Ruim 80 procent van de heroïne in Europa komt uit Afghanistan, maar de taliban roeien nu resoluut de papaverteelt uit. De gevolgen worden gevoeld op drugsmarkten over de hele wereld, maar vooral Afghaanse boeren zijn de dupe.
De taliban kondigden in april 2022 aan dat ze de productie van en handel in drugs in Afghanistan zouden verbieden, maar dat werd met scepsis ontvangen. Had de islamitische beweging zelf niet jarenlang geprofiteerd van de lucratieve opium- en heroïnehandel? Had zij haar strijd tegen de Afghaanse regering niet gefinancierd met heffingen op opiaten? En waren de taliban niet aantoonbaar doorgegaan met het belasten van de drugs nadat ze Kaboel hadden ingenomen in augustus 2021?
De scepsis leek gerechtvaardigd toen het UNODC, het VN-agentschap voor drugs en misdaad, in november 2022 meldde dat het grondgebied in Afghanistan waarop papaver werd verbouwd met 32 procent was toegenomen ten opzichte van het voorgaande jaar. Op ongeveer 233.000 hectare in Helmand, Kandahar, Nimruz en andere provincies werd de klaproos verbouwd, aldus het agentschap. Hoewel de opbrengst vanwege droogte lager was dan het jaar ervoor, bedroeg de opiumoogst volgens berekeningen van het agentschap toch 6200 ton.
De VN-experts schatten verder dat de boeren in 2022 een recordbedrag van 1,4 miljard dollar binnenhaalden. Door het verbod van de taliban schoot de opiumprijs omhoog na enkele jaren op een laag pitje te hebben gestaan. Sommigen vermoedden daarom dat het opdrijven van de opiumprijs het ware doel van het teeltverbod was geweest.
Tarwe
Zeven maanden later laat een recente studie een heel ander beeld zien. In de provincie Helmand, waar traditioneel de meeste Afghaanse opium wordt verbouwd, is nauwelijks nog papaver te vinden. Onder druk van de taliban zijn bijna alle boeren in het nieuwe seizoen overgeschakeld op tarwe. Uit een analyse van satellietfoto’s door het Britse bedrijf Alcis blijkt dat minder dan 1 procent van de landbouwgrond tijdens de oogst in april en mei 2023 met papaver was beplant, tegenover 52 procent in het jaar daarvoor. Dit betekent een daling van 99 procent.
ROBERTO SAVIANO OVER DE HEROÏNEHANDEL DOOR DE TALIBAN
Scepsis over de afname van de papaverteelt en de bestrijding ervan door de taliban is op zijn plaats. Journalist, Gomorra-auteur en maffia-expert Roberto Saviano wond er twee jaar geleden geen doekjes om in de Italiaanse krant Corriere della Sera.
Hij noemde de machtsovername door de taliban geen overwinning van de islam, maar van de heroïne. ‘Het is verkeerd om de taliban “moslimmilitanten” te noemen’, schreef hij, ‘het zijn drugshandelaren.’ Dat blijkt als hij uitlegt hoe de internationale drugslijnen lopen. ‘De heroïne van de taliban gaat naar de camorra, de ‘ndrangheta en de cosa nostra, voorziet Russische drugskartels en de Amerikaanse cosa nostra en alle distributieorganisaties in de Verenigde Staten.’
In het licht van de huidige oorlog tussen Hamas en Israël is ook deze opmerking saillant: de taliban ‘leveren heroïne aan Hamas, ook een organisatie die zichzelf financiert met hasj en heroïne, die verklaarde: “Wij feliciteren het islamitische volk van Afghanistan met de nederlaag van de Amerikaanse bezetting op het gehele Afghaanse territorium, en de taliban en hun goede leiderschap met deze overwinning, die het hoogtepunt vormt van hun lange strijd van de afgelopen twintig jaar.”’ Maar volgens Saviano gaat het dus niet om ideologie, maar om de wereldwijde heroïnehandel: ‘Afghanistan is onder de taliban veranderd in een narcostaat.’
In de droge provincie Helmand, waar voorheen op 120.000 hectare landbouwgrond papaver werd verbouwd, is dat aantal gedaald tot minder dan 1000 hectare, volgens de Britse onderzoeker David Mansfield, die sinds de jaren negentig de drugsteelt in Afghanistan volgt. Dat is volgens Mansfield nog minder dan tijdens het teeltverbod dat de taliban in 2000-2001 oplegden, voordat ze door de Amerikanen ten val werden gebracht na de aanslagen van 11 september 2001.
Een reportage van de BBC in Nangarhar bevestigde begin juni wat Mansfield en zijn collega’s van Alcis al hadden beschreven: er zijn nauwelijks nog papavervelden over, en waar de taliban ze vinden, treden ze streng op. BBC-journalisten filmden talibanstrijders die met stokken het ene papaverveld na het andere vernielden ondanks de smeekbeden van boeren om hun gewassen te sparen.
BBC-journalisten filmden talibanstrijders die met stokken het ene papaverveld na het andere vernielden
Dankzij het decreet van de hoogste leider is de papaverteelt tot nul teruggebracht, verklaarde woordvoerder Hafiz Zia Ahmad van het ministerie van Buitenlandse Zaken begin juni in Kaboel. De islamisten hadden na het bevel van Mullah Akhundzada slechts tijdelijk afgezien van het vernietigen van de papavervelden. Aangezien de gewassen op het punt stonden geoogst te worden, zou vernietiging veel weerstand hebben opgeroepen bij de boeren.
De taliban stonden boeren tijdelijk toe om hun gewassen te verkopen. In plaats van de handel te stoppen, hieven ze zelfs belasting op opium. ‘Om ook de opiumhandel te verbieden, hadden de taliban huizen moeten binnenvallen en de gewassen die voor het verbod waren geplant in beslag moeten nemen,’ aldus Mansfield. Dat zou in strijd zijn geweest met het sociale gebruik dat een huis heilig is. Het zou tot hevig verzet hebben geleid, voegde hij eraan toe.
Dus stonden de taliban de opiumhandel aanvankelijk toe. Tegelijkertijd was elders al duidelijk dat het regime het verbod op drugs serieus nam. Zo namen de taliban al eind 2021 een zeer ferm standpunt in tegen de productie van crystal meth of methamfetamine. In de jaren daarvoor was dit de tweede pijler van de Afghaanse drugsindustrie geworden, naast opium en heroïne.
Ephedra
De productie van methamfetamine verschoof van Iran naar Afghanistan nadat de Iraanse autoriteiten vanaf 2018 de druk op laboratoria voor methamfetamine hadden opgevoerd. Veel benodigdheden voor de productie werden onderworpen aan strenge regelgeving. Bovendien werd het gebruik van dure farmaceutische ingrediënten door dalende meth-prijzen onrendabel. Afghaanse meth-producenten zochten naar alternatieven en vonden die in een plant genaamd Ephedra.
Deze struik, ook wel bekend als zeedruif, komt voor in vele delen van de wereld, waaronder de Zwitserse Alpen. In Afghanistan groeit de houtachtige plant, bekend als oman, op hoogtes boven de 2500 meter. Efedrine is een van de werkzame stoffen in methamfetamine en wordt uit de stengels verkregen. Voor de extractie van efedrine is geen uitgebreide kennis of apparatuur nodig. Daarom zijn veel Afghaanse boeren overgestapt op het verwerken van Ephedra.
Al in 2021 concludeerden onderzoeker Mansfield en experts van Alcis in een studie dat crystal meth op grote schaal werd geproduceerd in het zuidwesten van Afghanistan. Satellietbeelden lieten zien hoe de activiteit dramatisch toenam in Abdul Wadood Bazaar, een belangrijke markt voor Ephedra in de provincie Farah. Op de luchtfoto’s viel aan de hand van de stapels afval ook af te leiden dat zich in het gebied tientallen drugslaboratoria hadden gevestigd. Alleen al deze labs produceerden meer dan duizend ton crystal meth per jaar.
Deze labs produceerden meer dan duizend ton crystal meth per jaar
Vanaf januari 2022 laten satellietbeelden van Abdul Wadood Bazaar echter zien dat deze activiteiten sterk zijn afgenomen. Tijdens het oogstseizoen van Ephedra, dat loopt van juli tot oktober, traden de taliban resoluut op tegen de handel, en de markt is nu totaal verlaten. Laboratoria in de omgeving werden zonder uitzondering vernietigd. Omdat slechts een relatief klein aantal mensen nodig is voor de productie van Ephedra is het verbod relatief eenvoudig te handhaven.
Voor opiumproducenten was dit een duidelijk signaal: de taliban nemen hun verbod op drugs serieus. In een interview legde Mansfield uit dat de taliban vervolgens harder gingen optreden. In eerste instantie spoorden ze boeren alleen aan om vanaf november 2022 het kweekverbod na te leven. In de daaropvolgende maanden stuurden ze echter ook tractoren om akkers om te ploegen waar ondanks het verbod toch weer klaprozen waren gezaaid.
Satellietbeelden van Helmand laten zien dat deze strategie van de taliban succesvol is. Hoewel tarwe aanzienlijk minder geld opbrengt dan papaver, schakelden bijna alle boeren in deze zuidwestelijke provincie in het seizoen 2022-23 over op graan. Ook in de naburige provincies Kandahar, Uruzgan en Nimruz liep de papaverteelt drastisch terug, aldus onderzoek van Alcis. Alleen in de ontoegankelijke, bergachtige noordelijke provincie Badakhshan nam de teelt in deze periode toe.
Als de taliban het verbod ook een tweede jaar consequent toepassen, betekent dat het einde van een tijdperk. Decennialang domineerde Afghanistan de wereldwijde drugsmarkt als de grootste heroïneproducent en -handelaar. In 2022 produceerde het land ruim 80 procent van de heroïne in de wereld, goed voor 6200 ton. Dat was aanzienlijk meer dan de 795 ton van Myanmar en de ongeveer 500 ton van Mexico, hoewel nauwkeurige actuele gegevens voor Mexico ontbreken.
Gevolgen
De gevolgen van het Afghaanse verbod zullen voelbaar worden in Europa. De meeste heroïne op de Europese markt komt er namelijk vandaan. Het EWDD, het Europees waarnemingscentrum voor drugs en drugsverslaving, waarschuwde in een recent rapport voor een discrepantie tussen de vraag en het beperkte aanbod als het productieverbod langere tijd van kracht blijft. Om het risico van een aanbodtekort nauwkeurig te kunnen beoordelen, is informatie nodig over de grootte van de voorraden, en die is niet beschikbaar. Er zijn aanwijzingen dat de voorraden groot zijn dankzij de enorme papaveroogsten van na 2017.
Het EWDD raadt haar EU-lidstaten niettemin aan om zich voor te bereiden op een mogelijk bevoorradingstekort. Het adviseerde de landen bijvoorbeeld om de beschikbaarheid van substitutie- en ontwenningsprogramma’s te vergroten. In heel Europa zijn er ongeveer een miljoen mensen verslaafd aan heroïne of andere opioïden en ongeveer vijfhonderdduizend drugsverslaafden zijn onder behandeling. Als de staat heroïneverslaafden niet kan helpen, bestaat het risico dat ze op andere alternatieven overstappen. In het ergste geval gaan ze dan synthetische opioïden zoals fentanyl gebruiken.
Fentanyl is een drug die wordt voorgeschreven bij ernstige of chronische pijn. Het is minstens vijftig keer zo krachtig als heroïne en honderd keer zo krachtig als morfine. Slechts twee milligram fentanyl kan al dodelijk zijn. De effecten van opioïden als fentanyl zijn lang onderschat. In de Verenigde Staten werden medicijnen die opioïden bevatten in de jaren negentig royaal voorgeschreven, totdat ziekenhuizen een toename zagen in opnames vanwege misbruik.
Onder volwassenen tussen de 18 en 49 jaar is vergiftiging door fentanyl de belangrijkste doodsoorzaak
Vanaf dat moment werd het moeilijker gemaakt om aan pijnmedicatie te komen. Verslaafden stapten vaak eerst over op heroïne en later op illegaal geproduceerde fentanyl. Sindsdien overleden elk jaar tienduizenden mensen in de Verenigde Staten aan een overdosis fentanyl. Vorig jaar waren het er meer dan honderdduizend. Onder volwassenen tussen de 18 en 49 jaar is vergiftiging door fentanyl de belangrijkste doodsoorzaak.
De handel in synthetische drugs is lucratiever dan de handel in heroïne. Met kleinere hoeveelheden kan veel meer winst worden gemaakt. De productie kan plaatsvinden in een kleine ruimte en is eenvoudig en snel. Dat maakt productie in Europa mogelijk. Het EU-waarnemingscentrum vreest dat door het heroïnetekort de opioïdenproductie naar Europa zal verplaatsen. De afgelopen jaren zijn al verschillende laboratoria ontmanteld.
Bij synthetische drugs bestaat het risico dat ze worden gemengd of vermengd met andere stoffen. In Mexico, na China de grootste producent van opioïden, wordt heroïne vaak vermengd met fentanyl. Gebruikers die hun drugs illegaal op straat of online kopen, lopen het risico de verkeerde dosis te nemen of onbewust verslaafd te raken aan een sterkere stof. Het EWDD heeft daarom opgeroepen tot oprichting van meer centra waar drugs kunnen worden getest.
Toekomst
De hamvraag voor de toekomst van de drugsmarkt is dus of de taliban het verbod op papaverteelt voor een tweede jaar zullen handhaven. Het is niet duidelijk of ze daartoe in staat zijn: een verbod zal de toch al dramatische economische crisis in Afghanistan verergeren. Vooral kleine boeren worden hard getroffen door het teeltverbod, zegt drugsonderzoeker Mansfield.
Tarwe verbouwen is lang niet zo winstgevend als opium, zegt hij, en groenten of fruit zoals druiven zijn op veel plaatsen geen optie. Net als tijdens het eerste verbod in 2000-2001 lijken de taliban geen plan voor de lange termijn te hebben, zegt Mansfield. Hij maakte in 2001 deel uit van de VN-missie die de uitvoering van het teeltverbod moest evalueren. Op dat moment gokten de taliban erop dat de internationale gemeenschap het land zou belonen voor het opiumverbod en de ontwikkelingshulp zou verhogen.
De VN reageerden destijds positief op het verbod en drongen er bij buitenlandse donoren op aan om hun hulp te verhogen. De aanslagen van 11 september 2001 en de daaropvolgende Amerikaanse militaire interventie maakten daar echter een einde aan.
In ruil voor hun verbod op papaverteelt willen de taliban uitbreiding van ontwikkelingshulp
In ruil voor hun verbod op papaverteelt willen de taliban ook nu uitbreiding van ontwikkelingshulp. Die is voor een deel sterk gereduceerd vanwege de drastische beperkingen die de staat heeft opgelegd aan vrouwenrechten. ‘Wij zijn onze belofte aan de wereld nagekomen,’ zei Bilal Karimi, plaatsvervangend woordvoerder van de taliban, begin juni tegen persbureau Anadolu. ‘Nu is het aan de wereld om ons te steunen door de lokale bevolking alternatief werk te bieden.’
Afghanistan-deskundige William Byrd waarschuwt er echter voor om de taliban te belonen voor het verbod. Zonder economische alternatieven is dat grotendeels onhoudbaar, zegt hij. Het verbod zal het drugsgebruik in het land niet verminderen en het zal ook geen langetermijneffect hebben op de drugsmarkt in Europa, schrijft deze onderzoeker van USIP, het Amerikaanse instituut voor vrede. De acties van de taliban dreigen eerder het lijden van de bevolking te vergroten en migratie in de hand te werken.
Ook drugsexpert Mansfield is tegen het uitbreiden van ontwikkelingshulp aan Afghanistan als beloning voor het kweekverbod. ‘Zelfs als buitenlandse donoren het zouden willen, kunnen ze weinig doen om boeren en Afghanen in het algemeen een levensvatbaar alternatief te bieden voor de papaverteelt.’ Er is een ontwikkelingsplan op de lange termijn vereist, voegt hij eraan toe. In het verleden is er geïnvesteerd in kleine ontwikkelingshulpprojecten, maar dat zou onder de huidige omstandigheden volgens hem geldverspilling zijn.
