinds het akkoord in maart 2023 werd gesloten, tegen een achtergrond van regionale escalatie in de nasleep van de oorlog tussen Israël en de Palestijnse Hamas in de Gazastrook’. De dood van Raisi en Abdollahian ‘zal het buitenlands beleid van de Islamitische Republiek in de regio niet veranderen: noch de steun voor Hamas en haar bondgenoten in Libanon, Syrië, Irak en Jemen, noch haar wens om de betrekkingen met de Golfstaten ontspannen te houden’.
Hamidreza Azizi, onderzoeker bij het onderzoeksinstituut Stiftung Wissenschaft und Politik in Berlijn, gelooft dat ‘deze sterfgevallen niets zullen veranderen in de diplomatie van Teheran en dat strategische beslissingen niet zullen wijzigen, omdat die in Iran niet worden genomen door de president of de minister van Buitenlandse Zaken. Wat de nucleaire kwestie betreft, hangt elke onderhandeling, discussie of overeenkomst met de Verenigde Staten af van Ali Khamenei en zijn groen licht. In het geval van regionaal beleid zwaait de Revolutionaire Garde de scepter’, zegt hij tegen Le Monde.
The Wall Street Journal meldt dat de nucleaire onderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland zijn opgeschort. De drie Europese landen zouden op 23 november in Genève met Iran praten over een overeenkomst over het beperken van de uraniumverrijkingsactiviteiten van Teheran, in ruil voor het opheffen van de internationale sancties. Vorige week nog hielden hoge Amerikaanse en Iraanse functionarissen, waaronder Ali Bagheri-Kani, een diplomaat die sindsdien Irans nieuwe waarnemend minister van Buitenlandse Zaken is geworden, voor het eerst sinds januari indirecte besprekingen in Oman.
‘Sommige westerse functionarissen zeggen dat de benoeming van Bagheri-Kani gunstig kan uitpakken, omdat de Iraanse hoofdonderhandelaar voor nucleaire zaken, die persoonlijke banden heeft met Khamenei en tegen de nucleaire overeenkomst van 2015 was, nu voorstander is van de-escalatie van de spanningen met het Westen. Maar het is onduidelijk of hij die rol zal behouden onder een nieuw team en hoeveel invloed hij zal hebben in een regime dat gedomineerd wordt door hardliners’, aldus de Amerikaanse zakenkrant.
Onder Raisi richtte Iran zich steeds meer op het Oosten en versterkte het de banden met Beijing en Moskou. Zo werd de islamitische republiek permanent lid van de door Rusland en China geleide Shanghai Cooperation Organization en van de BRICS-groep, en besloot het drones aan Rusland te leveren voor de oorlog in Oekraïne. ‘Amerikaanse functionarissen verwachten nog steeds dat Teheran ballistische raketten naar Rusland zal sturen, een stap die volgens Washington zou leiden tot een spervuur van gezamenlijke westerse sancties tegen Teheran’, aldus The Wall Street Journal. ‘Ik denk dat de dagen dat Iran hoopt op toenadering tot het Westen voorbij zijn voor de nabije toekomst’, zegt een analist tegen de krant.
