De politie vermoedt dat de passagiers van de afgedreven sloep, minstens 25 mensen, van dorst en honger zijn omgekomen op de Atlantische Oceaan. De gigantische toename van de migrantenstroom naar de Spaanse archipel lijkt een nieuw fenomeen aan het licht te brengen.
Brazilië, met 8000 kilometer kustlijn en nog eens duizenden kilometers rivierwater, is gewend aan odyssees en schipbreuken. Het is het toneel van ongelooflijke verhalen – zoals de visser die in 2022 elf dagen in een industriële vriezer op drift overleefde, zonder zelf te kunnen zwemmen en omringd door haaien – en nagenoeg vergeten drama’s – zoals het zinken van een zusterschip van de Titanic, de Spaanse Príncipe de Asturias, dat op carnavalsnacht in 1916 aan de grond liep en waarbij honderden mensen omkwamen. Maar het incident van vorige week heeft voor enorme verbazing gezorgd, omdat het bijna ongekend is: een bootje met negen dode lichamen dat volgens de federale politie vanaf Afrika naar Europa voer, richting de Canarische Eilanden. Doordat het op volle zee zijn koers verloor kwam de ene na de andere wanhopige passagier om van dorst en honger.
Sloepen die door de zeestromingen naar de andere kant van de Atlantische Oceaan worden meegesleurd, vormen een relatief recent fenomeen in Brazilië en het Caribisch gebied. Een onbeduidend fenomeen, wanneer je het vergelijkt met dat in het Middellandse Zeegebied. Maar het weerspiegelt welke gigantische gevaren mensen lopen als ze een Europa proberen te bereiken dat steeds meer wordt versterkt met wetten, muren en hekken.
De spookboot strandde een week geleden in ondiep water voor de noordkust van Brazilië. Hij had geen motor of roer en dreef stuurloos rond. Vissers vonden de boot bij het eiland Canelas, in de Amazonestaat Pará. Ze schrokken van de vele ontbindende lichamen en sloegen direct alarm. De hoofdinspecteur van de federale politie in Pará, José Roberto Peres, ging ervan uit dat het om buitenlanders ging, aangezien er geen meldingen waren van scheepswrakken voor de Braziliaanse kust. Dit legde hij afgelopen vrijdagmiddag uit in een telefonisch interview vanuit Belém, de hoofdstad van Pará.
Hij stuurde er onmiddellijk agenten op af en mobiliseerde het rampenidentificatieteam uit Brasilia, zoals Interpol voorschrijft in dit soort gevallen. Binnen enkele uren was het team ter plaatse. Het vergde veel inspanning, vaardigheid en geduld om de boot met de levenloze lichamen op het droge te krijgen. Forensische experts namen allerlei monsters van tanden, DNA en dergelijke, die ze zullen analyseren. Daarmee werd een begin gemaakt aan de moeilijke opgave om de slachtoffers te identificeren en een reconstructie te maken van deze tragedie.
Een document uit Mauritanië en een ander uit Mali, dat een stempel had uit Mauritanië met de vertrekdatum 17 januari 2024, onthulden de Afrikaanse herkomst van de opvarenden en dat ze waarschijnlijk uit Mali waren vertrokken. De politie sluit niet uit dat er passagiers met andere nationaliteiten aan boord waren. Dankzij de stempel weet ze dat de sloep na die datum vertrok, legt de hoofdinspecteur uit. Geslacht en leeftijd van de overledenen zijn vooralsnog onbekend.
Dodelijke route
Hoewel de Atlantische route naar de Canarische Eilanden een van de dodelijkste ter wereld is, zijn er volgens het UNHCR (de vluchtelingenorganisatie van de VN) tot nu toe in 2024 vier keer zo veel mensen per boot op de Spaanse archipel aangekomen als in dezelfde periode in 2023. Misschien is de dramatische toename van de migrantenstroom naar de Canarische Eilanden in de afgelopen jaren hier de oorzaak van. Het Spaanse Rode Kruis doet oproepen op sociale media om gedetailleerde informatie te verzamelen over vermiste boten, meldt persbureau EFE.
De Braziliaanse politie is ervan overtuigd dat de boot, waar dertig tot veertig mensen in konden, op volle zee de koers kwijtraakte. ‘We denken dat de mensen die stierven in het water werden gegooid. De laatste negen die overbleven, hadden daar de kracht niet meer voor,’ vertelt Peres vanuit Belém, 4200 kilometer van de Mauritaanse kust vandaan. De negen anonieme mensen, die droomden van welvaart en Europa, zullen begraven worden in deze stad in het Amazonegebied.
De politie denkt dat er aanzienlijk meer passagiers waren, minstens vijfentwintig, want dat is het aantal regenjassen dat op de boot is gevonden. Drieëntwintig donkergroene en twee gele. Er lag ook Mauritaans geld aan boord. Mogelijk waren er zelfs nog meer passagiers, want ze hadden in totaal zevenentwintig mobiele telefoons bij zich die, als onderzoekers erin slagen om er informatie uit te halen, kunnen dienen om hun familieleden op te sporen, de migranten te identificeren en erachter te komen wat hun intenties waren.
‘Ze komen aan deze kant van de wereld aan omdat ze verstrikt raken in de Canarische Stroming’
De Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) heeft in de afgelopen tien jaar de dood of verdwijning van meer dan 63.000 migranten gedocumenteerd; bijna de helft van hen verdronk in de Middellandse Zee. Naar aanleiding hiervan ontstond wat deskundigen spookboten noemen: boten die geen SOS konden uitzenden om families, een journalist, een ngo of de autoriteiten te waarschuwen. Boten waar geen enkel reddingsteam naar zoekt omdat niet bekend is dat ze zijn uitgevaren. Voor anderen beginnen ze pas te bestaan als iemand ze vindt. Tegen de tijd dat dat gebeurt, zijn de migranten al dood.
‘We begonnen het fenomeen in 2021 op te merken,’ onthult Edwin Viales van het Missing Migrants Project van de IOM in een interview. Dat jaar werden er zeven boten met lichamen gevonden in het Caribisch gebied – in Grenada, Trinidad en Tobago, op de Turks- en Caicoseilanden, aan de kust tussen Nicaragua en Honduras, et cetera – en kwam er één aan in Fortaleza (Brazilië) met drie lichamen en zevenentwintig mobiele telefoons. Dat Braziliaanse geval kreeg weinig media-aandacht in vergelijking met de sloep die nu is aangetroffen. In 2022 en 2023 strandden in het Caribisch gebied nog meer spookboten met lichamen van Afrikaanse migranten. Voor zover bekend waren ze alle afkomstig uit Mauritanië.
‘Ze komen aan deze kant van de wereld aan omdat ze verstrikt raken in de Canarische Stroming, dezelfde stroming die Christoffel Columbus naar Amerika bracht. Ze worden door extreme weersomstandigheden die kant op geleid, of doordat de boot beschadigd is. Doordat ze niet voorbereid zijn op een lange overzeese reis, komen ze zonder eten en drinken te zitten en sterven ze aan uitdroging en verhongering,’ legt Viales uit via een videogesprek vanuit San José, Costa Rica.
‘Ze zijn meestal uitgedroogd, wat identificatie erg moeilijk maakt’
Viales, die regionaal waarnemer is in Noord- en Zuid-Amerika voor dit IOM-project dat verdwijningen en sterfgevallen van migranten op doorreis documenteert, heeft berekend dat de afgelopen drie jaar in ieder geval vijfentachtig Afrikanen de dood vonden op een uit koers geraakte boot op de Atlantische Oceaan. Daarbij zijn de negen die in Brazilië op hun begrafenis wachten niet meegerekend, en alleen de lichamen meegeteld die zijn gevonden in sloepen. ‘Ze zijn meestal uitgedroogd, wat identificatie erg moeilijk maakt,’ zegt hij. Viales benadrukt dat de werkelijke aantallen veel hoger liggen.
Brazilië is een land dat is opgebouwd door miljoenen slaven en daarna door immigranten uit Europa, Arabische landen en Japan, als gevolg van rekruteringsmissies die door de autoriteiten werden georganiseerd om de zwarte arbeidskrachten na de afschaffing van de slavernij te vervangen. Met uitzondering van de inheemse bevolking stammen alle Brazilianen af van buitenlanders. Misschien is er daarom, of omdat het zo ver van de grote migratieroutes ligt, bijna geen politiek debat over immigratie en is het vreemdelingenbeleid ruimhartig. De plotselinge komst van Venezolanen naar Roraima, een van de dunst bevolkte staten in Brazilië, heeft de afgelopen jaren wel voor spanningen gezorgd, maar de situatie is zeker niet zo precair als in Europa of de Verenigde Staten.
De vissers die de sloep aantroffen, dachten dat de lichamen van Haïtianen waren die hun toevlucht wilden zoeken in Brazilië. Maar zodra de door hun gemaakte video van het gruwelijke tafereel begon te circuleren, wezen degenen die bekend waren met de route van Nouadhibou (Mauritanië) naar de Canarische Eilanden Haïti als herkomstland af. De langwerpige vorm, witte romp en blauwe binnenkant van de sloep wezen op de typische Mauritaanse vissersboten die ook door migranten worden gebruikt. Hoofdinspecteur Peres, een veteraan in het onderzoeken van mensensmokkel en mensenhandel, benadrukt dat de statistieken slechts het topje van de ijsberg weergeven: ‘Wie weet hoeveel mensen er nog meer op zee zijn verdwenen op zoek naar een beter leven – niet eens veel beter, gewoon een beetje beter.’
